Adhyaya 60
Kṛṣṇa Teases Rukmiṇī; Her Devotional Reply and the Lord’s Assurance
દ્વારકાના વૈભવશાળી અંતઃપુરમાં રુક્મિણી પોતે ચામર હલાવી શયનસ્થ શ્રીકૃષ્ણની સેવા કરે છે, અને ઘરેલુ-ભક્તિનો અંતરંગ ભાવ પ્રગટ થાય છે. ત્યારબાદ ભગવાન રમતમાં વિરુદ્ધ વચનો બોલે છે—શિશુપાલ વગેરે શક્તિશાળી રાજાઓને છોડીને તું મને, જાણે નિઃસંપત્તિ અને લોકદૃષ્ટિએ ‘અયોગ્ય’, કેમ પસંદ કર્યો; તારે વધુ યોગ્ય પતિ શોધવો જોઈએ એમ સૂચવે છે. આ પરिहास પરીક્ષા અને શુદ્ધિ માટે છે; અસ્વીકાર જેવું સાંભળી રુક્મિણી શોકથી કંપીને મૂર્છિત થાય છે, અને તેનું એકમાત્ર આશ્રય કૃષ્ણ જ છે તે પ્રગટ થાય છે. કરુણામય પ્રભુ તેને જાગૃત કરી સાંત્વના આપે છે અને કહે છે કે મેં મજાકમાં કહ્યું હતું, તારો જવાબ સાંભળવો હતો. રુક્મિણી તત્ત્વસભર ઉત્તર આપે છે—કૃષ્ણ જ પરમેશ્વર, સર્વ વૈભવથી પર, મોક્ષનું લક્ષ્ય, સંન્યાસી અને રાજાઓનું પણ શરણ; જે તેમની મહિમા નથી જાણતા તેઓ જ નાની આશ્રયો કે અન્ય પતિ સ્વીકારે છે. પ્રસન્ન થઈ કૃષ્ણ તેની નિષ્કામ અનન્ય ભક્તિની પ્રશંસા કરે છે, ફળલાલસા વાળી ઉપાસનાથી શુદ્ધ ભક્તિનો ભેદ બતાવે છે, તેના પૂર્વ સમર્પણને સ્મરી ગૃહલીલાઓ આગળ વધારે છે અને દ્વારકામાં અન્ય રાણીઓ સાથેના પ્રસંગોની ભૂમિકા બાંધે છે।
Shlokas
Verse 1
श्रीबादरायणिरुवाच कर्हिचित् सुखमासीनं स्वतल्पस्थं जगद्गुरुम् । पतिं पर्यचरद् भैष्मी व्यजनेन सखीजनै: ॥ १ ॥
શ્રી બાદરાયણિએ કહ્યું—એક વખત જગદ્ગુરુ એવા પતિ પોતાના શય્યા પર સુખથી આસનસ્થ હતા. ત્યારે ભૈષ્મી રુક્મિણી સખીજન સાથે વ્યજનથી પંખો ઝલતી ઝલતી સ્વયં તેમની સેવા કરતી હતી।
Verse 2
यस्त्वेतल्लीलया विश्वं सृजत्यत्त्यवतीश्वर: । स हि जात: स्वसेतूनां गोपीथाय यदुष्वज: ॥ २ ॥
જે અજન્મા પરમેશ્વર પોતાની લીલાથી વિશ્વને સર્જે, પોષે અને અંતે ગ્રસી લે, તે જ પોતાના ધર્મ-સેતુઓની રક્ષા માટે યદુકુળમાં અવતર્યો।
Verse 3
तस्मिनन्तर्गृहे भ्राजन्मुक्तादामविलम्बिना । विराजिते वितानेन दीपैर्मणिमयैरपि ॥ ३ ॥ मल्लिकादामभि: पुष्पैर्द्विरेफकुलनादिते । जालरन्ध्रप्रविष्टैश्च गोभिश्चन्द्रमसोऽमलै: ॥ ४ ॥ पारिजातवनामोदवायुनोद्यानशालिना । धूपैरगुरुजै राजन् जालरन्ध्रविनिर्गतै: ॥ ५ ॥ पय:फेननिभे शुभ्रे पर्यङ्के कशिपूत्तमे । उपतस्थे सुखासीनं जगतामीश्वरं पतिम् ॥ ६ ॥
રુક્મિણીના અંતઃપુરમાં મોતીની ઝગમગતી માળાઓ લટકતો વિતાન હતો અને મણિમય દીપકો પ્રકાશ પાથરતા હતા. મલ્લિકા વગેરે પુષ્પમાળાઓથી ભમરાઓનો ગુંજન થતો અને જાળીદાર બારીઓના રંધ્રોમાંથી ચંદ્રની નિર્મળ કિરણો અંદર પ્રવેશતી. હે રાજન, એ જ રંધ્રોમાંથી બહાર નીકળતી અગુરુ ધૂપ અને પારિજાતવનની સુગંધ લાવતી પવનધારા કક્ષને ઉદ્યાન સમું બનાવતી. ત્યાં દૂધના ફેન જેવી શુભ્ર, કોમળ શય્યા પર સુખાસીન જગદીશ્વર પતિની રાણીએ સેવા કરી।
Verse 4
तस्मिनन्तर्गृहे भ्राजन्मुक्तादामविलम्बिना । विराजिते वितानेन दीपैर्मणिमयैरपि ॥ ३ ॥ मल्लिकादामभि: पुष्पैर्द्विरेफकुलनादिते । जालरन्ध्रप्रविष्टैश्च गोभिश्चन्द्रमसोऽमलै: ॥ ४ ॥ पारिजातवनामोदवायुनोद्यानशालिना । धूपैरगुरुजै राजन् जालरन्ध्रविनिर्गतै: ॥ ५ ॥ पय:फेननिभे शुभ्रे पर्यङ्के कशिपूत्तमे । उपतस्थे सुखासीनं जगतामीश्वरं पतिम् ॥ ६ ॥
રુક્મિણીના અંતઃપુરમાં મોતીની ઝગમગતી માળાઓ લટકતો વિતાન હતો અને મણિમય દીપકો પ્રકાશ પાથરતા હતા. મલ્લિકા વગેરે પુષ્પમાળાઓથી ભમરાઓનો ગુંજન થતો અને જાળીદાર બારીઓના રંધ્રોમાંથી ચંદ્રની નિર્મળ કિરણો અંદર પ્રવેશતી. હે રાજન, એ જ રંધ્રોમાંથી બહાર નીકળતી અગુરુ ધૂપ અને પારિજાતવનની સુગંધ લાવતી પવનધારા કક્ષને ઉદ્યાન સમું બનાવતી. ત્યાં દૂધના ફેન જેવી શુભ્ર, કોમળ શય્યા પર સુખાસીન જગદીશ્વર પતિની રાણીએ સેવા કરી।
Verse 5
तस्मिनन्तर्गृहे भ्राजन्मुक्तादामविलम्बिना । विराजिते वितानेन दीपैर्मणिमयैरपि ॥ ३ ॥ मल्लिकादामभि: पुष्पैर्द्विरेफकुलनादिते । जालरन्ध्रप्रविष्टैश्च गोभिश्चन्द्रमसोऽमलै: ॥ ४ ॥ पारिजातवनामोदवायुनोद्यानशालिना । धूपैरगुरुजै राजन् जालरन्ध्रविनिर्गतै: ॥ ५ ॥ पय:फेननिभे शुभ्रे पर्यङ्के कशिपूत्तमे । उपतस्थे सुखासीनं जगतामीश्वरं पतिम् ॥ ६ ॥
રુક્મિણીના અંતઃપુરમાં મોતીની ઝગમગતી માળાઓ લટકતો વિતાન હતો અને મણિમય દીપકો પ્રકાશ પાથરતા હતા. મલ્લિકા વગેરે પુષ્પમાળાઓથી ભમરાઓનો ગુંજન થતો અને જાળીદાર બારીઓના રંધ્રોમાંથી ચંદ્રની નિર્મળ કિરણો અંદર પ્રવેશતી. હે રાજન, એ જ રંધ્રોમાંથી બહાર નીકળતી અગુરુ ધૂપ અને પારિજાતવનની સુગંધ લાવતી પવનધારા કક્ષને ઉદ્યાન સમું બનાવતી. ત્યાં દૂધના ફેન જેવી શુભ્ર, કોમળ શય્યા પર સુખાસીન જગદીશ્વર પતિની રાણીએ સેવા કરી।
Verse 6
तस्मिनन्तर्गृहे भ्राजन्मुक्तादामविलम्बिना । विराजिते वितानेन दीपैर्मणिमयैरपि ॥ ३ ॥ मल्लिकादामभि: पुष्पैर्द्विरेफकुलनादिते । जालरन्ध्रप्रविष्टैश्च गोभिश्चन्द्रमसोऽमलै: ॥ ४ ॥ पारिजातवनामोदवायुनोद्यानशालिना । धूपैरगुरुजै राजन् जालरन्ध्रविनिर्गतै: ॥ ५ ॥ पय:फेननिभे शुभ्रे पर्यङ्के कशिपूत्तमे । उपतस्थे सुखासीनं जगतामीश्वरं पतिम् ॥ ६ ॥
રુક્મિણીના અંતઃપુરમાં મોતીની ઝગમગતી માળાઓ લટકતો વિતાન હતો અને મણિમય દીપકો પ્રકાશ પાથરતા હતા. મલ્લિકા વગેરે પુષ્પમાળાઓથી ભમરાઓનો ગુંજન થતો અને જાળીદાર બારીઓના રંધ્રોમાંથી ચંદ્રની નિર્મળ કિરણો અંદર પ્રવેશતી. હે રાજન, એ જ રંધ્રોમાંથી બહાર નીકળતી અગુરુ ધૂપ અને પારિજાતવનની સુગંધ લાવતી પવનધારા કક્ષને ઉદ્યાન સમું બનાવતી. ત્યાં દૂધના ફેન જેવી શુભ્ર, કોમળ શય્યા પર સુખાસીન જગદીશ્વર પતિની રાણીએ સેવા કરી।
Verse 7
वालव्यजनमादाय रत्नदण्डं सखीकरात् । तेन वीजयती देवी उपासां चक्र ईश्वरम् ॥ ७ ॥
સખીના હાથમાંથી રત્નદંડવાળું વાલવ્યજન (ચામર) લઈને દેવી રુક્મિણીએ પોતાના સ્વામી ઈશ્વર શ્રીકૃષ્ણની ઉપાસના કરી અને તેમને પંખો ઝાલવા લાગી।
Verse 8
सोपाच्युतं क्वणयती मणिनूपुराभ्यां रेजेऽङ्गुलीयवलयव्यजनाग्रहस्ता । वस्त्रान्तगूढकुचकुङ्कुमशोणहार- भासा नितम्बधृतया च परार्ध्यकाञ्च्या ॥ ८ ॥
મણિનૂપુરોની ઝણઝણ સાથે, અંગૂઠીઓ-વલયો અને ચામર પકડેલા હાથથી રાણી રુક્મિણિ અચ્યુત શ્રીકૃષ્ણની પાસે ઊભી રહી તેજસ્વી દેખાતી હતી। સાડીના અંતમાં ઢંકાયેલા સ્તનોના કુંકુમથી લાલ થયેલી હારની ઝગમગાટ અને નિતંબ પર ધારેલી અમૂલ્ય કાંછી તેની શોભા વધારતી હતી।
Verse 9
तां रूपिणीं श्रियमनन्यगतिं निरीक्ष्य या लीलया धृततनोरनुरूपरूपा । प्रीत: स्मयन्नलककुण्डलनिष्ककण्ठ- वक्त्रोल्लसत्स्मितसुधां हरिराबभाषे ॥ ९ ॥
તેણે—જે સ્વયં શ્રીલક્ષ્મી સમાન અને માત્ર તેમને જ અનન્ય શરણ માનતી—એવી રૂપિણીને નિહાળી હરિ શ્રીકૃષ્ણ પ્રસન્ન થઈ સ્મિત કર્યા। લીલા માટે અનેક રૂપ ધારણ કરનાર પ્રભુને આનંદ થયો કે લક્ષ્મીએ ધારેલું રૂપ તેમની સહધર્મિણી બની સેવા કરવા યોગ્ય છે। વળાંકદાર વાળ, કાનના કુંડળ, ગળાનો લૉકેટ અને તેજસ્વી આનંદમય સ્મિતામૃતથી શોભિત તેના મુખને જોઈ પ્રભુએ આ રીતે કહ્યું।
Verse 10
श्रीभगवानुवाच राजपुत्रीप्सिता भूपैर्लोकपालविभूतिभि: । महानुभावै: श्रीमद्भी रूपौदार्यबलोर्जितै: ॥ १० ॥
શ્રીભગવાન બોલ્યા—હે રાજકુમારી! લોકપાલો જેટલા શક્તિશાળી અનેક રાજાઓ, જે પ્રભાવ, વૈભવ, સૌંદર્ય, ઔદાર્ય અને બળથી સમૃદ્ધ મહાનુભાવ હતા, તને મેળવવા ઇચ્છતા હતા।
Verse 11
तान्प्राप्तानर्थिनो हित्वा चैद्यादीन् स्मरदुर्मदान् । दत्ता भ्रात्रा स्वपित्रा च कस्मान्नो ववृषेऽसमान् ॥ ११ ॥
ચૈદ્ય વગેરે તે બધા વરાર્થી કામદેવથી ઉન્મત્ત થઈ તારા સમક્ષ આવ્યા હતા, અને તારા ભાઈ તથા પિતાએ પણ તને તેમને આપવાનો નક્કી કર્યો હતો; તો પછી તું તેમને ત્યજીને અમને—જે તારા સમાન નથી—શા માટે વર્યા?
Verse 12
राजभ्यो बिभ्यत: सुभ्रु समुद्रं शरणं गतान् । बलवद्भि: कृतद्वेषान् प्रायस्त्यक्तनृपासनान् ॥ १२ ॥
હે સુભ્રુ, તે રાજાઓથી ભયભીત થઈ અમે સમુદ્રને શરણ ગયા. બળવાન પુરુષો સાથે વૈર કર્યું અને લગભગ રાજસિંહાસન ત્યજી દીધું.
Verse 13
अस्पष्टवर्त्मनां पुंसामलोकपथमीयुषाम् । आस्थिता: पदवीं सुभ्रु प्राय: सीदन्ति योषित: ॥ १३ ॥
હે સુભ્રુ, જેમનો વર્તાવ અસ્પષ્ટ છે અને જે લોકમાન્ય માર્ગથી ભટકે છે, એવા પુરુષોની સાથે રહેનારી સ્ત્રીઓ સામાન્ય રીતે દુઃખ પામે છે.
Verse 14
निष्किञ्चना वयं शश्वन्निष्किञ्चनजनप्रिया: । तस्मात् प्रायेण न ह्याढ्या मां भजन्ति सुमध्यमे ॥ १४ ॥
હે સુમધ્યમે, અમે સદા નિષ્કિંચન છીએ અને નિષ્કિંચનજનને પ્રિય છીએ. તેથી ધનવાન લોકો સામાન્ય રીતે મારું ભજન કરતા નથી.
Verse 15
ययोरात्मसमं वित्तं जन्मैश्वर्याकृतिर्भव: । तयोर्विवाहो मैत्री च नोत्तमाधमयो: क्वचित् ॥ १५ ॥
જેનાં ધન, જન્મ, પ્રભાવ, રૂપ અને સંતુતિ-સામર્થ્ય સમાન હોય, એમની વચ્ચે જ લગ્ન અને મિત્રતા યોગ્ય છે; ઉત્તમ અને અધમ વચ્ચે ક્યારેય નહીં.
Verse 16
वैदर्भ्येतदविज्ञाय त्वयादीर्घसमीक्षया । वृता वयं गुणैर्हीना भिक्षुभि: श्लाघिता मुधा ॥ १६ ॥
હે વૈદર્ભી, દૂરદૃષ્ટિ ન હોવાથી તું આ વાત સમજી ન શકી; તેથી ગુણહીન અમને પતિ તરીકે પસંદ કર્યા, જેમની સ્તુતિ મોહગ્રસ્ત ભિક્ષુકો વ્યર્થ કરે છે.
Verse 17
अथात्मनोऽनुरूपं वै भजस्व क्षत्रियर्षभम् । येन त्वमाशिष: सत्या इहामुत्र च लप्स्यसे ॥ १७ ॥
હવે તું પોતાના અનુરૂપ એવા શ્રેષ્ઠ ક્ષત્રિય-નરશ્રેષ્ઠને પતિરૂપે સ્વીકાર; જેના દ્વારા તારી ઇચ્છાઓ અને આશીર્વાદ ઇહલોક અને પરલોક બન્નેમાં સત્ય થઈ પૂર્ણ થશે.
Verse 18
चैद्यशाल्वजरासन्धदन्तवक्रादयो नृपा: । मम द्विषन्ति वामोरु रुक्मी चापि तवाग्रज: ॥ १८ ॥
હે સુંદર-જાંઘવાળી! શિશુપાલ, શાલ્વ, જરાસંધ, દંતવક્ર વગેરે રાજાઓ મને દ્વેષ કરે છે; અને તારો મોટો ભાઈ રુક્મી પણ એમ જ કરે છે.
Verse 19
तेषां वीर्यमदान्धानां दृप्तानां स्मयनुत्तये । आनितासि मया भद्रे तेजोपहरतासताम् ॥ १९ ॥
હે ભદ્રે! પરાક્રમના મદથી અંધ અને દર્પથી ઉન્મત્ત એવા રાજાઓનો અહંકાર દૂર કરવા મેં તને હરી લીધી; દુષ્ટોના તેજને દમાવવું એ જ મારો હેતુ હતો.
Verse 20
उदासीना वयं नूनं न स्त्र्यपत्यार्थकामुका: । आत्मलब्ध्यास्महे पूर्णा गेहयोर्ज्योतिरक्रिया: ॥ २० ॥
અમે નિશ્ચયે ઉદાસીન છીએ; સ્ત્રી, સંતાન અને ધન માટે આસક્ત નથી. આત્મસંતોષથી પૂર્ણ છીએ; દેહ-ગૃહ માટે કર્મ કરતા નથી—દીવા જેવી રીતે માત્ર સાક્ષી રહીએ છીએ.
Verse 21
श्रीशुक उवाच एतावदुक्त्वा भगवानात्मानं वल्लभामिव । मन्यमानामविश्लेषात् तद्दर्पघ्न उपारमत् ॥ २१ ॥
શ્રીશુકદેવ બોલ્યા: ભગવાને એટલું કહીને, પોતાને કદી છોડતા નથી તેથી પોતે અત્યંત પ્રિય છે એમ માનતી રુક્મિણીનો દર્પ નાશ કર્યો અને પછી મૌન રહ્યા.
Verse 22
इति त्रिलोकेशपतेस्तदात्मन: प्रियस्य देव्यश्रुतपूर्वमप्रियम् । आश्रुत्य भीता हृदि जातवेपथु- श्चिन्तां दुरन्तां रुदती जगाम ह ॥ २२ ॥
ત્રિલોકેશપતિ એવા પોતાના પ્રિય શ્રીકૃષ્ણ પાસેથી આવા અપ્રિય વચનો પહેલાં ક્યારેય ન સાંભળ્યા હોવાથી દેવી રુક્મિણી ભયભીત થઈ. હૃદયમાં કંપન ઊઠ્યું અને અતિ દુષ્કર ચિંતાથી તે રડવા લાગી.
Verse 23
पदा सुजातेन नखारुणश्रिया भुवं लिखन्त्यश्रुभिरञ्जनासितै: । आसिञ्चती कुङ्कुमरूषितौ स्तनौ तस्थावधोमुख्यतिदु:खरुद्धवाक् ॥ २३ ॥
નખોની લાલ છટાથી તેજસ્વી પોતાના કોમળ પગથી તેણે ધરતીને ખૂંચી. કાજળથી કાળી થયેલી આંસુઓ કુંકુમથી રંજિત સ્તનો પર છાંટા બની પડ્યા. તે માથું ઝુકાવી ઊભી રહી; અતિ દુઃખથી વાણી અટકી ગઈ.
Verse 24
तस्या: सुदु:खभयशोकविनष्टबुद्धे- र्हस्ताच्छ्लथद्वलयतो व्यजनं पपात । देहश्च विक्लवधिय: सहसैव मुह्यन् रम्भेव वायुविहतो प्रविकीर्य केशान् ॥ २४ ॥
અતિ દુઃખ, ભય અને શોકથી તેની બુદ્ધિ વિહ્વળ થઈ ગઈ. હાથમાંથી કંકણો ઢીલા પડી સરકી ગયા અને પંખો જમીન પર પડી ગયો. ગભરાટમાં તે અચાનક બેભાન થઈ; પવનથી ઢળી પડેલા કેળાના વૃક્ષ જેવી દેહ પડી અને વાળ વિખેરાઈ ગયા.
Verse 25
तद् दृष्ट्वा भगवान् कृष्ण: प्रियाया: प्रेमबन्धनम् । हास्यप्रौढिमजानन्त्या: करुण: सोऽन्वकम्पत ॥ २५ ॥
આ જોઈને કે પોતાની પ્રિયા પ્રેમબંધનમાં એટલી બંધાઈ છે કે પોતાના પરिहासનો ગૂઢ અર્થ સમજી શકતી નથી, કરુણામય ભગવાન શ્રીકૃષ્ણને તેના પર દયા આવી.
Verse 26
पर्यङ्कादवरुह्याशु तामुत्थाप्य चतुर्भुज: । केशान् समुह्य तद्वक्त्रं प्रामृजत् पद्मपाणिना ॥ २६ ॥
પ્રભુ તરત જ શય્યા પરથી ઉતરી આવ્યા. ચતુર્ભુજ સ્વરૂપ પ્રગટ કરી તેમણે તેને ઉઠાવી, તેના વાળ ગોઠવ્યા અને પોતાના કમળહસ્તથી તેનું મુખ પુંછી સ્નેહથી સ્પર્શ કર્યો.
Verse 27
प्रमृज्याश्रुकले नेत्रे स्तनौ चोपहतौ शुचा । आश्लिष्य बाहुना राजननन्यविषयां सतीम् ॥ २७ ॥ सान्त्वयामास सान्त्वज्ञ: कृपया कृपणां प्रभु: । हास्यप्रौढिभ्रमच्चित्तामतदर्हां सतां गति: ॥ २८ ॥
હે રાજન, શ્રીકૃષ્ણે શોકના આંસુથી ભરેલી તેની આંખો અને આંસુથી ભીંજાયેલા સ્તનો પુંછી, માત્ર પોતાને જ ઇચ્છનારી પતિવ્રતા રુક્મિણીને બાહુમાં ભરી લીધી. સાંત્વનામાં નિપુણ પ્રભુએ, પોતાની ચતુર હાસ્યલીલા થી જેના ચિત્તમાં ભ્રમ થયો હતો અને જે દુઃખની અધિકારિણી ન હતી, એવી દયનીય રુક્મિણીને કૃપાથી શાંત કરી।
Verse 28
प्रमृज्याश्रुकले नेत्रे स्तनौ चोपहतौ शुचा । आश्लिष्य बाहुना राजननन्यविषयां सतीम् ॥ २७ ॥ सान्त्वयामास सान्त्वज्ञ: कृपया कृपणां प्रभु: । हास्यप्रौढिभ्रमच्चित्तामतदर्हां सतां गति: ॥ २८ ॥
હે રાજન, પ્રભુએ તેના આંસુભર્યા નેત્રો અને શોકાશ્રુથી ભીંજાયેલા સ્તનો પુંછી, માત્ર પોતાને જ ઇચ્છનારી પતિવ્રતા પત્નીને બાહુમાં ભરી લીધી. સાંત્વનામાં કુશળ, સાધુઓના આશ્રય શ્રીકૃષ્ણે, પોતાની ચતુર હાસ્યલીલા થી ચિત્ત ભ્રમિત થયેલી પરંતુ દુઃખની અયોગ્ય એવી દયનીય રુક્મિણીને કૃપાથી શાંત કરી।
Verse 29
श्रीभगवानुवाच मा मा वैदर्भ्यसूयेथा जाने त्वां मत्परायणाम् । त्वद्वच: श्रोतुकामेन क्ष्वेल्याचरितमङ्गने ॥ २९ ॥
શ્રીભગવાન બોલ્યા—હે વૈદર્ભી, મારી ઉપર રોષ ન કર; હું જાણું છું કે તું સંપૂર્ણપણે મારી શરણમાં છે. પ્રિય અંગને, તારા વચન સાંભળવાની ઇચ્છાથી જ મેં આ બધું મજાકમાં કર્યું હતું।
Verse 30
मुखं च प्रेमसंरम्भस्फुरिताधरमीक्षितुम् । कटाक्षेपारुणापाङ्गं सुन्दरभ्रुकुटीतटम् ॥ ३० ॥
પ્રેમમિશ્રિત રોષથી કંપતા અધરવાળું તારો મુખ, કટાક્ષથી લાલ થયેલા આંખોના ખૂણા, અને ભ્રુકુટી ચડેલી સુંદર ભ્રૂ-રેખા—આ બધું પણ હું જોવા ઇચ્છતો હતો।
Verse 31
अयं हि परमो लाभो गृहेषु गृहमेधिनाम् । यन्नर्मैरीयते याम: प्रियया भीरु भामिनि ॥ ३१ ॥
હે ભીરુ ભામિની, ગૃહસ્થોને ઘરમાં મળતો પરમ લાભ એ જ છે—પ્રિય પત્ની સાથે હાસ્ય-વિનોદમાં સમય વિતાવવો।
Verse 32
श्रीशुक उवाच सैवं भगवता राजन् वैदर्भी परिसान्त्विता । ज्ञात्वा तत्परिहासोक्तिं प्रियत्यागभयं जहौ ॥ ३२ ॥
શ્રીશુકદેવ બોલ્યા—હે રાજન, ભગવાને વૈદર્ભીને સંપૂર્ણ શાંત કરી. તેમના શબ્દો પરिहास હતા એમ જાણી તેણે પ્રિયના ત્યાગનો ભય છોડ્યો.
Verse 33
बभाष ऋषभं पुंसां वीक्षन्ती भगवन्मुखम् । सव्रीडहासरुचिरस्निग्धापाङ्गेन भारत ॥ ३३ ॥
હે ભારત, ભગવાનના મુખને નિહાળતી, લાજભરી સ્મિત સાથે અને સ્નિગ્ધ, મનોહર કટાક્ષથી પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ પ્રભુને રુક્મિણીએ આમ કહ્યું.
Verse 34
श्रीरुक्मिण्युवाच नन्वेवमेतदरविन्दविलोचनाह यद्वै भवान् भगवतोऽसदृशी विभूम्न: । क्व स्वे महिम्न्यभिरतो भगवांस्त्र्यधीश: क्वाहं गुणप्रकृतिरज्ञगृहीतपादा ॥ ३४ ॥
શ્રી રુક્મિણીએ કહ્યું—હે કમળનેત્ર, તમે જે કહ્યું તે સાચું છે. હું સર્વશક્તિમાન ભગવાનને યોગ્ય નથી. જે પોતાના મહિમામાં રત, ત્રિદેવોના અધિષ્ઠાતા પ્રભુ છે—તેમની સરખામણી મારી સાથે ક્યાં? હું તો ગુણપ્રકૃતિમાં બંધાયેલી સ્ત્રી, જેના પગ અજ્ઞાનો પકડી રાખે છે.
Verse 35
सत्यं भयादिव गुणेभ्य उरुक्रमान्त: शेते समुद्र उपलम्भनमात्र आत्मा । नित्यं कदिन्द्रियगणै: कृतविग्रहस्त्वं त्वत्सेवकैर्नृपपदं विधुतं तमोऽन्धम् ॥ ३५ ॥
હા, હે ઉરુક્રમ! તમે જાણે ગુણોના ભયથી સમુદ્રની અંદર શયન કરો છો, અને શુદ્ધ ચેતનામાં માત્ર અનુભૂતિ-રૂપ આત્મા બની હૃદયમાં પરમાત્મા રૂપે પ્રગટ થાઓ છો. તમે સદા મૂઢ ઇન્દ્રિયગણ સાથે સંઘર્ષ કરો છો; અને તમારા સેવકો પણ અજ્ઞાનના અંધકાર તરફ લઈ જતું રાજપદ ઝાડી નાખે છે.
Verse 36
त्वत्पादपद्ममकरन्दजुषां मुनीनां वर्त्मास्फुटं नृपशुभिर्ननु दुर्विभाव्यम् । यस्मादलौकिकमिवेहितमीश्वरस्य भूमंस्तवेहितमथो अनु ये भवन्तम् ॥ ३६ ॥
હે સર્વશક્તિમાન પ્રભુ! તમારા પાદપદ્મના મકરંદનો આસ્વાદ લેતા મુનિઓને પણ તમારી ગતિનો માર્ગ સ્પષ્ટ નથી; તો પશુવત વર્તન કરનાર મનુષ્યો માટે તો તે નિશ્ચયે અગ્રાહ્ય છે. અને જેમ તમારી લીલા અલૌકિક છે, તેમ, હે ઈશ્વર, તમારા અનુયાયીઓનાં કર્મ પણ દિવ્ય છે.
Verse 37
निष्किञ्चनो ननु भवान् न यतोऽस्ति किञ्चिद् यस्मै बलिं बलिभुजोऽपि हरन्त्यजाद्या: । न त्वा विदन्त्यसुतृपोऽन्तकमाढ्यतान्धा: प्रेष्ठो भवान् बलिभुजामपि तेऽपि तुभ्यम् ॥ ३७ ॥
હે ભગવન, તમે નિષ્કિંચન છો, કારણ કે તમાથી પરે કશું નથી. બ્રહ્મા આદિ દેવતાઓ પણ, જે બલિભોજી છે, તમને જ બલિ અર્પે છે. ધનમદથી અંધ અને ઇન્દ્રિયસુખમાં લીન લોકો મૃત્યુરૂપે પણ તમને ઓળખતા નથી; પરંતુ દેવતાઓ માટે તમે પરમ પ્રિય છો, અને તેઓ પણ તમને પ્રિય છે.
Verse 38
त्वं वै समस्तपुरुषार्थमय: फलात्मा यद्वाञ्छया सुमतयो विसृजन्ति कृत्स्नम् । तेषां विभो समुचितो भवत: समाज: पुंस: स्त्रियाश्च रतयो: सुखदु:खिनोर्न ॥ ३८ ॥
તમે સર્વ પુરુષાર્થોના સાર છો અને તમે જ પરમ ફળ છો. તમને પ્રાપ્ત કરવાની ઇચ્છાથી બુદ્ધિમાન લોકો બધું ત્યજી દે છે. હે વિભો, તમારી સંગતિને યોગ્ય તેઓ જ છે; પરસ્પર કામનાથી ઉત્પન્ન સુખ-દુઃખમાં આસક્ત સ્ત્રી-પુરુષ નહીં.
Verse 39
त्वं न्यस्तदण्डमुनिभिर्गदितानुभाव आत्मात्मदश्च जगतामिति मे वृतोऽसि । हित्वा भवद्भ्रुव उदीरितकालवेग ध्वस्ताशिषोऽब्जभवनाकपतीन् कुतोऽन्ये ॥ ३९ ॥
હે પ્રભુ, દંડ ત્યાગ કરેલા મહર્ષિઓ તમારા પ્રભાવનું ગાન કરે છે, તમે સર્વ લોકોના પરમાત્મા છો અને એટલા કૃપાળુ છો કે પોતાનું સ્વરૂપ પણ અર્પી દો છો—એવું મેં જાણ્યું. તેથી મેં તમને જ પતિરૂપે પસંદ કર્યા. તમારી ભ્રૂમાંથી ઉત્પન્ન કાળના વેગથી જેમની સર્વ આશાઓ ભંગ થાય છે—બ્રહ્મા, શિવ અને ઇન્દ્ર આદિ—તેમને છોડીને અન્ય વરોમાં મને શું રસ રહે?
Verse 40
जाड्यं वचस्तव गदाग्रज यस्तु भूपान् विद्राव्य शार्ङ्गनिनदेन जहर्थ मां त्वम् । सिंहो यथा स्वबलिमीश पशून् स्वभागं तेभ्यो भयाद् यदुदधिं शरणं प्रपन्न: ॥ ४० ॥
હે ગદાગ્રજ, તમારું એવું કહેવું નિષ્ફળ મૂર્ખતા છે. શારઙ્ગ ધનુષ્યના ગર્જનાથી રાજાઓને હાંકી કાઢીને તમે મને હરી લીધી અને તમારો યોગ્ય ભાગ લીધો—જેમ સિંહ નાનાં પશુઓને દૂર હટાવી પોતાનો શિકાર લઈ જાય. તેથી રાજાઓના ભયથી તમે સમુદ્રની શરણ ગયા હતા એવું કહેવું અયોગ્ય છે.
Verse 41
यद्वाञ्छया नृपशिखामणयोऽङ्गवैन्य- जायन्तनाहुषगयादय ऐक्यपत्यम् । राज्यं विसृज्य विविशुर्वनमम्बुजाक्ष सीदन्ति तेऽनुपदवीं त इहास्थिता: किम् ॥ ४१ ॥
હે કમળનેત્ર, તમારી સંગતિની ઇચ્છાથી અઙ્ગ, વૈન્ય, જયંત, નાહુષ, ગય વગેરે શ્રેષ્ઠ રાજાઓએ પોતાનું એકછત્ર રાજ્ય ત્યજી તમને શોધવા વનમાં પ્રવેશ કર્યો. તો પછી તેઓ આ લોકમાં કેવી રીતે નિરાશ થઈ શકે?
Verse 42
कान्यं श्रयेत तव पादसरोजगन्ध- माघ्राय सन्मुखरितं जनतापवर्गम् । लक्ष्म्यालयं त्वविगणय्य गुणालयस्य मर्त्या सदोरुभयमर्थविविक्तदृष्टि: ॥ ४२ ॥
તમારા ચરણકમળની સુગંધ, જે મહાન સંતો દ્વારા ગવાયેલી છે, લોકોને મુક્તિ આપે છે અને દેવી લક્ષ્મીનું ધામ છે. તે સુગંધનો સ્વાદ લીધા પછી કઈ સ્ત્રી અન્ય પુરુષનો આશરો લેશે? તમે દિવ્ય ગુણોના ધામ છો, તેથી પોતાના સાચા હિતને જાણનારી કઈ મર્ત્ય સ્ત્રી તે સુગંધની અવગણના કરીને એવા વ્યક્તિ પર નિર્ભર રહેશે જે હંમેશા ભયભીત રહે છે?
Verse 43
तं त्वानुरूपमभजं जगतामधीश- मात्मानमत्र च परत्र च कामपूरम् । स्यान्मे तवाङ्घ्रिररणं सृतिभिर्भ्रमन्त्या यो वै भजन्तमुपयात्यनृतापवर्ग: ॥ ४३ ॥
તમે મારા માટે યોગ્ય છો, તેથી મેં તમને પસંદ કર્યા છે, જે તમામ જગતના સ્વામી અને પરમાત્મા છે, જે આ લોક અને પરલોકમાં અમારી ઈચ્છાઓ પૂર્ણ કરે છે. તમારા ચરણ, જે પોતાના ઉપાસક પાસે જઈને તેને માયાથી મુક્તિ અપાવે છે, મને આશરો આપે, જે એક ભૌતિક સ્થિતિમાંથી બીજી સ્થિતિમાં ભટકતી રહી છું.
Verse 44
तस्या: स्युरच्युत नृपा भवतोपदिष्टा: स्त्रीणां गृहेषु खरगोश्वविडालभृत्या: । यत्कर्णमूलमरिकर्षण नोपयायाद् युष्मत्कथा मृडविरिञ्चसभासु गीता ॥ ४४ ॥
હે અચ્યુત કૃષ્ણ! તમે જે રાજાઓના નામ લીધા છે, તેઓ તે સ્ત્રીઓના પતિ બને જેના કાને ક્યારેય તમારી કીર્તિ સાંભળી નથી, જે શિવ અને બ્રહ્માની સભાઓમાં ગવાય છે. વાસ્તવમાં, આવી સ્ત્રીઓના ઘરોમાં આ રાજાઓ ગધેડા, બળદ, કૂતરા, બિલાડી અને દાસની જેમ રહે છે.
Verse 45
त्वक्श्मश्रुरोमनखकेशपिनद्धमन्त- र्मांसास्थिरक्तकृमिविट्कफपित्तवातम् । जीवच्छवं भजति कान्तमतिर्विमूढा या ते पदाब्जमकरन्दमजिघ्रती स्त्री ॥ ४५ ॥
જે સ્ત્રી તમારા ચરણકમળના મધની સુગંધ લેવામાં નિષ્ફળ જાય છે તે સાવ મૂર્ખ બની જાય છે, અને આમ તે પતિ અથવા પ્રેમી તરીકે એવા જીવંત શબને સ્વીકારે છે જે ચામડી, મૂછો, નખ, માથાના વાળ અને શરીરના વાળથી ઢંકાયેલું હોય છે અને માંસ, હાડકાં, લોહી, પરજીવી, મળ, કફ, પિત્ત અને વાયુથી ભરેલું હોય છે.
Verse 46
अस्त्वम्बुजाक्ष मम ते चरणानुराग आत्मन् रतस्य मयि चानतिरिक्तदृष्टे: । यर्ह्यस्य वृद्धय उपात्तरजोऽतिमात्रो मामीक्षसे तदु ह न: परमानुकम्पा ॥ ४६ ॥
હે કમળનયન! જો કે તમે તમારામાં જ સંતુષ્ટ છો અને તેથી ભાગ્યે જ મારા તરફ ધ્યાન આપો છો, કૃપા કરીને મને તમારા ચરણો પ્રત્યે અચળ પ્રેમનો આશીર્વાદ આપો. જ્યારે તમે બ્રહ્માંડને પ્રગટ કરવા માટે રજોગુણની પ્રધાનતા સ્વીકારો છો ત્યારે તમે મારા પર દ્રષ્ટિ કરો છો, જે ખરેખર મારા પર તમારી પરમ કૃપા છે.
Verse 47
नैवालीकमहं मन्ये वचस्ते मधुसूदन । अम्बाया एव हि प्राय: कन्याया: स्याद् रति: क्वचित् ॥ ४७ ॥
હે મધુસૂદન, હું તમારા વચનોને ખોટાં માનતી નથી. અંબાના પ્રસંગની જેમ, ઘણી વાર ક્યારેક અવિવાહિત કન્યાને કોઈ પુરુષ પ્રત્યે રતિ થાય છે.
Verse 48
व्यूढायाश्चापि पुंश्चल्या मनोऽभ्येति नवं नवम् । बुधोऽसतीं न बिभृयात् तां बिभ्रदुभयच्युत: ॥ ४८ ॥
વિવાહિત હોવા છતાં જે સ્ત્રી વ્યભિચારિણી છે, તેનું મન હંમેશાં નવા નવા પ્રેમીઓ તરફ દોડે છે. બુદ્ધિમાન પુરુષ એવી અસતી પત્નીને ન રાખે; તેને રાખે તો ઇહલોક અને પરલોક—બન્નેમાં સુખથી વંચિત થાય છે.
Verse 49
श्रीभगवानुवाच साध्व्येतच्छ्रोतुकामैस्त्वं राजपुत्री प्रलम्भिता । मयोदितं यदन्वात्थ सर्वं तत् सत्यमेव हि ॥ ४९ ॥
શ્રીભગવાન બોલ્યા: હે સાધ્વી રાજપુત્રી, તારા આવા વચનો સાંભળવા માટે જ મેં તને થોડું પ્રલોભિત કર્યું. મારા શબ્દોના ઉત્તરરૂપે તું જે કહ્યું તે બધું નિશ્ચયે સત્ય છે.
Verse 50
यान् यान् कामयसे कामान् मय्यकामाय भामिनि । सन्ति ह्येकान्तभक्तायास्तव कल्याणि नित्यद ॥ ५० ॥
હે કલ્યાણી ભામિની, ભૌતિક ઇચ્છાઓથી મુક્ત થવા માટે તું જે જે વર ઇચ્છે છે, તે બધા સદાય તારા જ છે; કારણ કે તું મારી એકાંત ભક્તા છે.
Verse 51
उपलब्धं पतिप्रेम पातिव्रत्यं च तेऽनघे । यद्वाक्यैश्चाल्यमानाया न धीर्मय्यपकर्षिता ॥ ५१ ॥
હે અનઘે, તારો પતિપ્રેમ અને પાતિવ્રત્ય મેં પ્રત્યક્ષ જોઈ લીધું છે. મારા વચનોથી તું ડગમગી ગઈ હોવા છતાં તારી બુદ્ધિ મને છોડીને જરા પણ દૂર ખેંચાઈ શકી નથી.
Verse 52
ये मां भजन्ति दाम्पत्ये तपसा व्रतचर्यया । कामात्मानोऽपवर्गेशं मोहिता मम मायया ॥ ५२ ॥
હું મુક્તિ આપવાની શક્તિ ધરાવું છું, છતાં કામાસક્ત લોકો દાંપત્ય અને ગૃહસ્થ સુખ માટે તપ, વ્રત અને નિયમોથી મારી ભક્તિ કરે છે; તેઓ મારી માયાથી મોહિત થાય છે.
Verse 53
मां प्राप्य मानिन्यपवर्गसम्पदं वाञ्छन्ति ये सम्पद एव तत्पतिम् । ते मन्दभागा निरयेऽपि ये नृणां मात्रात्मकत्वात्निरय: सुसङ्गम: ॥ ५३ ॥
હે પ્રેમના મહાસાગર! મને—મુક્તિ અને ઐશ્વર્ય બંનેના સ્વામી ને—પામી ને પણ જે માત્ર ભૌતિક સંપત્તિ જ ઇચ્છે છે, તેઓ દુર્ભાગ્યશાળી છે. ઇન્દ્રિયાસક્તોને એવા લાભ નરકમાં પણ મળે; તેથી તેમના માટે નરક જ યોગ્ય સ્થાન છે.
Verse 54
दिष्ट्या गृहेश्वर्यसकृन्मयि त्वया कृतानुवृत्तिर्भवमोचनी खलै: । सुदुष्करासौ सुतरां दुराशिषो ह्यसुंभराया निकृतिं जुष: स्त्रिया: ॥ ५४ ॥
સૌભાગ્યે, હે ગૃહેશ્વરી! તું હંમેશાં મારી પ્રત્યે નિષ્ઠાપૂર્વક ભક્તિસેવા કરી છે, જે સંસારબંધનથી મુક્ત કરે છે. ઈર્ષ્યાળુ દુષ્ટો માટે આ સેવા અતિ દુષ્કર છે, ખાસ કરીને કૂટ આશયવાળી, દેહભોગ માટે જ જીવતી અને કપટમાં રત સ્ત્રી માટે તો વધુ જ કઠિન.
Verse 55
न त्वादृशीं प्रणयिनीं गृहिणीं गृहेषु पश्यामि मानिनि यया स्वविवाहकाले । प्राप्तान् नृपान्न विगणय्य रहोहरो मे प्रस्थापितो द्विज उपश्रुतसत्कथस्य ॥ ५५ ॥
હે માનિની! મારા તમામ મહેલોમાં તારા જેવી પ્રેમાળ ગૃહિણી હું નથી જોતો. તારા લગ્ન સમયે ભેગા થયેલા રાજાઓને ગણ્યા વિના, મારા વિષે સત્ય કથાઓ સાંભળી તું તારો ગુપ્ત સંદેશ લઈને એક બ્રાહ્મણને મારી પાસે મોકલ્યો.
Verse 56
भ्रातुर्विरूपकरणं युधि निर्जितस्य प्रोद्वाहपर्वणि च तद्वधमक्षगोष्ठ्याम् । दु:खं समुत्थमसहोऽस्मदयोगभीत्या नैवाब्रवी: किमपि तेन वयं जितास्ते ॥ ५६ ॥
યુદ્ધમાં પરાજિત થયેલા તારા ભાઈને વિકૃત કરવામાં આવ્યો અને પછી અનિરુદ્ધના લગ્નદિને જુગારની સભામાં તેનો વધ થયો. તેનાથી તને અસહ્ય દુઃખ થયું છતાં મને ગુમાવવાની ભીતિથી તું કશું બોલી નહીં; તારા આ મૌને મને જીત્યો છે.
Verse 57
दूतस्त्वयात्मलभने सुविविक्तमन्त्र: प्रस्थापितो मयि चिरायति शून्यमेतत् । मत्वा जिहास इदमङ्गमनन्ययोग्यं तिष्ठेत तत्त्वयि वयं प्रतिनन्दयाम: ॥ ५७ ॥
આત્મલાભ માટે તું અતિ ગુપ્ત મંત્ર સાથે દૂત મોકલ્યો; અને હું મોડો પડતાં તું જગતને શૂન્ય માની, મારા સિવાય અન્ય કોઈને અયોગ્ય એવા આ દેહને ત્યાગવા ઇચ્છ્યો. તારી આ મહાન ભક્તિ સદાય સ્થિર રહે; હું આનંદપૂર્વક તારી ભક્તિને કૃતજ્ઞતાથી સ્વીકારું છું.
Verse 58
श्रीशुक उवाच एवं सौरतसंलापैर्भगवान् जगदीश्वर: । स्वरतो रमया रेमे नरलोकं विडम्बयन् ॥ ५८ ॥
શ્રીશુકદેવ બોલ્યા—આ રીતે પ્રણય-સંવાદોથી જગદીશ્વર ભગવાન રમાદેવી સાથે રમ્યા અને માનવલોકના વ્યવહારનું અનુસરણ કર્યું.
Verse 59
तथान्यासामपि विभुर्गृहेषु गृहवानिव । आस्थितो गृहमेधीयान् धर्मान् लोकगुरुर्हरि: ॥ ५९ ॥
એ જ રીતે સર્વશક્તિમાન લોકગુરુ હરિ પોતાની અન્ય રાણીઓના મહેલોમાં પણ ગૃહસ્થની જેમ રહી ગૃહસ્થ-ધર્મોનું પાલન કરતા.
Frequently Asked Questions
He speaks in jest as līlā to remove subtle pride and to relish the devotee’s exclusive dependence. The episode shows that Kṛṣṇa’s “contrary speech” is not cruelty but mercy (anugraha): it draws out Rukmiṇī’s siddhānta-filled devotion, proving her mind cannot be pulled from Him even when emotionally shaken.
Rukmiṇī argues that worldly kings are subject to time, fear, and sense desire, whereas Kṛṣṇa is the Supreme Soul, the final aim of life, and the very source of all wealth and authority (including Brahmā and Śiva’s power). Therefore choosing Kṛṣṇa is not romantic preference but spiritual discernment: the jīva’s true interest is shelter at His lotus feet.
Śiśupāla, Śālva, Jarāsandha, Dantavakra, and Rukmī are cited as embodiments of royal pride and hostility to Bhagavān. Their presence in the dialogue underscores the canto’s recurring contrast: political power without devotion becomes antagonism to dharma, while Kṛṣṇa’s protection (poṣaṇa) curbs the strength of the wicked and safeguards His devotees.
It deepens the portrayal of Kṛṣṇa’s domestic life as a teaching arena: the Lord remains self-satisfied yet reciprocates with each queen uniquely. The conclusion explicitly transitions to His similar household conduct in other palaces, preparing readers for further accounts of His queens, progeny, and the dharmic-social dimensions of His Dvārakā līlā.