Adhyaya 59
The Slaying of Narakāsura (Bhaumāsura), Rescue of the Princesses, and the Pārijāta Episode Begins
ઈન્દ્રની પ્રાર્થનાથી, શ્રીકૃષ્ણ સત્યભામા સાથે ગરુડ પર સવાર થઈને પ્રાગજ્યોતિષપુર ગયા. તેમણે કિલ્લાઓ તોડીને મુર દૈત્ય અને નરકાસુરનો (ભૌમાસુર) વધ કર્યો. ભૂમિ દેવીની સ્તુતિ બાદ, તેમણે ૧૬,૦૦૦ રાજકુમારીઓને મુક્ત કરી દ્વારકા મોકલી, અદિતિના કુંડળ પાછા આપ્યા અને સત્યભામા માટે પારિજાત વૃક્ષ લઈ આવ્યા.
Shlokas
Verse 1
श्रीराजोवाच यथा हतो भगवता भौमो येने च ता: स्त्रिय: । निरुद्धा एतदाचक्ष्व विक्रमं शार्ङ्गधन्वन: ॥ १ ॥
શ્રીરાજા પરીક્ષિત બોલ્યા—જેણે એટલી સ્ત્રીઓને કેદ કરી હતી તે ભૌમાસુર ભગવાને કેવી રીતે માર્યો? શારઙ્ગધન્વા શ્રીકૃષ્ણના તે પરાક્રમનું વર્ણન કરો।
Verse 2
श्रीशुक उवाच इन्द्रेण हृतछत्रेण हृतकुण्डलबन्धुना । हृतामराद्रिस्थानेन ज्ञापितो भौमचेष्टितम् । सभार्यो गरुडारूढ: प्राग्ज्योतिषपुरं ययौ ॥ २ ॥ गिरिदुर्गै: शस्त्रदुर्गैर्जलाग्न्यनिलदुर्गमम् । मुरपाशायुतैर्घोरैर्दृढै: सर्वत आवृतम् ॥ ३ ॥
શ્રીશુકદેવ બોલ્યા—ભૌમે ઇન્દ્રમાતાના કુંડળ, વરુણનું છત્ર અને મંદર પર્વતશિખર પર દેવતાઓનું ક્રીડાસ્થાન હરી લીધું; આ જાણીને ઇન્દ્ર ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ પાસે જઈ તેની દુષ્કૃત્યોની વાત કરી. ત્યારે ભગવાન પત્ની સત્યભામા સાથે ગરુડ પર આરુઢ થઈ પ્રાગ્જ્યોતિષપુર ગયા; તે નગર ગિરિદુર્ગો, શસ્ત્રદુર્ગો, જલ-અગ્નિ-વાયુના દુર્ગો અને ભયંકર દૃઢ મુરપાશ-તારોથી સર્વ તરફથી ઘેરાયેલું હતું।
Verse 3
श्रीशुक उवाच इन्द्रेण हृतछत्रेण हृतकुण्डलबन्धुना । हृतामराद्रिस्थानेन ज्ञापितो भौमचेष्टितम् । सभार्यो गरुडारूढ: प्राग्ज्योतिषपुरं ययौ ॥ २ ॥ गिरिदुर्गै: शस्त्रदुर्गैर्जलाग्न्यनिलदुर्गमम् । मुरपाशायुतैर्घोरैर्दृढै: सर्वत आवृतम् ॥ ३ ॥
શ્રીશુકદેવ બોલ્યા—ઇન્દ્રએ ભૌમ દ્વારા છત્ર, કુંડળ વગેરેનું હરણ અને મંદરશિખર પર દેવક્રીડાસ્થાનના અપહરણની વાત ભગવાનને કહી. ત્યારે ભગવાન સત્યભામા સાથે ગરુડ પર આરુઢ થઈ પ્રાગ્જ્યોતિષપુર ગયા; તે નગર ગિરિદુર્ગો, શસ્ત્રદુર્ગો, જલ-અગ્નિ-વાયુના દુર્ગો અને ભયંકર દૃઢ મુરપાશ-તારોથી સર્વ તરફથી ઘેરાયેલું હતું।
Verse 4
गदया निर्बिभेदाद्रीन् शस्त्रदुर्गाणि सायकै: । चक्रेणाग्निं जलं वायुं मुरपाशांस्तथासिना ॥ ४ ॥
ભગવાને ગદાથી ગિરિદુર્ગો ભેદી નાખ્યા, બાણોથી શસ્ત્રદુર્ગો તોડી નાખ્યા, ચક્રથી અગ્નિ-જલ-વાયુના દુર્ગો કાપી નાખ્યા અને તલવારથી મુરપાશના દોરડા છિન્ન કરીને માર્ગ કર્યો।
Verse 5
शङ्खनादेन यन्त्राणि हृदयानि मनस्विनाम् । प्राकारं गदया गुर्व्या निर्बिभेद गदाधर: ॥ ५ ॥
ગદાધર ભગવાને શંખનાદથી કિલ્લાના યંત્રબંધનો તોડી નાખ્યા અને તેના શૂર રક્ષકોના હૃદયો પણ કંપાવી દીધા. પછી પોતાની ભારે ગદાથી તેમણે આસપાસનો પ્રાકાર/માટીનો પરકોટ તોડી નાંખ્યો।
Verse 6
पाञ्चजन्यध्वनिं श्रुत्वा युगान्तशनिभीषणम् । मुर: शयान उत्तस्थौ दैत्य: पञ्चशिरा जलात् ॥ ६ ॥
યુગાંતના ગર્જનાસમાન ભયંકર પાંંચજન્ય શંખધ્વનિ સાંભળીને, નગરની ખાઈના જળમાં સૂતો પાંચ મસ્તકવાળો દૈત્ય મુર જાગ્યો અને પાણીમાંથી બહાર ઊભો થયો।
Verse 7
त्रिशूलमुद्यम्य सुदुर्निरीक्षणो युगान्तसूर्यानलरोचिरुल्बण: । ग्रसंस्त्रिलोकीमिव पञ्चभिर्मुखै- रभ्यद्रवत्तार्क्ष्यसुतं यथोरग: ॥ ७ ॥
પ્રલયકાળના સૂર્યના અગ્નિ જેવા અસહ્ય તેજથી ચમકતા મુરાસુરે પોતાનું ત્રિશૂળ ઉગામ્યું. પોતાના પાંચ મુખોથી જાણે તે ત્રણેય લોકને ગળી જતો હોય તેમ લાગતું હતું અને તે સાપની જેમ ગરુડ પર ત્રાટક્યો.
Verse 8
आविध्य शूलं तरसा गरुत्मते निरस्य वक्त्रैर्व्यनदत्स पञ्चभि: । स रोदसी सर्वदिशोऽम्बरं महा- नापूरयन्नण्डकटाहमावृणोत् ॥ ८ ॥
મુરાએ પોતાનું ત્રિશૂળ ફેરવ્યું અને પછી પાંચેય મુખે ગર્જના કરતા તેને ગરુડ પર જોરથી ફેંક્યું. તે અવાજ પૃથ્વી, આકાશ, બધી દિશાઓ અને અવકાશની સીમાઓ સુધી ભરાઈ ગયો અને બ્રહ્માંડના કવચ સુધી ગુંજી ઉઠ્યો.
Verse 9
तदापतद् वै त्रिशिखं गरुत्मते हरि: शराभ्यामभिनत्त्रिधोजसा । मुखेषु तं चापि शरैरताडयत् तस्मै गदां सोऽपि रुषा व्यमुञ्चत ॥ ९ ॥
ત્યારે ભગવાન હરિએ ગરુડ તરફ આવતા તે ત્રિશૂળને બે બાણો વડે મારીને ત્રણ ટુકડા કરી નાખ્યા. પછી ભગવાને મુરાના મુખો પર અનેક બાણો માર્યા, જેનાથી ગુસ્સે થઈને તે રાક્ષસે ભગવાન પર પોતાની ગદા ફેંકી.
Verse 10
तामापतन्तीं गदया गदां मृधे गदाग्रजो निर्बिभिदे सहस्रधा । उद्यम्य बाहूनभिधावतोऽजित: शिरांसि चक्रेण जहार लीलया ॥ १० ॥
રણમેદાનમાં પોતાની તરફ આવતી મુરાની ગદાને ગદાગ્રજ (ભગવાન કૃષ્ણ) એ પોતાની ગદા વડે રોકી અને તેના હજારો ટુકડા કરી નાખ્યા. ત્યારે મુરા પોતાના હાથ ઊંચા કરીને અજેય ભગવાન તરફ દોડ્યો, પરંતુ ભગવાને લીલાપૂર્વક પોતાના ચક્રથી તેના માથા કાપી નાખ્યા.
Verse 11
व्यसु: पपाताम्भसि कृत्तशीर्षो निकृत्तशृङ्गोऽद्रिरिवेन्द्रतेजसा । तस्यात्मजा: सप्त पितुर्वधातुरा: प्रतिक्रियामर्षजुष: समुद्यता: ॥ ११ ॥
ઇન્દ્રના વજ્રની શક્તિથી કપાયેલા શિખરવાળા પર્વતની જેમ, મુરાનું માથું વગરનું શરીર પાણીમાં પડી ગયું. પોતાના પિતાના મૃત્યુથી ગુસ્સે થયેલા તેના સાત પુત્રો બદલો લેવા તૈયાર થયા.
Verse 12
ताम्रोऽन्तरिक्ष: श्रवणो विभावसु- र्वसुर्नभस्वानरुणश्च सप्तम: । पीठं पुरस्कृत्य चमूपतिं मृधे भौमप्रयुक्ता निरगन् धृतायुधा: ॥ १२ ॥
ભૌમાસુરના આદેશથી મુરના સાત પુત્રો—તામ્ર, અંતરિક્ષ, શ્રવણ, વિભાવસુ, વસુ, નભસ્વાન અને અરુણ—તેમના સેનાપતિ પીઠને આગળ રાખીને શસ્ત્રો સજીને રણમેદાનમાં આવ્યા.
Verse 13
प्रायुञ्जतासाद्य शरानसीन् गदा: शक्त्यृष्टिशूलान्यजिते रुषोल्बणा: । तच्छस्त्रकूटं भगवान् स्वमार्गणै- रमोघवीर्यस्तिलशश्चकर्त ह ॥ १३ ॥
તે ઉગ્ર યોદ્ધાઓએ અત્યંત ક્રોધિત થઈને અજેય ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ પર બાણ, તલવાર, ગદા, શક્તિ અને ત્રિશૂળ વડે પ્રહાર કર્યા, પરંતુ અમોઘ પરાક્રમી ભગવાને પોતાના બાણો વડે તે શસ્ત્રોના સમૂહને તલ જેટલા ટુકડાઓમાં કાપી નાખ્યો.
Verse 14
तान् पीठमुख्याननयद् यमक्षयं निकृत्तशीर्षोरुभुजाङ्घ्रिवर्मण: । स्वानीकपानच्युतचक्रसायकै- स्तथा निरस्तान् नरको धरासुत: । निरीक्ष्य दुर्मर्षण आस्रवन्मदै- र्गजै: पयोधिप्रभवैर्निराक्रमात् ॥ १४ ॥
ભગવાને પીઠ વગેરે સેનાપતિઓના મસ્તક, જાંઘ, ભુજા, પગ અને કવચ કાપી નાખ્યા અને તેમને યમલોક મોકલી દીધા. પૃથ્વીપુત્ર નરકાસુર પોતાના સેનાનાયકોનો વિનાશ જોઈને ક્રોધ રોકી શક્યો નહીં અને ક્ષીરસાગરમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા મદમસ્ત હાથીઓ સાથે નગરમાંથી બહાર નીકળ્યો.
Verse 15
दृष्ट्वा सभार्यं गरुडोपरि स्थितं सूर्योपरिष्टात् सतडिद् घनं यथा । कृष्णं स तस्मै व्यसृजच्छतघ्नीं योधाश्च सर्वे युगपच्च विव्यधु: ॥ १५ ॥
ગરુડ પર પોતાની પત્ની સાથે બિરાજમાન ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ સૂર્યની ઉપર વીજળી સહિત વાદળ જેવા શોભી રહ્યા હતા. તેમને જોઈને ભૌમાસુરે તેમના પર શતઘ્ની શક્તિ છોડી અને તેના બધા સૈનિકોએ એક સાથે તેમના પર આક્રમણ કર્યું.
Verse 16
तद् भौमसैन्यं भगवान् गदाग्रजो विचित्रवाजैर्निशितै: शिलीमुखै: । निकृत्तबाहूरुशिरोध्रविग्रहं चकार तर्ह्येव हताश्वकुञ्जरम् ॥ १६ ॥
તે જ ક્ષણે ભગવાન ગદાગ્રજ (કૃષ્ણ) એ પોતાના વિચિત્ર પીંછાંવાળા તીક્ષ્ણ બાણો વડે ભૌમાસુરની સેના પર પ્રહાર કર્યો. તે બાણોએ જલ્દી જ તે સેનાના હાથ, જાંઘ અને ગરદન કાપી નાખ્યા અને હાથીઓ તથા ઘોડાઓનો સંહાર કરી દીધો.
Verse 17
यानि योधै: प्रयुक्तानि शस्त्रास्त्राणि कुरूद्वह । हरिस्तान्यच्छिनत्तीक्ष्णै: शरैरेकैकशस्त्रिभि: ॥ १७ ॥ उह्यमान: सुपर्णेन पक्षाभ्यां निघ्नता गजान् । गुरुत्मता हन्यमानास्तुण्डपक्षनखेर्गजा: ॥ १८ ॥ पुरमेवाविशन्नार्ता नरको युध्ययुध्यत ॥ १९ ॥
હે કુરુશ્રેષ્ઠ, શત્રુ યોધાઓએ ચલાવેલા સર્વ શસ્ત્રાસ્ત્રોને ભગવાન હરિએ તીક્ષ્ણ બાણોથી, એકેકને ત્રણ-ત્રણ બાણ વડે કાપી નષ્ટ કર્યા.
Verse 18
यानि योधै: प्रयुक्तानि शस्त्रास्त्राणि कुरूद्वह । हरिस्तान्यच्छिनत्तीक्ष्णै: शरैरेकैकशस्त्रिभि: ॥ १७ ॥ उह्यमान: सुपर्णेन पक्षाभ्यां निघ्नता गजान् । गुरुत्मता हन्यमानास्तुण्डपक्षनखेर्गजा: ॥ १८ ॥ पुरमेवाविशन्नार्ता नरको युध्ययुध्यत ॥ १९ ॥
સુપર્ણ ગરુડ દ્વારા વહન થતાં, ગરુત્માને પોતાના પાંખોથી શત્રુના હાથીઓને આઘાત કર્યો; ચાંચ, પાંખ અને નખોથી પીડિત હાથીઓ ભયભીત થઈ શહેરમાં જ દોડી પ્રવેશ્યા.
Verse 19
यानि योधै: प्रयुक्तानि शस्त्रास्त्राणि कुरूद्वह । हरिस्तान्यच्छिनत्तीक्ष्णै: शरैरेकैकशस्त्रिभि: ॥ १७ ॥ उह्यमान: सुपर्णेन पक्षाभ्यां निघ्नता गजान् । गुरुत्मता हन्यमानास्तुण्डपक्षनखेर्गजा: ॥ १८ ॥ पुरमेवाविशन्नार्ता नरको युध्ययुध्यत ॥ १९ ॥
આ રીતે હાથીઓ શહેરમાં પાછા પ્રવેશતાં, નરકાસુર યુદ્ધભૂમિમાં એકલો રહી શ્રીકૃષ્ણ સામે લડતો રહ્યો.
Verse 20
दृष्ट्वा विद्रावितं सैन्यं गरुडेनार्दितं स्वकं । तं भौम: प्राहरच्छक्त्या वज्र: प्रतिहतो यत: । नाकम्पत तया विद्धो मालाहत इव द्विप: ॥ २० ॥
ગરુડથી પીડિત થઈ પોતાનું સૈન્ય વિખેરાતું જોઈ ભૌમે તે શક્તિથી પ્રહાર કર્યો, જેણે ક્યારેક ઇન્દ્રના વજ્રને પણ પ્રતિહત કર્યો હતો; છતાં તે વાગ્યા પછી પણ ગરુડ ડગ્યો નહીં—જેમ હાથી પર ફૂલમાળા પડે તેમ।
Verse 21
शूलं भौमोऽच्युतं हन्तुमाददे वितथोद्यम: । तद्विसर्गात् पूर्वमेव नरकस्य शिरो हरि: । अपाहरद् गजस्थस्य चक्रेण क्षुरनेमिना ॥ २१ ॥
ભૌમ (નરક) અચ્યુતને મારવા ત્રિશૂલ ઉઠાવ્યું; પરંતુ તે છોડે તે પહેલાં જ, હાથી પર બેઠેલા નરકનું મસ્તક ભગવાન હરિએ ક્ષુરધાર ચક્રથી કાપી નાખ્યું.
Verse 22
सकुण्डलं चारुकिरीटभूषणं बभौ पृथिव्यां पतितं समुज्ज्वलम् । हा हेति साध्वित्यृषय: सुरेश्वरा माल्यैर्मुकुन्दं विकिरन्त ईडिरे ॥ २२ ॥
પૃથ્વી પર પડેલું ભૌમાસુરનું મસ્તક કુંડળો અને મનોહર કિરીટ-ભૂષણથી શોભિત થઈ અત્યંત તેજસ્વી ઝળહળતું હતું. “હા હા” અને “સાધુ!”ના નાદ વચ્ચે ઋષિઓ અને મુખ્ય દેવોએ પુષ્પમાળાઓ વરસાવી મુકુન્દની આરાધના કરી।
Verse 23
ततश्च भू: कृष्णमुपेत्य कुण्डले प्रतप्तजाम्बूनदरत्नभास्वरे । सवैजयन्त्या वनमालयार्पयत् प्राचेतसं छत्रमथो महामणिम् ॥ २३ ॥
પછી ભૂદેવી કૃષ્ણ પાસે આવી અને તપ્ત જાંબૂનદ સોનામાં ઝગમગતા રત્નોથી જડિત અદિતીના કુંડળો અર્પણ કર્યા. સાથે વૈજયંતી વનમાળા, વરુણનું છત્ર અને મંદર પર્વતનું શિખરરૂપ મહામણિ પણ આપ્યું.
Verse 24
अस्तौषीदथ विश्वेशं देवी देववरार्चितम् । प्राञ्जलि: प्रणता राजन् भक्तिप्रवणया धिया ॥ २४ ॥
હે રાજન, ત્યારબાદ દેવી શ્રેષ્ઠ દેવો દ્વારા પૂજિત વિશ્વેશ્વરની સ્તુતિ કરવા લાગી. તે નમસ્કાર કરીને, પછી હાથ જોડીને ઊભી રહી, ભક્તિથી ભરેલા મનથી પ્રભુનું ગુણગાન આરંભ્યું.
Verse 25
भूमिरुवाच नमस्ते देवदेवेश शङ्खचक्रगदाधर । भक्तेच्छोपात्तरूपाय परमात्मन् नमोऽस्तु ते ॥ २५ ॥
ભૂમિ દેવી બોલ્યા: હે દેવદેવેશ, શંખ-ચક્ર-ગદા ધારણ કરનાર પ્રભુ, તમને નમસ્કાર. હે પરમાત્મન, ભક્તોની ઇચ્છા પૂર્ણ કરવા તમે વિવિધ રૂપ ધારણ કરો છો; તમને વારંવાર પ્રણામ.
Verse 26
नम: पङ्कजनाभाय नम: पङ्कजमालिने । नम: पङ्कजनेत्राय नमस्ते पङ्कजाङ्घ्रये ॥ २६ ॥
કમલનાભ પ્રભુને નમસ્કાર, કમલમાળા ધારણ કરનારને નમસ્કાર. કમલનેત્ર પ્રભુને નમસ્કાર, કમલચરણોને નમસ્કાર.
Verse 27
नमो भगवते तुभ्यं वासुदेवाय विष्णवे । पुरुषायादिबीजाय पूर्णबोधाय ते नम: ॥ २७ ॥
હે ભગવન વાસુદેવ-વિષ્ણુ! તમને નમસ્કાર. હે આદિપુરુષ, આદિબીજ, સર્વજ્ઞ પૂર્ણબોધસ્વરૂપ! તમને પ્રણામ.
Verse 28
अजाय जनयित्रेऽस्य ब्रह्मणेऽनन्तशक्तये । परावरात्मन् भूतात्मन् परमात्मन् नमोऽस्तु ते ॥ २८ ॥
હે અજ, આ જગતના જનક બ્રહ્મસ્વરૂપ, અનંત શક્તિધારી! હે પરાવરાત્મા, ભૂતાત્મા, સર્વવ્યાપી પરમાત્મા! તમને નમસ્કાર.
Verse 29
त्वं वै सिसृक्षुरज उत्कटं प्रभो तमो निरोधाय बिभर्ष्यसंवृत: । स्थानाय सत्त्वं जगतो जगत्पते काल: प्रधानं पुरुषो भवान् पर: ॥ २९ ॥
હે અજ પ્રભુ! સૃષ્ટિ કરવાની ઇચ્છાથી તમે રજોગુણને પ્રબળ કરો છો; સંહાર માટે તમોગુણ અને પાલન માટે સત્ત્વગુણ ધારણ કરો છો, છતાં તમે ગુણોથી અસ્પૃશ્ય રહો છો. હે જગત્પતિ! તમે જ કાળ, પ્રધાન અને પુરુષ છો, છતાં તેમાથી પર પણ છો.
Verse 30
अहं पयो ज्योतिरथानिलो नभो मात्राणि देवा मन इन्द्रियाणि । कर्ता महानित्यखिलं चराचरं त्वय्यद्वितीये भगवन्नयं भ्रम: ॥ ३० ॥
હે ભગવન! પૃથ્વી, જળ, અગ્નિ, વાયુ, આકાશ, વિષયો, દેવતાઓ, મન, ઇન્દ્રિયો, અહંકાર અને મહત્તત્ત્વ—આ બધું તમાથી અલગ સ્વતંત્ર છે એમ માનવું ભ્રમ છે. તમે અદ્વિતીય છો; ચરાચર સર્વ તમામાં જ સ્થિત છે.
Verse 31
तस्यात्मजोऽयं तव पादपङ्कजं भीत: प्रपन्नार्तिहरोपसादित: । तत् पालयैनं कुरु हस्तपङ्कजं शिरस्यमुष्याखिलकल्मषापहम् ॥ ३१ ॥
આ ભૌમાસુરનો પુત્ર છે. ભયભીત થઈ તમારા પાદપંકજની શરણ આવ્યો છે, કારણ કે તમે શરણાગતોનું દુઃખ હરાવો છો. કૃપા કરીને તેની રક્ષા કરો અને સર્વ પાપ હરણ કરનાર તમારું હસ્તપંકજ તેના શિરે મૂકો.
Verse 32
श्रीशुक उवाच इति भूम्यर्थितो वाग्भिर्भगवान् भक्तिनम्रया । दत्त्वाभयं भौमगृहं प्राविशत् सकलर्द्धिमत् ॥ ३२ ॥
શ્રીશુકદેવે કહ્યું—ભક્તિભર્યા વિનમ્ર વચનો દ્વારા ભૂમિદેવી વિનંતી કરતાં, ભગવાને તેના પૌત્રને અભય આપ્યું અને સર્વ ઐશ્વર્યથી ભરેલા ભૌમાસુરના મહેલમાં પ્રવેશ કર્યો।
Verse 33
तत्र राजन्यकन्यानां षट्सहस्राधिकायुतम् । भौमाहृतानां विक्रम्य राजभ्यो ददृशे हरि: ॥ ३३ ॥
ત્યાં હરિએ સોળ હજાર રાજકન્યાઓને જોયા; ભૌમે વિવિધ રાજાઓ પાસેથી તેમને બળજબરીથી હરી લાવી હતી।
Verse 34
तं प्रविष्टं स्त्रियो वीक्ष्य नरवर्यं विमोहिता: । मनसा वव्रिरेऽभीष्टं पतिं दैवोपसादितम् ॥ ३४ ॥
તે શ્રેષ્ઠ પુરુષને પ્રવેશતા જોઈ સ્ત્રીઓ મોહિત થઈ ગઈ. દૈવયોગે ત્યાં આવેલા તેને જ તેમણે મનમાં પોતાના ઇચ્છિત પતિ તરીકે વર્યો।
Verse 35
भूयात् पतिरयं मह्यं धाता तदनुमोदताम् । इति सर्वा: पृथक् कृष्णे भावेन हृदयं दधु: ॥ ३५ ॥
“વિધાતા અનુમોદન કરે કે આ પુરુષ મારો પતિ બને”—એવું વિચારી દરેકે ભાવપૂર્વક કૃષ્ણમાં હૃદય ધર્યું।
Verse 36
ता: प्राहिणोद्द्वारवतीं सुमृष्टविरजोऽम्बरा: । नरयानैर्महाकोशान् रथाश्वान् द्रविणं महत् ॥ ३६ ॥
ભગવાને તેમને સ્વચ્છ, નિર્મળ વસ્ત્રો પહેરાવી પાલકીઓમાં દ્વારકાને મોકલ્યા; સાથે મહાખજાના, રથો, ઘોડા અને અપાર ધન પણ આપ્યું।
Verse 37
ऐरावतकुलेभांश्च चतुर्दन्तांस्तरस्विन: । पाण्डुरांश्च चतु:षष्टिं प्रेरयामास केशव: ॥ ३७ ॥
કેશવે ઐરાવતકુલના વંશજ, ચાર દાંતવાળા, ઝડપી શ્વેત હાથીઓ ચોસઠ મોકલ્યા।
Verse 38
गत्वा सुरेन्द्रभवनं दत्त्वादित्यै च कुण्डले । पूजितस्त्रिदशेन्द्रेण महेन्द्रयाण्या च सप्रिय: ॥ ३८ ॥ चोदितो भार्ययोत्पाट्य पारिजातं गरुत्मति । आरोप्य सेन्द्रान् विबुधान् निर्जित्योपानयत्पुरम् ॥ ३९ ॥
અચ્યુત પ્રભુ સૂરೇಂದ್ರ ઇન્દ્રના ભવનમાં ગયા અને અદિતિ માતાને કુંડળ આપ્યાં; ત્યાં ઇન્દ્ર અને તેની પત્નીએ પ્રિય સત્યભામાસહ શ્રીકૃષ્ણની પૂજા કરી।
Verse 39
गत्वा सुरेन्द्रभवनं दत्त्वादित्यै च कुण्डले । पूजितस्त्रिदशेन्द्रेण महेन्द्रयाण्या च सप्रिय: ॥ ३८ ॥ चोदितो भार्ययोत्पाट्य पारिजातं गरुत्मति । आरोप्य सेन्द्रान् विबुधान् निर्जित्योपानयत्पुरम् ॥ ३९ ॥
સત્યભામાના કહ્યાથી ભગવાને સ્વર્ગીય પારિજાત વૃક્ષ ઉપાડી ગરુડ પર ચઢાવ્યો; ઇન્દ્ર સહિત દેવોને જીતીને તેને પોતાની રાજધાનીમાં લાવ્યા।
Verse 40
स्थापित: सत्यभामाया गृहोद्यानोपशोभन: । अन्वगुर्भ्रमरा: स्वर्गात् तद्गन्धासवलम्पटा: ॥ ४० ॥
રોપ્યા પછી એ પારિજાત સત્યભામાના મહેલના બગીચાને શોભાવતો રહ્યો; તેની સુગંધ અને મધુર રસ માટે લોભી ભમરા સ્વર્ગથી પણ પાછળ પાછળ આવ્યા।
Verse 41
ययाच आनम्य किरीटकोटिभि: पादौ स्पृशन्नच्युतमर्थसाधनम् । सिद्धार्थ एतेन विगृह्यते महा- नहो सुराणां च तमो धिगाढ्यताम् ॥ ४१ ॥
ઇન્દ્રે પોતાના મુકુટના શિખરો વડે અચ્યુતના ચરણ સ્પર્શ કરી નમન કરીને ઇચ્છા પૂર્ણ કરવા વિનંતી કરી; પરંતુ હેતુ સિદ્ધ થતાં જ એ મહાન દેવ પરમ પ્રભુ સાથે યુદ્ધ કરવા લાગ્યો—અહો, દેવોમાં કેટલી અજ્ઞાનતા! તેમના વૈભવને ધિક્કાર।
Verse 42
अथो मुहूर्त एकस्मिन् नानागारेषु ता: स्त्रिय: । यथोपयेमे भगवान् तावद् रूपधरोऽव्यय: ॥ ४२ ॥
ત્યારે અવ્યય ભગવાને દરેક વધૂ માટે અલગ રૂપ ધારણ કરીને, તેમની પોતાની મહેલોમાં એક જ મુહૂર્તમાં સર્વ રાજકન્યાઓને વિધિપૂર્વક વિવાહ કર્યો।
Verse 43
गृहेषु तासामनपाय्यतर्ककृ- न्निरस्तसाम्यातिशयेष्ववस्थित: । रेमे रमाभिर्निजकामसम्प्लुतो यथेतरो गार्हकमेधिकांश्चरन् ॥ ४३ ॥
અચિંત્ય કર્મોના કર્તા પ્રભુ તેમની રાણીઓના એવા મહેલોમાં સતત નિવાસ કરતા, જેમની સમતા કે અતિશયતા કોઈ કરી શકે નહીં. સ્વયં પૂર્ણકામ હોવા છતાં તેઓ પ્રિય પત્નીઓ સાથે રમ્યા અને સામાન્ય પતિની જેમ ગૃહકર્તવ્યો નિભાવ્યા।
Verse 44
इत्थं रमापतिमवाप्य पतिं स्त्रियस्ता ब्रह्मादयोऽपि न विदु: पदवीं यदीयाम् । भेजुर्मुदाविरतमेधितयानुराग- हासावलोकनवसङ्गमजल्पलज्जा: ॥ ४४ ॥
આ રીતે તે સ્ત્રીઓએ લક્ષ્મીપતિને પતિરૂપે પ્રાપ્ત કર્યો, જેના માર્ગને બ્રહ્મા આદિ દેવતાઓ પણ જાણતા નથી. સતત વધતી આનંદમયતા સાથે તેમનો પ્રેમ વધતો ગયો; સ્મિતભરી નજરો, નજીકતા, મીઠી વાતચીત, હાસ્ય અને સ્ત્રીસુલભ લાજ સાથે તેઓ નિત્ય નવી આત્મીયતા અનુભવી।
Verse 45
प्रत्युद्गमासनवरार्हणपादशौच- ताम्बूलविश्रमणवीजनगन्धमाल्यै: । केशप्रसारशयनस्नपनोपहार्यै- र्दासीशता अपि विभोर्विदधु: स्म दास्यम् ॥ ४५ ॥
ભલે ભગવાનની રાણીઓ પાસે સૈકડો દાસીઓ હતી, તોય તેઓ પોતે વિનયથી આગળ આવી પ્રભુની સેવા કરતી—સ્વાગત કરીને આસન આપવું, ઉત્તમ ઉપચારો વડે પૂજન, પાદપ્રક્ષાલન અને પાદમર્દન, તાંબૂલ આપવું, પંખો ઝલવું, સુગંધિત ચંદનલેપ, પુષ્પમાળા ધારણ કરાવવી, કેશસજ્જા, શય્યા ગોઠવવી, સ્નાન કરાવવું અને વિવિધ ઉપહાર અર્પણ કરવું।
Frequently Asked Questions
Kṛṣṇa penetrates Naraka’s heavily protected capital Prāgyotiṣa-pura by countering each defensive layer with an appropriate divine weapon (gadā, arrows, cakra, and sword). After defeating Mura and Naraka’s commanders, He isolates Narakāsura on the battlefield and severs his head with the Sudarśana cakra while Naraka sits upon his elephant—demonstrating the Lord’s precise, effortless sovereignty over asuric power.
Mura is the five-headed guardian demon who rises from the moat to defend Prāgyotiṣa-pura. His death marks the collapse of the city’s protective threshold: once the ‘gatekeeper’ of adharma is removed, Naraka’s military structure rapidly fails. The episode also showcases poṣaṇa—Kṛṣṇa’s protection of Garuḍa and His devotees—by neutralizing Mura’s trident and assault.
Her stuti functions as siddhānta embedded in itihāsa: even while acting as a warrior-king, Kṛṣṇa remains the guṇa-atīta Absolute who orchestrates creation, maintenance, and destruction without being conditioned by rajas, sattva, or tamas. This frames the slaying of Naraka not as ordinary violence but as īśānukathā—divine governance restoring cosmic and social order.
Bhūmi-devī presents Naraka’s frightened son (her grandson) to Kṛṣṇa and requests protection. Kṛṣṇa grants him fearlessness, indicating the Bhāgavata principle that surrender (even through a guardian’s plea) invokes the Lord’s shelter; the narrative emphasizes mercy and continuity of rightful order after the removal of a tyrant.
The princesses had been abducted and socially displaced by Naraka’s coercion; Kṛṣṇa’s marriage restores their honor and provides lawful protection within dharma. The Bhāgavata further teaches His inconceivable potency (acintya-śakti): He expands into separate forms to marry them simultaneously, showing that divine intimacy and divine infinity are not contradictory.
Returning Aditi’s earrings completes the dharmic restitution that motivated the campaign—Kṛṣṇa protects the devas by correcting theft rooted in asuric dominance. Taking the pārijāta at Satyabhāmā’s request transitions the narrative into the deva–Bhagavān tension: even after being benefited, Indra contests Kṛṣṇa, illustrating how pride can persist despite worship, and setting up the next chapter’s conflict and resolution.