Adhyaya 66
Pauṇḍraka’s False Vāsudeva Claim, His Death, and the Burning of Vārāṇasī by Sudarśana
બલરામજી થોડા સમય માટે વ્રજમાં હોય ત્યારે કરૂષનો રાજા પૌણ્ડ્રક ચાટુકારોના મોહમાં પડી પોતાને જ એકમાત્ર વાસુદેવ જાહેર કરે છે અને દ્વારકામાં દૂત મોકલી શ્રીકૃષ્ણને દિવ્ય નામ, ચિહ્નો અને આયુધો ત્યજી દેવા કહે છે. યાદવસભા હસી પડે છે; કૃષ્ણ કહે છે કે પૌણ્ડ્રક જે ‘આયુધો’નો ગર્વ કરે છે તે જ તેને ‘મુક્ત’ કરી બતાવશે. પૌણ્ડ્રક કાશીરાજ સાથે વિશાળ સેનાથી આવે છે અને શંખ, ચક્ર, ગદા, શારઙ્ગ ધનુષ, શ્રીવત્સ, કૌસ્તુભ, ગરુડધ્વજ વગેરેનું નાટકીય અનુસરણ કરે છે. કૃષ્ણ સેનાનો સંહાર કરી સુદર્શનથી પૌણ્ડ્રકનું શિરચ્છેદ કરે છે અને બાણોથી કાશીરાજનો વધ કરે છે; સિદ્ધો સ્તુતિ કરતા હોય ત્યારે તેઓ દ્વારકામાં પરત ફરે છે. કાશીમાં સુદક્ષિણ પિતૃકર્મ કરી શિવની આરાધના કરીને અભિચારવિધિથી ભયંકર અગ્નિદૈત્યને દ્વારકાં તરફ મોકલે છે; કૃષ્ણ સુદર્શન મોકલી તેને પરાવર્તિત કરે છે, પરિણામે અભિચાર ઉલટો પડી સુદક્ષિણ અને પુરોહિતો દહન થાય છે. પછી સુદર્શન વારાણસીને ભસ્મ કરી કૃષ્ણ પાસે પાછું આવે છે. શ્રવણફળ—પાપમોચન અને મુક્તિ.
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच नन्दव्रजं गते रामे करूषाधिपतिर्नृप । वासुदेवोऽहमित्यज्ञो दूतं कृष्णाय प्राहिणोत् ॥ १ ॥
શ્રીશુકદેવ બોલ્યા—હે રાજન, રામ નંદના વ્રજમાં ગયા ત્યારે કરૂષનો અધિપતિ મૂર્ખતાથી ‘હું જ વાસુદેવ છું’ એમ માની શ્રીકૃષ્ણ પાસે દૂત મોકલ્યો।
Verse 2
त्वं वासुदेवो भगवानवतीर्णो जगत्पति: । इति प्रस्तोभितो बालैर्मेन आत्मानमच्युतम् ॥ २ ॥
“તમે જ વાસુદેવ ભગવાન, જગતના પતિ, ધરતી પર અવતરેલા છો” એવી બાળિશ ચાપલૂસીથી ઉશ્કેરાઈ પૌંડ્રકે પોતાને અચ્યુત માન્યો।
Verse 3
दूतं च प्राहिणोन्मन्द: कृष्णायाव्यक्तवर्त्मने । द्वारकायां यथा बालो नृपो बालकृतोऽबुध: ॥ ३ ॥
એ મંદબુદ્ધિ પૌંડ્રકે દ્વારકામાં રહેલા, અગમ્ય ગતિ ધરાવતા શ્રીકૃષ્ણ પાસે દૂત મોકલ્યો; તે એવો અબુધ બાળક હતો જેને બીજા બાળકો રમતમાં રાજા બનાવી દે છે।
Verse 4
दूतस्तु द्वारकामेत्य सभायामास्थितं प्रभुम् । कृष्णं कमलपत्राक्षं राजसन्देशमब्रवीत् ॥ ४ ॥
દ્વારકામાં આવી દૂતે રાજસભામાં આસનસ્થ કમલનયન શ્રીકૃષ્ણ પ્રભુને જોઈ રાજાનો સંદેશ તે સર્વશક્તિમાનને સંભળાવ્યો।
Verse 5
वासुदेवोऽवतीर्णोऽहमेक एव न चापर: । भूतानामनुकम्पार्थं त्वं तु मिथ्याभिधां त्यज ॥ ५ ॥
હું જ એકમાત્ર વાસુદેવ છું; મારા સિવાય બીજો કોઈ નથી. જીવો પર કરુણા કરવા માટે હું આ લોકમાં અવતર્યો છું; તેથી તું તારો ખોટો નામ ત્યજી દે.
Verse 6
यानि त्वमस्मच्चिह्नानि मौढ्याद् बिभर्षि सात्वत । त्यक्त्वैहि मां त्वं शरणं नो चेद् देहि ममाहवम् ॥ ६ ॥
હે સાત્વત! મૂર્ખતાથી તું જે મારા ચિહ્નો ધારણ કરે છે તે ત્યજી દે અને મારી શરણમાં આવ; નહીંતર મારી સાથે યુદ્ધ કર।
Verse 7
श्रीशुक उवाच कत्थनं तदुपाकर्ण्य पौण्ड्रकस्याल्पमेधस: । उग्रसेनादय: सभ्या उच्चकैर्जहसुस्तदा ॥ ७ ॥
શ્રીશુકદેવ બોલ્યા—અલ્પબુદ્ધિ પૌન્ડ્રકની એ ખોખલી બડાઈ સાંભળી ઉગ્રસેન વગેરે સભાસદો ત્યારે ઊંચે અવાજે હસ્યા।
Verse 8
उवाच दूतं भगवान् परिहासकथामनु । उत्स्रक्ष्ये मूढ चिह्नानि यैस्त्वमेवं विकत्थसे ॥ ८ ॥
સભાના પરिहासનો આનંદ લઈ ભગવાને દૂતને કહ્યું—હે મૂર્ખ! જે ચિહ્નો (આયુધો) અંગે તું આવી બડાઈ કરે છે, તેને હું ખરેખર છોડીને બતાવીશ।
Verse 9
मुखं तदपिधायाज्ञ कङ्कगृध्रवटैर्वृत: । शयिष्यसे हतस्तत्र भविता शरणं शुनाम् ॥ ९ ॥
હે મૂર્ખ! જ્યારે તું ત્યાં મરાઈને પડીશ અને ગીધ, કંક તથા વટ પક્ષીઓ તારા મુખને ઢાંકી દેશે, ત્યારે તું કૂતરાઓનો આશ્રય બનીશ.
Verse 10
इति दूतस्तमाक्षेपं स्वामिने सर्वमाहरत् । कृष्णोऽपि रथमास्थाय काशीमुपजगाम ह ॥ १० ॥
દૂતે તે અપમાનજનક સંદેશો પોતાના સ્વામીને કહી સંભળાવ્યો. શ્રીકૃષ્ણ પણ રથમાં બેસીને કાશીની નજીક પહોંચી ગયા.
Verse 11
पौण्ड्रकोऽपि तदुद्योगमुपलभ्य महारथ: । अक्षौहिणीभ्यां संयुक्तो निश्चक्राम पुराद् द्रुतम् ॥ ११ ॥
મહારથી પૌંડ્રક પણ શ્રીકૃષ્ણની તૈયારી જોઈને બે અક્ષૌહિણી સેના સાથે નગરમાંથી જલ્દી બહાર નીકળ્યો.
Verse 12
तस्य काशीपतिर्मित्रं पार्ष्णिग्राहोऽन्वयान्नृप । अक्षौहिणीभिस्तिसृभिरपश्यत् पौण्ड्रकं हरि: ॥ १२ ॥ शङ्खार्यसिगदाशार्ङ्गश्रीवत्साद्युपलक्षितम् । बिभ्राणं कौस्तुभमणिं वनमालाविभूषितम् ॥ १३ ॥ कौशेयवाससी पीते वसानं गरुडध्वजम् । अमूल्यमौल्याभरणं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ १४ ॥
હે રાજા! પૌંડ્રકનો મિત્ર કાશીરાજ ત્રણ અક્ષૌહિણી સેના લઈને પાછળ રક્ષક તરીકે ચાલ્યો. શ્રીકૃષ્ણે જોયું કે પૌંડ્રકે શંખ, ચક્ર, તલવાર અને ગદા ધારણ કરેલા છે, તેમજ નકલી શાર્ડ્ગ ધનુષ્ય અને શ્રીવત્સ ચિહ્ન પણ રાખ્યું છે. તેણે કૌસ્તુભ મણિ પહેર્યો છે અને વનમાળાથી સુશોભિત છે. તેણે પીળા રેશમી વસ્ત્રો પહેર્યા છે, તેની ધ્વજા પર ગરુડનું ચિહ્ન છે અને તેણે કિંમતી મુકુટ તથા મકરાકૃત કુંડળ ધારણ કર્યા છે.
Verse 13
तस्य काशीपतिर्मित्रं पार्ष्णिग्राहोऽन्वयान्नृप । अक्षौहिणीभिस्तिसृभिरपश्यत् पौण्ड्रकं हरि: ॥ १२ ॥ शङ्खार्यसिगदाशार्ङ्गश्रीवत्साद्युपलक्षितम् । बिभ्राणं कौस्तुभमणिं वनमालाविभूषितम् ॥ १३ ॥ कौशेयवाससी पीते वसानं गरुडध्वजम् । अमूल्यमौल्याभरणं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ १४ ॥
હે રાજા! પૌંડ્રકનો મિત્ર કાશીરાજ ત્રણ અક્ષૌહિણી સેના લઈને પાછળ રક્ષક તરીકે ચાલ્યો. શ્રીકૃષ્ણે જોયું કે પૌંડ્રકે શંખ, ચક્ર, તલવાર અને ગદા ધારણ કરેલા છે, તેમજ નકલી શાર્ડ્ગ ધનુષ્ય અને શ્રીવત્સ ચિહ્ન પણ રાખ્યું છે. તેણે કૌસ્તુભ મણિ પહેર્યો છે અને વનમાળાથી સુશોભિત છે. તેણે પીળા રેશમી વસ્ત્રો પહેર્યા છે, તેની ધ્વજા પર ગરુડનું ચિહ્ન છે અને તેણે કિંમતી મુકુટ તથા મકરાકૃત કુંડળ ધારણ કર્યા છે.
Verse 14
तस्य काशीपतिर्मित्रं पार्ष्णिग्राहोऽन्वयान्नृप । अक्षौहिणीभिस्तिसृभिरपश्यत् पौण्ड्रकं हरि: ॥ १२ ॥ शङ्खार्यसिगदाशार्ङ्गश्रीवत्साद्युपलक्षितम् । बिभ्राणं कौस्तुभमणिं वनमालाविभूषितम् ॥ १३ ॥ कौशेयवाससी पीते वसानं गरुडध्वजम् । अमूल्यमौल्याभरणं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ १४ ॥
પૌન્ડ્રકનો મિત્ર કાશીપતિ, હે રાજન, ત્રણ અક્ષૌહિણી સેનાઓ સાથે પાછળનો રક્ષક (પાર્ષ્ણિગ્રાહ) બનીને અનુસર્યો. ભગવાન હરિએ જોયું કે પૌન્ડ્રક શંખ, ચક્ર, તલવાર, ગદા વગેરે પ્રભુના ચિહ્નો ધારણ કરે છે અને નકલી શારઙ્ગ ધનુષ તથા શ્રીવત્સ ચિહ્ન પણ. તેણે કૃત્રિમ કૌસ્તુભ મણિ, વનમાળા, પીળા રેશમી વસ્ત્રો, ગરુડધ્વજ, અમૂલ્ય મુકુટ અને ઝગમગતા મકરાકાર કુંડળો પહેર્યા હતા।
Verse 15
दृष्ट्वा तमात्मनस्तुल्यं वेषं कृत्रिममास्थितम् । यथा नटं रङ्गगतं विजहास भृशं हरि: ॥ १५ ॥
તેને પોતાના સમાન કૃત્રિમ વેશ ધારણ કરેલો જોઈને ભગવાન હરિ રંગમંચના નટને જોઈને જેમ હસે તેમ ખૂબ જ હસ્યા।
Verse 16
शूलैर्गदाभि: परिघै: शक्त्यृष्टिप्रासतोमरै: । असिभि: पट्टिशैर्बाणै: प्राहरन्नरयो हरिम् ॥ १६ ॥
શત્રુઓએ ત્રિશૂલ, ગદા, પરિઘ, શક્તિ, ઋષ્ટિ, પ્રાસ, તોમર, તલવાર, કુહાડી અને બાણોથી ભગવાન હરિ પર પ્રહાર કર્યો।
Verse 17
कृष्णस्तु तत्पौण्ड्रककाशिराजयो- र्बलं गजस्यन्दनवाजिपत्तिमत् । गदासिचक्रेषुभिरार्दयद् भृशं यथा युगान्ते हढतभुक् पृथक् प्रजा: ॥ १७ ॥
પરંતુ શ્રીકૃષ્ણે પૌન્ડ્રક અને કાશીરાજની હાથી, રથ, ઘોડા અને પદાતિથી ભરેલી સેનાને ગદા, તલવાર, સુદર્શન ચક્ર અને બાણોથી અત્યંત દમન કરી; જેમ યુગાંતમાં પ્રલયાગ્નિ વિવિધ પ્રજાને તપાવે છે।
Verse 18
आयोधनं तद्रथवाजिकुञ्जर- द्विपत्खरोष्ट्रैररिणावखण्डितै: । बभौ चितं मोदवहं मनस्विना- माक्रीडनं भूतपतेरिवोल्बणम् ॥ १८ ॥
પ્રભુના ચક્રથી કાપી નાખેલા રથ, ઘોડા, હાથી, મનુષ્ય, ખચ્ચર અને ઊંટોના ખંડો છૂટા પડેલા હોવાથી તે યુદ્ધભૂમિ ભયાનક રીતે ઝગમગી ઉઠી. તે મનસ્વી જ્ઞાનીજનને પણ એક અદભુત આનંદ આપતી—જાણે ભૂતપતિ શિવનું ઉગ્ર ક્રીડાસ્થાન હોય।
Verse 19
अथाह पौण्ड्रकं शौरिर्भो भो पौण्ड्रक यद् भवान् । दूतवाक्येन मामाह तान्यस्त्रण्युत्सृजामि ते ॥ १९ ॥
ત્યારે શૌરી શ્રીકૃષ્ણે પૌન્ડ્રકને કહ્યું—“અરે પૌન્ડ્રક! દૂતના વચનથી તું જે શસ્ત્રોની વાત કરી હતી, એ જ શસ્ત્રો હવે હું તારા પર છોડું છું।”
Verse 20
त्याजयिष्येऽभिधानं मे यत्त्वयाज्ञ मृषा धृतम् । व्रजामि शरनं तेऽद्य यदि नेच्छामि संयुगम् ॥ २० ॥
“અરે મૂર્ખ! તું ખોટી રીતે ધારણ કરેલું મારું નામ આજે હું તને ત્યજાવું છું; અને જો મને યુદ્ધ ન કરવું હોય તો આજે હું તારી શરણમાં જઈશ.”
Verse 21
इति क्षिप्त्वा शितैर्बाणैर्विरथीकृत्य पौण्ड्रकम् । शिरोऽवृश्चद् रथाङ्गेन वज्रेणेन्द्रो यथा गिरे: ॥ २१ ॥
આ રીતે ઉપહાસ કરીને શ્રીકૃષ્ણે તીક્ષ્ણ બાણોથી પૌન્ડ્રકનો રથ નાશ કરી તેને વિરથ કર્યો; પછી સુદર્શન ચક્રથી તેનું શિર કાપી નાખ્યું—જેમ ઇન્દ્ર વજ્રથી પર્વતશિખર કાપે તેમ।
Verse 22
तथा काशिपते: कायाच्छिर उत्कृत्य पत्रिभि: । न्यपातयत् काशिपुर्यां पद्मकोशमिवानिल: ॥ २२ ॥
એ જ રીતે શ્રીકૃષ્ણે બાણોથી કાશીરાજનું શિર દેહથી અલગ કરી કાશીપુરમાં ફેંકી દીધું—જેમ પવન કમળકોશને ઉડાવી નાખે તેમ।
Verse 23
एवं मत्सरिणं हत्वा पौण्ड्रकं ससखं हरि: । द्वारकामाविशत् सिद्धैर्गीयमानकथामृत: ॥ २३ ॥
આ રીતે ઈર્ષ્યાળુ પૌન્ડ્રક અને તેના સાથીને સંહાર કરીને હરિ શ્રીકૃષ્ણ દ્વારકામાં પ્રવેશ્યા; પ્રવેશ સમયે સ્વર્ગના સિદ્ધો તેમના અમૃતમય યશનું ગાન કરતા હતા।
Verse 24
स नित्यं भगवद्ध्यानप्रध्वस्ताखिलबन्धन: । बिभ्राणश्च हरे राजन् स्वरूपं तन्मयोऽभवत् ॥ २४ ॥
તે સતત ભગવાનના ધ્યાનથી સર્વ બંધનો તોડી નાખ્યા. હે રાજન, હરિનું સ્વરૂપ ધારણ કરતાં કરતાં અંતે તે તન્મય બની કૃષ્ણચેતન થયો.
Verse 25
शिर: पतितमालोक्य राजद्वारे सकुण्डलम् । किमिदं कस्य वा वक्त्रमिति संशिशिरे जना: ॥ २५ ॥
રાજમહેલના દ્વારે કુંડળોથી શોભિત પડેલું શિર જોઈ લોકો અચંબિત થયા. તેઓ શંકા કરવા લાગ્યા—“આ શું છે? અને આ કોનું મુખ છે?”
Verse 26
राज्ञ: काशीपतेर्ज्ञात्वा महिष्य: पुत्रबान्धवा: । पौराश्च हा हता राजन् नाथ नाथेति प्रारुदन् ॥ २६ ॥
હે રાજન, જ્યારે તેમણે તેને કાશીપતિ પોતાના રાજાનું શિર તરીકે ઓળખ્યું, ત્યારે તેની રાણીઓ, પુત્રો, સગાં-સંબંધીઓ અને નગરવાસીઓ સૌ કરુણ રીતે રડવા લાગ્યા—“હાય, અમે નાશ પામ્યા! હે નાથ, હે નાથ!”
Verse 27
सुदक्षिणस्तस्य सुत: कृत्वा संस्थाविधिं पते: । निहत्य पितृहन्तारं यास्याम्यपचितिं पितु: ॥ २७ ॥ इत्यात्मनाभिसन्धाय सोपाध्यायो महेश्वरम् । सुदक्षिणोऽर्चयामास परमेण समाधिना ॥ २८ ॥
રાજપુત્ર સુદક્ષિણએ પિતાના અંત્યેષ્ટિ-વિધિ પૂર્ણ કરીને મનમાં નિશ્ચય કર્યો—“પિતૃહંતાને મારીને જ હું પિતાનું અપચિતિ (પ્રતિશોધ) કરી શકીશ.” એવો સંકલ્પ કરીને, આચાર્યો સાથે દાનશીલ સુદક્ષિણએ પરમ સમાધિથી મહેશ્વરની આરાધના કરી.
Verse 28
सुदक्षिणस्तस्य सुत: कृत्वा संस्थाविधिं पते: । निहत्य पितृहन्तारं यास्याम्यपचितिं पितु: ॥ २७ ॥ इत्यात्मनाभिसन्धाय सोपाध्यायो महेश्वरम् । सुदक्षिणोऽर्चयामास परमेण समाधिना ॥ २८ ॥
રાજપુત્ર સુદક્ષિણએ પિતાના અંત્યેષ્ટિ-વિધિ પૂર્ણ કરીને મનમાં નિશ્ચય કર્યો—“પિતૃહંતાને મારીને જ હું પિતાનું અપચિતિ (પ્રતિશોધ) કરી શકીશ.” એવો સંકલ્પ કરીને, આચાર્યો સાથે દાનશીલ સુદક્ષિણએ પરમ સમાધિથી મહેશ્વરની આરાધના કરી.
Verse 29
प्रीतोऽविमुक्ते भगवांस्तस्मै वरमदाद् विभु: । पितृहन्तृवधोपायं स वव्रे वरमीप्सितम् ॥ २९ ॥
તે પૂજાથી પ્રસન્ન થઈને ભગવાન શિવે અવિમુક્ત ક્ષેત્રમાં પ્રગટ થઈને સુદક્ષિણને વરદાન આપ્યું. રાજકુમારે પોતાના પિતાના હત્યારાનો વધ કરવાનો ઉપાય વરદાનમાં માંગ્યો.
Verse 30
दक्षिणाग्निं परिचर ब्राह्मणै: सममृत्विजम् । अभिचारविधानेन स चाग्नि: प्रमथैर्वृत: ॥ ३० ॥ साधयिष्यति सङ्कल्पमब्रह्मण्ये प्रयोजित: । इत्यादिष्टस्तथा चक्रे कृष्णायाभिचरन् व्रती ॥ ३१ ॥
ભગવાન શિવે કહ્યું, 'બ્રાહ્મણો સાથે દક્ષિણાગ્નિની સેવા કરો અને અભિચાર વિધિનું પાલન કરો. તો તે અગ્નિ પ્રમથગણો સાથે મળીને તારી ઈચ્છા પૂરી કરશે, જો તે બ્રાહ્મણ વિરોધી પર પ્રયોજવામાં આવે.' આ આદેશથી સુદક્ષિણે કૃષ્ણ વિરુદ્ધ અનુષ્ઠાન કર્યું.
Verse 31
दक्षिणाग्निं परिचर ब्राह्मणै: सममृत्विजम् । अभिचारविधानेन स चाग्नि: प्रमथैर्वृत: ॥ ३० ॥ साधयिष्यति सङ्कल्पमब्रह्मण्ये प्रयोजित: । इत्यादिष्टस्तथा चक्रे कृष्णायाभिचरन् व्रती ॥ ३१ ॥
ભગવાન શિવે કહ્યું, 'બ્રાહ્મણો સાથે દક્ષિણાગ્નિની સેવા કરો અને અભિચાર વિધિનું પાલન કરો. તો તે અગ્નિ પ્રમથગણો સાથે મળીને તારી ઈચ્છા પૂરી કરશે, જો તે બ્રાહ્મણ વિરોધી પર પ્રયોજવામાં આવે.' આ આદેશથી સુદક્ષિણે કૃષ્ણ વિરુદ્ધ અનુષ્ઠાન કર્યું.
Verse 32
ततोऽग्निरुत्थित: कुण्डान्मूर्तिमानतिभीषण: । तप्तताम्रशिखाश्मश्रुरङ्गारोद्गारिलोचन: ॥ ३२ ॥ दंष्ट्रोग्रभ्रुकुटीदण्डकठोरास्य: स्वजिह्वया । आलिहन् सृक्वणी नग्नो विधुन्वंस्त्रिशिखं ज्वलत् ॥ ३३ ॥
ત્યારે અગ્નિકુંડમાંથી એક અત્યંત ભયાનક પુરુષ પ્રગટ થયો. તેની દાઢી અને વાળ તપેલા તાંબા જેવા હતા અને આંખોમાંથી અંગારા નીકળી રહ્યા હતા. દાઢ અને વાંકી ભ્રમરોને કારણે તેનો ચહેરો ક્રૂર લાગતો હતો. તે નગ્ન હતો, જીભથી મોઢું ચાટી રહ્યો હતો અને સળગતું ત્રિશૂળ ફેરવી રહ્યો હતો.
Verse 33
ततोऽग्निरुत्थित: कुण्डान्मूर्तिमानतिभीषण: । तप्तताम्रशिखाश्मश्रुरङ्गारोद्गारिलोचन: ॥ ३२ ॥ दंष्ट्रोग्रभ्रुकुटीदण्डकठोरास्य: स्वजिह्वया । आलिहन् सृक्वणी नग्नो विधुन्वंस्त्रिशिखं ज्वलत् ॥ ३३ ॥
ત્યારે અગ્નિકુંડમાંથી એક અત્યંત ભયાનક પુરુષ પ્રગટ થયો. તેની દાઢી અને વાળ તપેલા તાંબા જેવા હતા અને આંખોમાંથી અંગારા નીકળી રહ્યા હતા. દાઢ અને વાંકી ભ્રમરોને કારણે તેનો ચહેરો ક્રૂર લાગતો હતો. તે નગ્ન હતો, જીભથી મોઢું ચાટી રહ્યો હતો અને સળગતું ત્રિશૂળ ફેરવી રહ્યો હતો.
Verse 34
पद्भ्यां तालप्रमाणाभ्यां कम्पयन्नवनीतलम् । सोऽभ्यधावद् वृतो भूतैर्द्वारकां प्रदहन् दिश: ॥ ३४ ॥
તાળવૃક્ષ જેટલા ઊંચા પગવાળો તે દાનવ ભૂતગણોથી ઘેરાઈ દ્વારકાની તરફ દોડ્યો; ધરતી કંપાવી અને સર્વ દિશાઓને દહન કરતો ગયો।
Verse 35
तमाभिचारदहनमायान्तं द्वारकौकस: । विलोक्य तत्रसु: सर्वे वनदाहे मृगा यथा ॥ ३५ ॥
અભિચાર વિધિથી ઉત્પન્ન થયેલો અગ્નિમય દાનવ આવતો જોઈ દ્વારકાવાસીઓ બધા જ વનદાહથી ડરેલા મૃગોની જેમ ભયભીત થયા।
Verse 36
अक्षै: सभायां क्रीडन्तं भगवन्तं भयातुरा: । त्राहि त्राहि त्रिलोकेश वह्ने: प्रदहत: पुरम् ॥ ३६ ॥
ભયથી વ્યાકુળ લોકોએ સભામાં પાસા રમતા ભગવાનને જોઈને પોકાર્યું—“બચાવો, બચાવો, હે ત્રિલોકેશ! આ અગ્નિ નગરને દહન કરે છે!”
Verse 37
श्रुत्वा तज्जनवैक्लव्यं दृष्ट्वा स्वानां च साध्वसम् । शरण्य: सम्प्रहस्याह मा भैष्टेत्यवितास्म्यहम् ॥ ३७ ॥
લોકોની વ્યાકુલતા સાંભળી અને પોતાના લોકોને પણ ગભરાયેલા જોઈ શરણદાતા શ્રીકૃષ્ણ હસ્યા અને કહ્યું—“ભય ન કરો; હું તમારો રક્ષક છું.”
Verse 38
सर्वस्यान्तर्बहि:साक्षी कृत्यां माहेश्वरीं विभु: । विज्ञाय तद्विघातार्थं पार्श्वस्थं चक्रमादिशत् ॥ ३८ ॥
સર્વના અંતર-બાહ્ય સાક્ષી સર્વશક્તિમાન પ્રભુએ જાણ્યું કે આ કૃત્યા મહેશ્વરી (શિવકૃત) યજ્ઞાગ્નિમાંથી ઉત્પન્ન થઈ છે; તેને નાશ કરવા માટે તેમણે બાજુમાં રહેલા સુદર્શન ચક્રને આદેશ આપ્યો।
Verse 39
तत् सूर्यकोटिप्रतिमं सुदर्शनं जाज्वल्यमानं प्रलयानलप्रभम् । स्वतेजसा खं ककुभोऽथ रोदसी चक्रं मुकुन्दास्त्रमथाग्निमार्दयत् ॥ ३९ ॥
ત્યારે મુકુન્દ ભગવાનનું સુદર્શનચક્ર કરોડો સૂર્ય સમું પ્રજ્વલિત થયું. પ્રલયાગ્નિ જેવી તેજસ્વિતાથી તેણે આકાશ, દિશાઓ, સ્વર્ગ-પૃથ્વી અને તે અગ્નિરૂપ દૈત્યને પણ તપ્ત કરી દીધો.
Verse 40
कृत्यानल: प्रतिहत: स रथाङ्गपाणे- रस्त्रौजसा स नृप भग्नमुखो निवृत्त: । वाराणसीं परिसमेत्य सुदक्षिणं तं सर्त्विग्जनं समदहत् स्वकृतोऽभिचार: ॥ ४० ॥
હે રાજન, રથાંગપાણિ શ્રીકૃષ્ણના અસ્ત્રબળથી પ્રતિહત થઈ તે કૃત્યાનલ મોઢું ફેરવી પાછો હટ્યો. હિંસા માટે રચાયેલો તે અભિચાર વારાણસી પહોંચીને સुदક્ષિણ અને તેના ઋત્વિજોને ઘેરી, પોતાના સર્જકને જ ભસ્મ કરી નાખ્યો.
Verse 41
चक्रं च विष्णोस्तदनुप्रविष्टं वाराणसीं साट्टसभालयापणाम् । सगोपुराट्टालककोष्ठसङ्कुलां सकोशहस्त्यश्वरथान्नशालिनीम् ॥ ४१ ॥
વિષ્ણુનું ચક્ર પણ તે અગ્નિરૂપ દૈત્યના પીછે પીછે વારાણસીમાં પ્રવેશ્યું અને નગરને ભસ્મ કરવા લાગ્યું—સભામંડપો, ઊંચા ઓટલા ધરાવતા નિવાસી મહેલો, અનેક બજારો, ગોપુરદ્વારો, અট্টાલિકાઓ, કોઠાર-કોશ, તેમજ હાથી-ઘોડા-રથ અને અન્નશાળાઓ સહિત।
Verse 42
दग्ध्वा वाराणसीं सर्वां विष्णोश्चक्रं सुदर्शनम् । भूय: पार्श्वमुपातिष्ठत् कृष्णस्याक्लिष्टकर्मण: ॥ ४२ ॥
સમગ્ર વારાણસી દગ્ધ કર્યા પછી વિષ્ણુનું સુદર્શનચક્ર ફરી પાછું ફરીને અક્લિષ્ટકર્મા શ્રીકૃષ્ણની બાજુએ આવી ઊભું રહ્યું.
Verse 43
य एनं श्रावयेन्मर्त्य उत्तम:श्लोकविक्रमम् । समाहितो वा शृणुयात् सर्वपापै: प्रमुच्यते ॥ ४३ ॥
ઉત્તમશ્લોક ભગવાનની આ વીરસ્થિતિનું જે મનુષ્ય પાઠ કરાવે, અથવા એકાગ્ર થઈને સાંભળે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે.
Frequently Asked Questions
Pauṇḍraka was the king of Karūṣa who became intoxicated by praise from immature flatterers. Accepting their claims, he appropriated the name “Vāsudeva” and imitated the Lord’s insignia, mistaking external symbols and social validation for divine identity. The Bhāgavata frames this as a cautionary illustration of ahaṅkāra (false ego) and delusion (moha) when disconnected from śāstra and authentic realization.
Kṛṣṇa’s laughter highlights the ontological gap between mere costume and true divinity. The conch, disc, Śārṅga, Śrīvatsa, Kaustubha, and Garuḍa banner are not decorative accessories; they signify the Lord’s intrinsic potency and sovereignty. Pauṇḍraka’s mimicry resembles theatrical acting—externally similar but devoid of the Lord’s svarūpa-śakti—thereby exposing the absurdity of self-made divinity.
The text states that by constant meditation on the Supreme Lord, Pauṇḍraka shattered material bondage and became ‘Kṛṣṇa conscious’ in the sense that absorption in Kṛṣṇa (even through antagonism or imitation) can purify by fixing the mind on the Absolute. Traditional Vaiṣṇava commentators distinguish this from pure bhakti: the benefit arises from intense viṣaya-smṛti (fixation on the Lord), though it lacks the loving intent of devotion.
Abhicāra is a destructive rite intended to harm an enemy through ritualized invocation of fiery forces. Sudakṣiṇa, seeking revenge, invoked a fire-demon through Dakṣiṇāgni under Śiva’s sanction. Yet the Bhāgavata demonstrates that such violence cannot override Bhagavān’s protection (poṣaṇa). When Sudarśana repelled the demon, the destructive force—being inherently violent and misdirected against the Supreme—recoiled onto its creators, burning Sudakṣiṇa and the officiating priests.
Sudarśana acts as the Lord’s instrument of dharma and protection. After neutralizing the abhicāra demon, Sudarśana pursued the threat to its source, destroying the infrastructure of a polity that had aligned itself with aggressive adharma against Kṛṣṇa and His devotees. The narrative emphasizes Kṛṣṇa’s effortless sovereignty: the Lord remains composed in Dvārakā while His divine energy restores order and removes danger.