Adhyaya 40

Verse 1

श्रीअक्रूर उवाच नतोऽस्म्यहं त्वाखिलहेतुहेतुं नारायणं पूरुषमाद्यमव्ययम् । यन्नाभिजातादरविन्दकोषाद् ब्रह्माविरासीद् यत एष लोक: ॥ १ ॥

શ્રી અક્રૂર બોલ્યા—હે સર્વ કારણોના કારણ, આદ્ય અને અવિનાશી પુરુષ નારાયણ! હું તમને નમસ્કાર કરું છું. તમારી નાભિમાંથી જન્મેલા કમળના કોષમાંથી બ્રહ્મા પ્રગટ થયા અને તેમના દ્વારા આ વિશ્વ પ્રગટ થયું.

Verse 2

भूस्तोयमग्नि: पवनं खमादि- र्महानजादिर्मन इन्द्रियाणि । सर्वेन्द्रियार्था विबुधाश्च सर्वे ये हेतवस्ते जगतोऽङ्गभूता: ॥ २ ॥

પૃથ્વી, જળ, અગ્નિ, વાયુ, આકાશ અને તેનું મૂળ અહંકાર; મહત્તત્ત્વ, સમષ્ટિ પ્રકૃતિ અને તેનું કારણ ભગવાનનું પુરુષ-વિસ્તાર; મન, ઇન્દ્રિયો, ઇન્દ્રિયવિષયો અને ઇન્દ્રિયોના અધિષ્ઠાતા દેવતાઓ—જગતની પ્રકટતાના આ બધા કારણો તમારા દિવ્ય દેહના અંગરૂપથી ઉત્પન્ન થયા છે.

Verse 3

नैते स्वरूपं विदुरात्मनस्ते ह्यजादयोऽनात्मतया गृहीता: । अजोऽनुबद्ध: स गुणैरजाया गुणात् परं वेद न ते स्वरूपम् ॥ ३ ॥

પ્રકૃતિ વગેરે સૃષ્ટિના તત્ત્વો તમારા આત્મસ્વરૂપને જાણી શકતા નથી, કારણ કે તેઓ જડ ક્ષેત્રમાં પ્રગટ થયેલા છે. તમે ગુણાતીત હોવા છતાં, બ્રહ્મા વગેરે અજો પણ પ્રકૃતિના ગુણોથી બંધાયેલા હોવાથી તમારા યથાર્થ સ્વરૂપને જાણતા નથી.

Verse 4

त्वां योगिनो यजन्त्यद्धा महापुरुषमीश्वरम् । साध्यात्मं साधिभूतं च साधिदैवं च साधव: ॥ ४ ॥

શુદ્ધ યોગીઓ તમને સાક્ષાત્ મહાપુરુષ પરમેશ્વર માનીને પૂજે છે—અધ્યાત્મ, અધિભૂત અને અધિદૈવ એમ ત્રિવિધ રૂપે તમારું ચિંતન કરીને।

Verse 5

त्रय्या च विद्यया केचित्त्वां वै वैतानिका द्विजा: । यजन्ते विततैर्यज्ञैर्नाना रूपामराख्यया ॥ ५ ॥

ત્રયી વેદના મંત્રોથી, ત્રણ અગ્નિના નિયમો પાળતા વૈતાનિક દ્વિજ અનેક દેવતાઓના નામ-રૂપ માટે વિસ્તૃત યજ્ઞોથી તમને જ પૂજે છે।

Verse 6

एके त्वाखिलकर्माणि सन्न्यस्योपशमं गता: । ज्ञानिनो ज्ञानयज्ञेन यजन्ति ज्ञानविग्रहम् ॥ ६ ॥

કેટલાક સર્વ કર્મો ત્યજી શાંતિને પામે છે; તે જ્ઞાનીજન જ્ઞાન-યજ્ઞ દ્વારા તમને જ પૂજે છે—તમે જ જ્ઞાનના આદિ સ્વરૂપ છો।

Verse 7

अन्ये च संस्कृतात्मानो विधिनाभिहितेन ते । यजन्ति त्वन्मयास्त्वां वै बहुमूर्त्येकमूर्तिकम् ॥ ७ ॥

અને અન્ય કેટલાક—જેઓનું અંતઃકરણ શુદ્ધ અને સંસ્કૃત છે—તમારા દ્વારા પ્રચારિત વૈષ્ણવવિધિનું પાલન કરે છે; મનને તમામાં લીન કરીને, અનેક રૂપોમાં પ્રગટ એક પરમેશ્વર રૂપે તમને જ પૂજે છે।

Verse 8

त्वामेवान्ये शिवोक्तेन मार्गेण शिवरूपिणम् । बह्वाचार्यविभेदेन भगवन्तम् उपासते ॥ ८ ॥

અને કેટલાક અન્ય લોકો શિવે કહેલા માર્ગે, શિવરૂપે રહેલા તમને જ—હે ભગવન—ઘણા આચાર્યોની વિવિધ વ્યાખ્યાઓ અનુસાર ઉપાસે છે।

Verse 9

सर्व एव यजन्ति त्वां सर्वदेवमयेश्वरम् । येऽप्यन्यदेवताभक्ता यद्यप्यन्यधिय: प्रभो ॥ ९ ॥

હે પ્રભુ! બધા જ તમને જ પૂજે છે, કારણ કે તમે સર્વ દેવમય પરમેશ્વર છો. અન્ય દેવતાઓના ભક્તો પણ વાસ્તવમાં તમને જ આરાધે છે.

Verse 10

यथाद्रिप्रभवा नद्य: पर्जन्यापूरिता: प्रभो । विशन्ति सर्वत: सिन्धुं तद्वत्त्वां गतयोऽन्तत: ॥ १० ॥

હે પ્રભુ! જેમ પર્વતોમાંથી નીકળેલી અને વરસાદથી ભરેલી નદીઓ સર્વ તરફથી સમુદ્રમાં મળી જાય છે, તેમ સર્વ માર્ગો અંતે તમને જ પહોંચે છે.

Verse 11

सत्त्वं रजस्तम इति भवत: प्रकृतेर्गुणा: । तेषु हि प्राकृता: प्रोता आब्रह्मस्थावरादय: ॥ ११ ॥

સત્ત્વ, રજ અને તમ—આ તમારા પ્રકૃતિના ગુણો છે. બ્રહ્માથી લઈને સ્થાવર જીવો સુધી બધા બંધિત જીવ આ ગુણોમાં જ ગૂંથાયેલા છે.

Verse 12

तुभ्यं नमस्ते त्वविषक्तद‍ृष्टये सर्वात्मने सर्वधियां च साक्षिणे । गुणप्रवाहोऽयमविद्यया कृत: प्रवर्तते देवनृतिर्यगात्मसु ॥ १२ ॥

તમને નમસ્કાર—તમે આસક્તિરહિત દૃષ્ટિથી સૌને જોનાર સર્વાત્મા છો અને સર્વ બુદ્ધિઓના સાક્ષી છો. અવಿದ್ಯાથી ઉત્પન્ન ગુણપ્રવાહ દેવ, મનુષ્ય અને પશુ-દેહોમાં પ્રવર્તે છે.

Verse 13

अग्निर्मुखं तेऽवनिरङ्‍‍‍‍‍घ्रिरीक्षणं सूर्यो नभो नाभिरथो दिश: श्रुति: । द्यौ: कं सुरेन्द्रास्तव बाहवोऽर्णवा: कुक्षिर्मरुत् प्राणबलं प्रकल्पितम् ॥ १३ ॥ रोमाणि वृक्षौषधय: शिरोरुहा मेघा: परस्यास्थिनखानि तेऽद्रय: । निमेषणं रात्र्यहनी प्रजापति- र्मेढ्रस्तु वृष्टिस्तव वीर्यमिष्यते ॥ १४ ॥

અગ્નિ તમારું મુખ છે, પૃથ્વી તમારા પગ, સૂર્ય તમારું નેત્ર અને આકાશ તમારી નાભિ. દિશાઓ તમારી શ્રવણશક્તિ, ઇન્દ્રાદિ દેવો તમારા બાહુ અને સમુદ્રો તમારો ઉદર. સ્વર્ગ તમારું મસ્તક અને વાયુ તમારો પ્રાણ તથા બળ. વૃક્ષો-ઔષધિઓ તમારા રોમ, મેઘો તમારા કેશ અને પર્વતો તમારા અસ્થિ-નખ. દિવસ-રાતનું આવાગમન તમારું પલક ઝપકાવવું; પ્રજાપતિ તમારું લિંગ અને વરસાદ તમારું વીર્ય કહેવાય છે.

Verse 14

अग्निर्मुखं तेऽवनिरङ्‍‍‍‍‍घ्रिरीक्षणं सूर्यो नभो नाभिरथो दिश: श्रुति: । द्यौ: कं सुरेन्द्रास्तव बाहवोऽर्णवा: कुक्षिर्मरुत् प्राणबलं प्रकल्पितम् ॥ १३ ॥ रोमाणि वृक्षौषधय: शिरोरुहा मेघा: परस्यास्थिनखानि तेऽद्रय: । निमेषणं रात्र्यहनी प्रजापति- र्मेढ्रस्तु वृष्टिस्तव वीर्यमिष्यते ॥ १४ ॥

અગ્નિ તમારું મુખ છે, પૃથ્વી તમારા ચરણ, સૂર્ય તમારું નેત્ર અને આકાશ તમારી નાભિ છે. દિશાઓ તમારી શ્રુતિ છે, દેવાધિપતિઓ તમારા બાહુ અને સમુદ્રો તમારું ઉદર છે. દ્યૌલોક તમારું શિર છે અને વાયુ તમારો પ્રાણ તથા બળ. વૃક્ષ-ઔષધિઓ તમારા રોમ, મેઘો તમારા કેશ, પર્વતો તમારા અસ્થિ-નખ; દિવસ-રાત તમારું પલક ઝબકાવવું, પ્રજાપતિ તમારું ઉપસ્થ અને વરસાદ તમારું વીર્ય કહેવાય છે.

Verse 15

त्वय्यव्ययात्मन् पुरुषे प्रकल्पिता लोका: सपाला बहुजीवसङ्कुला: । यथा जले सञ्जिहते जलौकसो- ऽप्युदुम्बरे वा मशका मनोमये ॥ १५ ॥

અવ્યય આત્મન્ પુરુષ! અધિષ્ઠાતા દેવતાઓসহ સર્વ લોક, અનેક જીવોથી ભરપૂર, તમામાં જ સ્થાપિત થઈ પ્રગટ થાય છે. મન અને ઇન્દ્રિયોના આધાર એવા તમામાં જ તેઓ એમ જ ગતિ કરે છે જેમ જલચર સમુદ્રમાં તરતા હોય અથવા સૂક્ષ્મ કીટ ઉદુમ્બર ફળમાં વસતા હોય.

Verse 16

यानि यानीह रूपाणि क्रीडनार्थं बिभर्षि हि । तैरामृष्टशुचो लोका मुदा गायन्ति ते यश: ॥ १६ ॥

લીલાના હેતુથી તમે આ જગતમાં અનેક રૂપો ધારણ કરો છો. તે અવતારરૂપોના સ્પર્શથી લોક들의 દુઃખ-કલુષ ધોવાઈ જાય છે અને તેઓ આનંદથી તમારા યશનું ગાન કરે છે.

Verse 17

नम: कारणमत्स्याय प्रलयाब्धिचराय च । हयशीर्ष्णे नमस्तुभ्यं मधुकैटभमृत्यवे ॥ १७ ॥ अकूपाराय बृहते नमो मन्दरधारिणे । क्षित्युद्धारविहाराय नम: शूकरमूर्तये ॥ १८ ॥

સૃષ્ટિના કારણ એવા મત્સ્યભગવાનને નમસ્કાર, પ્રલય-સમુદ્રમાં વિચરનારને નમસ્કાર. મધુ-કૈટભના સંહારક હયશીર્ષને નમસ્કાર. મન્દર પર્વત ધારણ કરનાર મહાન કૂર્મને નમસ્કાર. પૃથ્વી ઉદ્ધારની લીલા કરનાર શૂકરમૂર્તિ વરાહને નમસ્કાર.

Verse 18

नम: कारणमत्स्याय प्रलयाब्धिचराय च । हयशीर्ष्णे नमस्तुभ्यं मधुकैटभमृत्यवे ॥ १७ ॥ अकूपाराय बृहते नमो मन्दरधारिणे । क्षित्युद्धारविहाराय नम: शूकरमूर्तये ॥ १८ ॥

સૃષ્ટિના કારણ એવા મત્સ્યભગવાનને નમસ્કાર, પ્રલય-સમુદ્રમાં વિચરનારને નમસ્કાર. મધુ-કૈટભના સંહારક હયશીર્ષને નમસ્કાર. મન્દર પર્વત ધારણ કરનાર મહાન કૂર્મને નમસ્કાર. પૃથ્વી ઉદ્ધારની લીલા કરનાર શૂકરમૂર્તિ વરાહને નમસ્કાર.

Verse 19

नमस्तेऽद्भ‍ुतसिंहाय साधुलोकभयापह । वामनाय नमस्तुभ्यं क्रान्तत्रिभुवनाय च ॥ १९ ॥

અદ્ભુત સિંહરૂપ નૃસિંહદેવને નમસ્કાર, જે સાધુભક્તોના ભયને હરે છે; અને ત્રિભુવનને પગલાંથી આચ્છાદિત કરનાર વામન ભગવાનને પણ નમસ્કાર।

Verse 20

नमो भृगुणां पतये द‍ृप्तक्षत्रवनच्छिदे । नमस्ते रघुवर्याय रावणान्तकराय च ॥ २० ॥

ભૃગુવંશના સ્વામી, દર્પિત ક્ષત્રિયોના વનને કાપનાર (પરશુરામ) પ્રભુને નમસ્કાર; અને રઘુકુલશ્રેષ્ઠ શ્રીરામને નમસ્કાર, જે રાવણનો અંત કરનાર છે।

Verse 21

नमस्ते वासुदेवाय नम: सङ्कर्षणाय च । प्रद्युम्नायनिरुद्धाय सात्वतां पतये नम: ॥ २१ ॥

વાસુદેવને નમસ્કાર, સંકર્ષણને નમસ્કાર; પ્રદ્યુમ્નને અને અનિરુદ્ધને નમસ્કાર; સાત્વતોના સ્વામી પ્રભુને નમસ્કાર।

Verse 22

नमो बुद्धाय शुद्धाय दैत्यदानवमोहिने । म्‍लेच्छप्रायक्षत्रहन्त्रे नमस्ते कल्किरूपिणे ॥ २२ ॥

શુદ્ધ, નિર્દોષ બુદ્ધરૂપને નમસ્કાર, જે દૈત્ય-દાનવોને મોહીત કરશે; અને કલ્કિરૂપને નમસ્કાર, જે મ્લેચ્છપ્રાય ક્ષત્રિયો—રાજા બની બેઠેલા માંસાહારીઓ—નો સંહાર કરશે।

Verse 23

भगवन् जीवलोकोऽयं मोहितस्तव मायया । अहं ममेत्यसद्ग्राहो भ्राम्यते कर्मवर्त्मसु ॥ २३ ॥

હે ભગવન! આ જીવલોક તમારી માયાથી મોહિત છે. ‘હું’ અને ‘મારું’ એવી અસત્ય પકડમાં ફસાઈને તે કર્મના માર્ગોમાં ભટકે છે।

Verse 24

अहं चात्मात्मजागारदारार्थस्वजनादिषु । भ्रमामि स्वप्नकल्पेषु मूढ: सत्यधिया विभो ॥ २४ ॥

હે સર્વશક્તિમાન પ્રભુ, હું પણ મોહમાં દેહ, સંતાન, ઘર, પત્ની, ધન અને સ્વજનોને સાચાં માની સ્વપ્નસમાન અસત્યમાં ભટકું છું।

Verse 25

अनित्यानात्मदु:खेषु विपर्ययमतिर्ह्यहम् । द्वन्द्वारामस्तमोविष्टो न जाने त्वात्मन: प्रियम् ॥ २५ ॥

મેં અનિત્યને નિત્ય, દેહને આત્મા અને દુઃખના કારણોને સુખના સાધન માન્યા; દ્વંદ્વોમાં રમતો અજ્ઞાનથી ઢંકાઈ રહ્યો, તેથી તમને—મારા પ્રેમના સાચા વિષયને—ઓળખી ન શક્યો।

Verse 26

यथाबुधो जलं हित्वा प्रतिच्छन्नं तदुद्भ‍वै: । अभ्येति मृगतृष्णां वै तद्वत्त्वाहं पराङ्‌मुख: ॥ २६ ॥

જેમ કોઈ મૂર્ખ પાણીમાં ઉગેલી વનસ્પતિથી ઢંકાયેલા જળાશયને છોડીને મૃગજળ પાછળ દોડે છે, તેમ હું પણ આપથી પરમુખ થયો છું।

Verse 27

नोत्सहेऽहं कृपणधी: कामकर्महतं मन: । रोद्धुं प्रमाथिभिश्चाक्षैर्ह्रियमाणमितस्तत: ॥ २७ ॥

મારી બુદ્ધિ દયનીય છે; ઇચ્છા અને કર્મથી ઘાયલ મનને, જે હઠી ઇન્દ્રિયો દ્વારા અહીં-ત્યાં ખેંચાય છે, હું રોકવાની હિંમત નથી કરી શકતો।

Verse 28

सोऽहं तवाङ्‌घ्र्युपगतोऽस्म्यसतां दुरापं तच्चाप्यहं भवदनुग्रह ईश मन्ये । पुंसो भवेद् यर्हि संसरणापवर्ग- स्त्वय्यब्जनाभ सदुपासनया मति: स्यात् ॥ २८ ॥

આ રીતે પડેલો હું તમારા ચરણોમાં શરણ આવ્યો છું, હે ઈશ; કારણ કે અશુદ્ધોને જે દુર્લભ છે તે પણ તમારી કૃપાથી શક્ય છે એમ હું માનું છું। હે પદ્મનાભ, જ્યારે જીવનું સંસારબંધન શમે છે, ત્યારે જ શુદ્ધ ભક્તોની સેવા-રૂપ સદુપાસનાથી આપમાં ચેતના જન્મે છે।

Verse 29

नमो विज्ञानमात्राय सर्वप्रत्ययहेतवे । पुरुषेशप्रधानाय ब्रह्मणेऽनन्तशक्तये ॥ २९ ॥

અનંત શક્તિઓ ધરાવતા પરબ્રહ્મને નમસ્કાર—જે શુદ્ધ દિવ્ય જ્ઞાનસ્વરૂપ છે, સર્વ પ્રત્યયનો હેતુ છે અને જીવને શાસન કરતી પ્રકૃતિશક્તિઓના અધિપતિ છે।

Verse 30

नमस्ते वासुदेवाय सर्वभूतक्षयाय च । हृषीकेश नमस्तुभ्यं प्रपन्नं पाहि मां प्रभो ॥ ३० ॥

વાસુદેવનંદન, તમને નમસ્કાર; સર્વ જીવો તમારા અંદર આશ્રિત અને અંતઃસ્થિત છે. હૃષીકેશ, તમને વારંવાર પ્રણામ. પ્રભુ, હું શરણાગત છું—મારી રક્ષા કરો।