Adhyaya 52
Mucukunda’s Departure; Jarāsandha’s Pursuit; Prelude to Rukmiṇī’s Abduction (Rukmiṇī’s Message Begins)
આ અધ્યાયમાં બે પ્રવાહો જોડાય છે—રાજા મુચુકુન્દ પર શ્રીકૃષ્ણની કૃપાનો પરિણામ અને રુક્મિણી-વિવાહની પૂર્વભૂમિકા. વર પ્રાપ્ત કરીને મુચુકુન્દ શ્રીકૃષ્ણની પ્રદક્ષિણા કરી ગુફાથી બહાર આવે છે, કલિયુગના આરંભનું સૂચન માની જીવોની ક્ષીણતા જુએ છે અને ઉત્તર તરફ ગંધમાદન તથા બદરિકાશ્રમ જઈ તપશ્ચર્યા અને ભક્તિથી નર-નારાયણની આરાધના કરે છે. બીજી તરફ શ્રીકૃષ્ણ મથુરા પરત ફરી યવનને જીતે છે અને તેમનું ધન દ્વારકા તરફ લઈ જાય છે; ત્યારે ત્રેવીસ સેનાઓ સાથે જરાસંધ આવી ચડે છે. કૃષ્ણ-બલરામ નરલીલા કરતાં ધન છોડીને પ્રવર્ષણ પર્વત પર ચડે છે; જરાસંધ પર્વત સળગાવે છે, છતાં બંને પ્રભુ અદૃશ્ય રીતે કૂદી સમુદ્ર-રક્ષિત દ્વારકામાં સુરક્ષિત પહોંચે છે અને જરાસંધ ભ્રમથી પાછો વળે છે. પછી બલરામ-રૈવતી વિવાહનું સ્મરણ અને વિદર્ભ કથાનો આરંભ થાય છે—ભીષ્મકની પુત્રી રુક્મિણીનું કૃષ્ણને વરણ, રુક્મીનો વિરોધ અને શિશુપાલ સાથે લગ્નની યોજના, તથા બ્રાહ્મણ દૂત દ્વારા મોકલાયેલ રુક્મિણીનું ગુપ્ત પત્ર, જેમાં શ્રીકૃષ્ણને તાત્કાલિક પગલું ભરવા વિનંતી થાય છે।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच इत्थं सोऽनग्रहीतोऽङ्ग कृष्णेनेक्ष्वाकुनन्दन: । तं परिक्रम्य सन्नम्य निश्चक्राम गुहामुखात् ॥ १ ॥
શ્રીશુકદેવે કહ્યું—હે રાજન, આ રીતે શ્રીકૃષ્ણની કૃપાથી અનુગ્રહિત ઇક્ષ્વાકુનંદન મુચુકુન્દે ભગવાનની પરિક્રમા કરી, નમસ્કાર કર્યો અને ગુફાના મુખથી બહાર નીકળ્યો.
Verse 2
संवीक्ष्य क्षुल्लकान् मर्त्यान् पशून्वीरुद्वनस्पतीन् । मत्वा कलियुगं प्राप्तं जगाम दिशमुत्तराम् ॥ २ ॥
માનવો, પશુઓ, વેલીઓ અને વૃક્ષો અત્યંત નાનાં થયેલાં જોઈને અને કલિયુગ આવી પહોંચ્યો છે એમ સમજીને મુચુકુન્દ ઉત્તર દિશા તરફ ગયો.
Verse 3
तप:श्रद्धायुतो धीरो नि:सङ्गो मुक्तसंशय: । समाधाय मन: कृष्णे प्राविशद् गन्धमादनम् ॥ ३ ॥
તપ અને શ્રદ્ધાથી યુક્ત, ધીર, નિઃસંગ અને સંશયમુક્ત રાજાએ મન શ્રીકૃષ્ણમાં સ્થિર કરી ગંધમાદન પર્વતમાં પ્રવેશ કર્યો।
Verse 4
बदर्याश्रममासाद्य नरनारायणालयम् । सर्वद्वन्द्वसह: शान्तस्तपसाराधयद्धरिम् ॥ ४ ॥
તે બદરિકાશ્રમ પહોંચ્યો—ભગવાન નર-નારાયણનું ધામ; ત્યાં સર્વ દ્વંદ્વો સહન કરી શાંતચિત્તે તપ દ્વારા શ્રીહરિની આરાધના કરી।
Verse 5
भगवान् पुनराव्रज्य पुरीं यवनवेष्टिताम् । हत्वा म्लेच्छबलं निन्ये तदीयं द्वारकां धनम् ॥ ५ ॥
ભગવાન યવનોથી ઘેરાયેલી પુરીમાં ફરી આવ્યા; મ્લેચ્છ સેનાનો સંહાર કરી તેમનું ધન દ્વારકામાં લઈ જવા લાગ્યા।
Verse 6
नीयमाने धने गोभिर्नृभिश्चाच्युतचोदितै: । आजगाम जरासन्धस्त्रयोविंशत्यनीकप: ॥ ६ ॥
અચ્યુતના આદેશથી બળદો અને મનુષ્યો ધન લઈ જઈ રહ્યા હતા; ત્યારે ત્રેવીસ અક્ષૌહિણી સેનાનો નાયક જરાસંધ આવી પહોંચ્યો।
Verse 7
विलोक्य वेगरभसं रिपुसैन्यस्य माधवौ । मनुष्यचेष्टामापन्नौ राजन् दुद्रुवतुर्द्रुतम् ॥ ७ ॥
હે રાજન, શત્રુસેનાના પ્રચંડ વેગને જોઈ, બંને માધવો માનવસમાન ચેષ્ટા ધારણ કરી ઝડપથી દોડી ગયા।
Verse 8
विहाय वित्तं प्रचुरमभीतौ भीरुभीतवत् । पद्भ्यां पद्मपलाशाभ्यां चेलतुर्बहुयोजनम् ॥ ८ ॥
અપાર ધન ત્યજી, નિર્ભય હોવા છતાં ભયનો અભિનય કરતાં, તેઓ કમળપાન સમા ચરણોથી અનેક યોજન ચાલ્યા.
Verse 9
पलायमानौ तौ दृष्ट्वा मागध: प्रहसन्बली । अन्वधावद् रथानीकैरीशयोरप्रमाणवित् ॥ ९ ॥
તેમને ભાગતા જોઈ બલવાન માગધરાજ જરાસંધ હસ્યો અને રથસેનાઓ તથા પદાતિઓ સાથે પીછો કર્યો; તે બે પ્રભુઓની પરમ મહિમા સમજી ન શક્યો.
Verse 10
प्रद्रुत्य दूरं संश्रान्तौ तुङ्गमारुहतां गिरिम् । प्रवर्षणाख्यं भगवान् नित्यदा यत्र वर्षति ॥ १० ॥
દૂર સુધી દોડી જાણે થાકી ગયા હોય તેમ, તે બે ભગવાન ‘પ્રવર્ષણ’ નામના ઊંચા પર્વત પર ચઢ્યા, જ્યાં ઇન્દ્ર સદૈવ વરસાદ વરસાવે છે.
Verse 11
गिरौ निलीनावाज्ञाय नाधिगम्य पदं नृप । ददाह गिरिमेधोभि: समन्तादग्निमुत्सृजन् ॥ ११ ॥
હે રાજન! તેઓ પર્વત પર છુપાયા છે એમ જાણતાં છતાં તે તેમની કોઈ નિશાની ન શોધી શક્યો; તેથી તેણે ચારે બાજુ લાકડાં ગોઠવી આગ લગાવી પર્વતને દહાવ્યો.
Verse 12
तत उत्पत्य तरसा दह्यमानतटादुभौ । दशैकयोजनात्तुङ्गान्निपेततुरधो भुवि ॥ १२ ॥
પછી તેઓ બંને દહન થતી પર્વત-ઢાળ પરથી વેગથી કૂદી, અગિયાર યોજન ઊંચા પર્વત પરથી નીચે ધરતી પર ઉતર્યા.
Verse 13
अलक्ष्यमाणौ रिपुणा सानुगेन यदूत्तमौ । स्वपुरं पुनरायातौ समुद्रपरिखां नृप ॥ १३ ॥
હે નૃપ! શત્રુ અને તેના અનુચરોને અદૃશ્ય રહી, તે બે શ્રેષ્ઠ યાદવો સમુદ્ર-પરિખાથી સુરક્ષિત પોતાની દ્વારકા નગરીમાં ફરી પાછા આવ્યા।
Verse 14
सोऽपि दग्धाविति मृषा मन्वानो बलकेशवौ । बलमाकृष्य सुमहन्मगधान् मागधो ययौ ॥ १४ ॥
માગધ જરાસંધે ભૂલથી માન્યું કે બલરામ અને કેશવ અગ્નિમાં બળી મરી ગયા; તેથી તેણે પોતાની વિશાળ સેના પાછી ખેંચી મગધ રાજ્યમાં પરત ગયો।
Verse 15
आनर्ताधिपति: श्रीमान् रैवतो रैवतीं सुताम् । ब्रह्मणा चोदित: प्रादाद् बलायेति पुरोदितम् ॥ १५ ॥
બ્રહ્માજીના આદેશથી, આનર્તના શ્રીમાન અધિપતિ રૈવતે, અગાઉ કહ્યા મુજબ, પોતાની પુત્રી રૈવતીને બલરામને વિવાહમાં આપી।
Verse 16
भगवानपि गोविन्द उपयेमे कुरूद्वह । वैदर्भीं भीष्मकसुतां श्रियो मात्रां स्वयंवरे ॥ १६ ॥ प्रमथ्य तरसा राज्ञ: शाल्वादींश्चैद्यपक्षगान् । पश्यतां सर्वलोकानां तार्क्ष्यपुत्र: सुधामिव ॥ १७ ॥
હે કુરુશ્રેષ્ઠ! સ્વયં પરમ ભગવાન ગોવિંદે સ્વયંવરમાં ભીષ્મકની પુત્રી વૈદર્ભી—શ્રીદેવીની અંશરૂપા—ને પરણ્યા. રુક્મિણીની ઇચ્છાથી તેમણે શાલ્વ વગેરે શિશુપાલ-પક્ષના રાજાઓને વેગથી દબાવી, સર્વે લોકો જોઈ રહ્યા હતા ત્યારે ગરુડ જેમ દેવતાઓ પાસેથી અમૃત લઈ ગયો તેમ રુક્મિણીને લઈ ગયા।
Verse 17
भगवानपि गोविन्द उपयेमे कुरूद्वह । वैदर्भीं भीष्मकसुतां श्रियो मात्रां स्वयंवरे ॥ १६ ॥ प्रमथ्य तरसा राज्ञ: शाल्वादींश्चैद्यपक्षगान् । पश्यतां सर्वलोकानां तार्क्ष्यपुत्र: सुधामिव ॥ १७ ॥
હે કુરુશ્રેષ્ઠ! સ્વયં પરમ ભગવાન ગોવિંદે સ્વયંવરમાં ભીષ્મકની પુત્રી વૈદર્ભી—શ્રીદેવીની અંશરૂપા—ને પરણ્યા. રુક્મિણીની ઇચ્છાથી તેમણે શાલ્વ વગેરે શિશુપાલ-પક્ષના રાજાઓને વેગથી દબાવી, સર્વે લોકો જોઈ રહ્યા હતા ત્યારે ગરુડ જેમ દેવતાઓ પાસેથી અમૃત લઈ ગયો તેમ રુક્મિણીને લઈ ગયા।
Verse 18
श्रीराजोवाच भगवान् भीष्मकसुतां रुक्मिणीं रुचिराननाम् । राक्षसेन विधानेन उपयेम इति श्रुतम् ॥ १८ ॥
રાજા પરીક્ષિત બોલ્યા—મેં સાંભળ્યું છે કે ભગવાને ભીષ્મકની સુંદર મુખવાળી પુત્રી રુક્મિણીને રાક્ષસ વિધાનથી વિવાહ કર્યો।
Verse 19
भगवन् श्रोतुमिच्छामि कृष्णस्यामिततेजस: । यथा मागधशाल्वादीन् जित्वा कन्यामुपाहरत् ॥ १९ ॥
હે પ્રભુ, હું અમિત તેજસ્વી શ્રીકૃષ્ણની તે કથા સાંભળવા ઇચ્છું છું કે તેમણે માગધ, શાલ્વ વગેરે રાજાઓને જીતીને કન્યાને કેવી રીતે લઈ ગયા।
Verse 20
ब्रह्मन् कृष्णकथा: पुण्या माध्वीर्लोकमलापहा: । को नु तृप्येत शृण्वान: श्रुतज्ञो नित्यनूतना: ॥ २० ॥
હે બ્રાહ્મણ, શ્રીકૃષ્ણકથાઓ પુણ્ય, મધુર અને લોકમલ દૂર કરનારી છે; નિત્ય નવી એવી કથાઓ સાંભળતાં કયો રસજ્ઞ શ્રોતા કદી તૃપ્ત થાય?
Verse 21
श्रीबादरायणिरुवाच राजासीद् भीष्मको नाम विदर्भाधिपतिर्महान् । तस्य पञ्चाभवन् पुत्रा: कन्यैका च वरानना ॥ २१ ॥
શ્રી બાદરાયણિએ કહ્યું—વિદર્ભનો ભીષ્મક નામનો એક મહાન શક્તિશાળી રાજા હતો. તેને પાંચ પુત્રો અને એક સુંદર મુખવાળી પુત્રી હતી।
Verse 22
रुक्म्यग्रजो रुक्मरथो रुक्मबाहुरनन्तर: । रुक्मकेशो रुक्ममाली रुक्मिण्येषा स्वसा सती ॥ २२ ॥
રુક્મી જેઠ પુત્ર હતો; પછી રુક્મરથ, રુક્મબાહુ, રુક્મકેશ અને રુક્મમાલી. તેમની બહેન પરમ સતી રુક્મિણી હતી।
Verse 23
सोपश्रुत्य मुकुन्दस्य रूपवीर्यगुणश्रिय: । गृहागतैर्गीयमानास्तं मेने सदृशं पतिम् ॥ २३ ॥
મહેલમાં આવેલા મહેમાનો પાસેથી મુકુન્દના રૂપ, પરાક્રમ, ગુણ અને ઐશ્વર્યનું ગાન સાંભળી રુક્મિણીએ તેમને જ પોતાના યોગ્ય પતિ માન્યા।
Verse 24
तां बुद्धिलक्षणौदार्यरूपशीलगुणाश्रयाम् । कृष्णश्च सदृशीं भार्यां समुद्वोढुं मनो दधे ॥ २४ ॥
રુક્મિણીની બુદ્ધિ, શુભ લક્ષણો, ઔદાર્ય, રૂપ, શીલ અને સર્વ ગુણો જાણીને શ્રીકૃષ્ણે તેણીને પોતાની યોગ્ય પત્ની માનીને લગ્ન કરવાનો નિશ્ચય કર્યો।
Verse 25
बन्धूनामिच्छतां दातुं कृष्णाय भगिनीं नृप । ततो निवार्य कृष्णद्विड् रुक्मी चैद्यममन्यत ॥ २५ ॥
હે રાજા, સગાંઓ રુક્મિણીને કૃષ્ણને આપવા ઇચ્છતા હતા, છતાં કૃષ્ણદ્વેષી રુક્મીએ તેમને રોકી રુક્મિણીને શિશુપાલને આપવા નક્કી કર્યું।
Verse 26
तदवेत्यासितापाङ्गी वैदर्भी दुर्मना भृशम् । विचिन्त्याप्तं द्विजं कञ्चित् कृष्णाय प्राहिणोद्द्रुतम् ॥ २६ ॥
આ યોજના જાણીને કાળી આંખોવાળી વૈદર્ભી રુક્મિણી અત્યંત દુઃખી થઈ. પરિસ્થિતિ વિચારી તેણે તરત જ એક વિશ્વાસુ બ્રાહ્મણને કૃષ્ણ પાસે મોકલ્યો।
Verse 27
द्वारकां स समभ्येत्य प्रतीहारै: प्रवेशित: । अपश्यदाद्यं पुरुषमासीनं काञ्चनासने ॥ २७ ॥
દ્વારકામાં પહોંચીને તે બ્રાહ્મણ દ્વારપાલો દ્વારા અંદર પ્રવેશિત થયો અને સોનાના આસન પર બિરાજમાન આદિપુરુષ ભગવાનને જોયા।
Verse 28
दृष्ट्वा ब्रह्मण्यदेवस्तमवरुह्य निजासनात् । उपवेश्यार्हयां चक्रे यथात्मानं दिवौकस: ॥ २८ ॥
બ્રાહ્મણને જોઈ બ્રાહ્મણ્યદેવ શ્રીકૃષ્ણ પોતાના સિંહાસન પરથી ઉતરી આવ્યા, તેને આસન પર બેસાડ્યો અને દેવતાઓ જેમ તેમની પૂજા કરે છે તેમ જ તેમણે તે બ્રાહ્મણનો યથોચિત સત્કાર કર્યો।
Verse 29
तं भुक्तवन्तं विश्रान्तमुपगम्य सतां गति: । पाणिनाभिमृशन् पादावव्यग्रस्तमपृच्छत ॥ २९ ॥
બ્રાહ્મણ ભોજન કરીને વિશ્રાંતિ લીધા પછી, સત્પુરુષોની ગતિ શ્રીકૃષ્ણ નજીક આવ્યા અને પોતાના હાથોથી તેના પગ દબાવતા દબાવતા, ધીરજપૂર્વક તેને પૂછ્યું।
Verse 30
कच्चिद् द्विजवरश्रेष्ठ धर्मस्ते वृद्धसम्मत: । वर्तते नातिकृच्छ्रेण सन्तुष्टमनस: सदा ॥ ३० ॥
ભગવાન બોલ્યા: હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ! વડીલો દ્વારા માન્ય તમારું ધર્માચરણ બહુ કષ્ટ વિના ચાલે છે ને? તમારું મન સદા સંતોષમાં રહે છે ને?
Verse 31
सन्तुष्टो यर्हि वर्तेत ब्राह्मणो येन केनचित् । अहीयमान: स्वद्धर्मात् स ह्यस्याखिलकामधुक् ॥ ३१ ॥
બ્રાહ્મણ જે કંઈ મળે તેમાં સંતોષ રાખે અને પોતાના સ્વધર્મથી કદી હટે નહીં, તો એ જ ધર્મ તેના માટે કામધેનુ બની તેની સર્વ ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરે છે।
Verse 32
असन्तुष्टोऽसकृल्लोकानाप्नोत्यपि सुरेश्वर: । अकिञ्चनोऽपि सन्तुष्ट: शेते सर्वाङ्गविज्वर: ॥ ३२ ॥
અસંતોષી બ્રાહ્મણ, ઇન્દ્રપદ પણ મેળવે તો પણ, વારંવાર લોકોથી લોકોમાં અશાંત ભટકે છે; પરંતુ સંતોષી બ્રાહ્મણ, કશું ન હોવા છતાં, સર્વ અંગોના દુઃખથી મુક્ત થઈ શાંતિથી વિશ્રામ કરે છે।
Verse 33
विप्रान् स्वलाभसन्तुष्टान् साधून् भूतसुहृत्तमान् । निरहङ्कारिण: शान्तान् नमस्ये शिरसासकृत् ॥ ३३ ॥
સ્વલાભમાં સંતોષ પામેલા, સાધુ, અહંકારરહિત અને શાંત, સર્વ જીવોના પરમ હિતેચ્છુ એવા બ્રાહ્મણોને હું વારંવાર શિર નમાવી પ્રણામ કરું છું।
Verse 34
कच्चिद् व: कुशलं ब्रह्मन् राजतो यस्य हि प्रजा: । सुखं वसन्ति विषये पाल्यमाना: स मे प्रिय: ॥ ३४ ॥
હે બ્રાહ્મણ, તમારું કુશળ છે ને? તમારો રાજા તમારા કલ્યાણની કાળજી રાખે છે કે? જેના રાજ્યમાં પ્રજા સુખથી રહે અને રક્ષિત રહી પાલિત થાય, એવો રાજા મને અતિ પ્રિય છે।
Verse 35
यतस्त्वमागतो दुर्गं निस्तीर्येह यदिच्छया । सर्वं नो ब्रूह्यगुह्यं चेत् किं कार्यं करवाम ते ॥ ३५ ॥
તું ક્યાંથી આવ્યો છે, આ દુર્ગમ માર્ગ/સમુદ્ર પાર કરીને, અને કયા હેતુથી? જો ગુપ્ત ન હોય તો બધું અમને કહો; અને અમે તારા માટે શું કરવું તે પણ જણાવ।
Verse 36
एवं सम्पृष्टसम्प्रश्नो ब्राह्मण: परमेष्ठिना । लीलागृहीतदेहेन तस्मै सर्वमवर्णयत् ॥ ३६ ॥
આ રીતે લીલા માટે દેહ ધારણ કરનાર પરમેશ્વરે પૂછતાં તે બ્રાહ્મણે તેમને સર્વ વાતો વર્ણવી કહી।
Verse 37
श्रीरुक्मिण्युवाच श्रुत्वा गुणान् भुवनसुन्दर शृण्वतां ते निर्विश्य कर्णविवरैर्हरतोऽङ्गतापम् । रूपं दृशां दृशिमतामखिलार्थलाभं त्वय्यच्युताविशति चित्तमपत्रपं मे ॥ ३७ ॥
શ્રી રુક્મિણી બોલી—હે ભુવનસુંદર! તમારા ગુણો સાંભળ્યા, જે સાંભળનારાના કાનમાં પ્રવેશી દેહતાપ હરી લે છે; અને તમારા રૂપનું (શ્રવણ/સ્મરણ) કર્યું, જે દર્શકોની સર્વ દૃષ્ટિ-ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરે છે. હે અચ્યુત કૃષ્ણ! મારું નિર્લજ્જ ચિત્ત તમામાં જ પ્રવેશી ગયું છે।
Verse 38
का त्वा मुकुन्द महती कुलशीलरूप- विद्यावयोद्रविणधामभिरात्मतुल्यम् । धीरा पतिं कुलवती न वृणीत कन्या काले नृसिंह नरलोकमनोऽभिरामम् ॥ ३८ ॥
હે મુકુન્દ! કુળ, શીલ, રૂપ, વિદ્યા, યુવન, ધન અને પ્રભાવમાં તમે માત્ર તમારા જ સમાન છો. હે નરસિંહ! તમે સર્વ માનવોના મનને આનંદિત કરો છો. યોગ્ય સમયે કઈ કુલવતી, ધીર અને લગ્નયોગ્ય કન્યા તમને પતિ તરીકે ન પસંદ કરે?
Verse 39
तन्मे भवान् खलु वृत: पतिरङ्ग जाया- मात्मार्पितश्च भवतोऽत्र विभो विधेहि । मा वीरभागमभिमर्शतु चैद्य आराद् गोमायुवन्मृगपतेर्बलिमम्बुजाक्ष ॥ ३९ ॥
અતએવ, હે પ્રભુ, મેં તમને જ પતિ તરીકે પસંદ કર્યા છે અને હું મને તમને અર્પણ કરું છું. હે વિભુ, શીઘ્ર આવીને મને તમારી પત્ની બનાવો. હે કમલનેત્ર! જેમ સિયાળ સિંહની મિલકત ચોરવા જાય તેમ શિશુપાલ વીરનો ભાગ કદી સ્પર્શ ન કરે.
Verse 40
पूर्तेष्टदत्तनियमव्रतदेवविप्र- गुर्वर्चनादिभिरलं भगवान् परेश: । आराधितो यदि गदाग्रज एत्य पाणिं गृह्णातु मे न दमघोषसुतादयोऽन्ये ॥ ४० ॥
જો મેં પુણ્યકર્મ, યજ્ઞ, દાન, નિયમ-વ્રત તથા દેવો, બ્રાહ્મણો અને ગુરુઓની પૂજા દ્વારા પરમેશ્વર ભગવાનની પૂરતી આરાધના કરી હોય, તો ગદાગ્રજ આવીને મારો હાથ ગ્રહણ કરે; દમઘોષનો પુત્ર કે બીજો કોઈ નહીં.
Verse 41
श्वोभाविनि त्वमजितोद्वहने विदर्भान् गुप्त: समेत्य पृतनापतिभि: परीत: । निर्मथ्य चैद्यमगधेन्द्रबलं प्रसह्य मां राक्षसेन विधिनोद्वह वीर्यशुल्काम् ॥ ४१ ॥
હે અજિત! કાલે જ્યારે મારું લગ્નકાર્ય થવાનું હોય, ત્યારે તમે વિદર્ભમાં ગુપ્ત રીતે આવીને તમારી સેનાના નાયકો સાથે પરિભ્રમિત રહો. પછી ચૈદ્ય અને મગધેન્દ્રની સેનાને બળપૂર્વક ચકનાચૂર કરીને, હે વીર, તમારા પરાક્રમને મૂલ્ય બનાવી મને રાક્ષસ વિધિથી વિવાહ કરો.
Verse 42
अन्त:पुरान्तरचरीमनिहत्य बन्धून्- त्वामुद्वहे कथमिति प्रवदाम्युपायम् । पूर्वेद्युरस्ति महती कुलदेवयात्रा यस्यां बहिर्नववधूर्गिरिजामुपेयात् ॥ ४२ ॥
હું અંતઃપુરના અંદરના કક્ષોમાં રહું છું, તેથી તમે વિચારશો—“બંધુઓને માર્યા વિના હું તેને કેવી રીતે લઈ જાઉં?” હું ઉપાય કહું છું: લગ્નના એક દિવસ પહેલાં કુલદેવીની ભવ્ય યાત્રા થાય છે; તેમાં નવવધૂ નગર બહાર ગિરિજા દેવીના દર્શન માટે જાય છે.
Verse 43
यस्याङ्घ्रिपङ्कजरज:स्नपनं महान्तो वाञ्छन्त्युमापतिरिवात्मतमोऽपहत्यै । यर्ह्यम्बुजाक्ष न लभेय भवत्प्रसादं जह्यामसून्व्रतकृशान् शतजन्मभि: स्यात् ॥ ४३ ॥
હે કમલનેત્ર! મહાત્માઓ, ઉમાપતિ શિવની જેમ, તમારા કમળચરણોની ધૂળમાં સ્નાન કરીને અજ્ઞાનનો અંધકાર દૂર કરવા ઇચ્છે છે. જો મને તમારો પ્રસાદ ન મળે, તો કઠોર વ્રત-તપથી ક્ષીણ થયેલા પ્રાણ ત્યજી દઈશ; ત્યારે પણ સો સો જન્મોના પ્રયત્નથી કદાચ તમારી કૃપા મળે.
Verse 44
ब्राह्मण उवाच इत्येते गुह्यसन्देशा यदुदेव मयाहृता: । विमृश्य कर्तुं यच्चात्र क्रियतां तदनन्तरम् ॥ ४४ ॥
બ્રાહ્મણે કહ્યું: હે યદુદેવ! આ ગુપ્ત સંદેશાઓ હું લઈને આવ્યો છું. આ પરિસ્થિતિમાં શું કરવું યોગ્ય છે તે વિચાર કરીને તરત જ તે કરો.
Frequently Asked Questions
The phrase signals nara-līlā: the Lords are never overpowered, yet they enact humanlike strategies to accomplish broader purposes—relieving pressure on Mathurā, repositioning events toward Dvārakā, and drawing Jarāsandha into actions that reveal his ignorance (thinking the Lords burned). This preserves the līlā’s dramatic texture while affirming the Lord’s transcendence and sovereign control.
Traditional Purāṇic descriptions of Kali include diminishing longevity, strength, and bodily stature. Mucukunda’s observation functions as a narrative marker of yuga-transition awareness and as a moral-theological cue: recognizing decline, he turns from royal identity to bhakti-infused tapas at Badarikāśrama, illustrating the Bhāgavata’s preferred response to Kali—devotional orientation and inner renunciation.
Rukmiṇī (Vaidarbhī), daughter of King Bhīṣmaka of Vidarbha, is presented as the Lord’s eternal consort in the līlā context, hence described as a direct expansion of the goddess of fortune (Śrī/Lakṣmī). The text uses this to frame the marriage not as ordinary alliance-building but as divine union, with political conflict (Śiśupāla’s party) serving as the backdrop for revealing Bhagavān’s supremacy and the devotee’s surrender.
Kṛṣṇa’s praise establishes a bhakti-ethical standard: true spiritual authority is marked by santoṣa, humility, and welfare for all beings. It also elevates the messenger’s dignity and models proper dharma for rulers and householders—suggesting that ritual status without inner contentment yields restlessness, whereas contentment grounded in dharma supports clarity, peace, and devotion.
It introduces the Vidarbha royal family, Rukmiṇī’s deliberate choice of Kṛṣṇa, the obstacle (Rukmī arranging her marriage to Śiśupāla), and the tactical solution (the Girijā temple procession). The chapter ends with the brāhmaṇa delivering Rukmiṇī’s confidential appeal and urging immediate action—creating a direct narrative handoff to the next chapter’s execution of the plan and the ensuing confrontation with rival kings.