Adhyaya 4
Yoga-māyā Appears as Durgā; Kaṁsa’s Repentance and the Demonic Policy of Persecuting Vaiṣṇavas
ગઈ રાતના દિવ્ય વિનિમય પછી—કૃષ્ણ ગોકુળ ગયા અને યોગમાયા મથુરા આવી—કારાગારના દ્વાર ફરી બંધ થાય છે અને રક્ષકો નવજાતના રડવાથી જાગીને કંસને જાણ કરે છે. કંસ ભયથી દોડી આવે છે અને આ જન્મને પોતાનો અંત લાવનાર કાળરૂપ માને છે. દેવકી બાળિકાને બચાવવાની વિનંતી કરે છે, પરંતુ કંસ તેને ઝૂંટી મારી નાખવા જાય છે. બાળિકા તેના હાથમાંથી છૂટી આકાશમાં અષ્ટભુજા દેવી (યોગમાયા/દુર્ગા) રૂપે પ્રગટ થઈ કહે છે કે કંસનો વધક અન્યત્ર જન્મી ગયો છે; હવે શિશુહત્યા ન કરવી. અચંબિત કંસ દેવકી-વસુદેવને મુક્ત કરે છે, પશ્ચાત્તાપ દર્શાવે છે અને દેહ-આત્મા, કર્મ અને દૈવ વિશે બોલે છે; સાધુ દંપતિ તેને શાંત કરે છે. પછી તે મંત્રીઓની સલાહ લે છે; તેમની આસુરી નીતિ—શિશુઓનો સંહાર અને ખાસ કરીને વિષ્ણુના ‘આધાર’ને ઉખેડવા બ્રાહ્મણો, ગાયો, યજ્ઞ, તપ અને વૈષ્ણવો પર અત્યાચાર. આ અધ્યાય મથુરાની નિષ્ફળ હત્યાથી આગળ વધતી પીડાની ભૂમિકા બાંધે છે.
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच बहिरन्त:पुरद्वार: सर्वा: पूर्ववदावृता: । ततो बालध्वनिं श्रुत्वा गृहपाला: समुत्थिता: ॥ १ ॥
શ્રી શુકદેવજી બોલ્યા: હે રાજન, અંદરના અને બહારના બધા દરવાજા પહેલાંની જેમ બંધ થઈ ગયા. ત્યારે બાળકના રડવાનો અવાજ સાંભળીને ચોકીદારો જાગી ગયા.
Verse 2
ते तु तूर्णमुपव्रज्य देवक्या गर्भजन्म तत् । आचख्युर्भोजराजाय यदुद्विग्न: प्रतीक्षते ॥ २ ॥
તે ચોકીદારોએ જલ્દી જઈને ભોજરાજ કંસને દેવકીના સંતાન જન્મના સમાચાર આપ્યા, જેની તે ખૂબ જ આતુરતાથી રાહ જોઈ રહ્યો હતો.
Verse 3
स तल्पात् तूर्णमुत्थाय कालोऽयमिति विह्वल: । सूतीगृहमगात् तूर्णं प्रस्खलन् मुक्तमूर्धज: ॥ ३ ॥
'આ મારો કાળ આવી ગયો છે' એમ વિચારીને તે ગભરાઈને પથારીમાંથી ઊભો થયો અને છૂટા વાળે લથડતા પગે સુવાવડખાના તરફ દોડ્યો.
Verse 4
तमाह भ्रातरं देवी कृपणा करुणं सती । स्नुषेयं तव कल्याण स्त्रियं मा हन्तुमर्हसि ॥ ४ ॥
साध्वी દેવકીએ કરુણ ભાવે કંસને કહ્યું: હે ભાઈ! તમારું કલ્યાણ થાઓ. આ કન્યાને મારશો નહીં. તે તમારી પુત્રવધૂ સમાન છે. સ્ત્રીની હત્યા કરવી તમને શોભતું નથી.
Verse 5
बहवो हिंसिता भ्रात: शिशव: पावकोपमा: । त्वया दैवनिसृष्टेन पुत्रिकैका प्रदीयताम् ॥ ५ ॥
હે ભાઈ! પ્રારબ્ધવશ તમે અગ્નિ સમાન તેજસ્વી અનેક બાળકોની હત્યા કરી છે. પરંતુ કૃપા કરીને આ એક પુત્રીને છોડી દો. તેને મને ભેટ તરીકે આપો.
Verse 6
नन्वहं ते ह्यवरजा दीना हतसुता प्रभो । दातुमर्हसि मन्दाया अङ्गेमां चरमां प्रजाम् ॥ ६ ॥
હે પ્રભુ! હું તમારી નાની બહેન છું, અત્યંત દીન છું અને મારા બધા પુત્રો હણાયા છે. આ અભાગણીને આ છેલ્લું સંતાન ભેટ આપવું તમને શોભે છે.
Verse 7
श्रीशुक उवाच उपगुह्यात्मजामेवं रुदत्या दीनदीनवत् । याचितस्तां विनिर्भर्त्स्य हस्तादाचिच्छिदे खल: ॥ ७ ॥
શ્રી શુકદેવ ગોસ્વામી બોલ્યા: પોતાની પુત્રીને છાતી સરસી ચાંપીને રડતી દેવકીએ જ્યારે આજીજી કરી, ત્યારે તે દુષ્ટ કંસે તેને ધમકાવી અને તેના હાથમાંથી બાળકીને બળજબરીથી ઝૂંટવી લીધી.
Verse 8
तां गृहीत्वा चरणयोर्जातमात्रां स्वसु: सुताम् । अपोथयच्छिलापृष्ठे स्वार्थोन्मूलितसौहृद: ॥ ८ ॥
તીવ્ર સ્વાર્થને કારણે પોતાની બહેન સાથેના તમામ સંબંધો તોડી નાખનાર કંસે, તે નવજાત બાળકીને પગથી પકડી અને તેને પથ્થરની શિલા પર પટકવાનો પ્રયાસ કર્યો.
Verse 9
सा तद्धस्तात् समुत्पत्य सद्यो देव्यम्बरं गता । अदृश्यतानुजा विष्णो: सायुधाष्टमहाभुजा ॥ ९ ॥
તે કન્યા કંસના હાથમાંથી છટકીને તરત જ આકાશમાં ચાલી ગઈ. ભગવાન વિષ્ણુની તે નાની બહેન, આઠ ભુજાઓવાળી દેવી તરીકે શસ્ત્રો સાથે પ્રગટ થઈ.
Verse 10
दिव्यस्रगम्बरालेपरत्नाभरणभूषिता । धनु:शूलेषुचर्मासिशङ्खचक्रगदाधरा ॥ १० ॥ सिद्धचारणगन्धर्वैरप्सर:किन्नरोरगै: । उपाहृतोरुबलिभि: स्तूयमानेदमब्रवीत् ॥ ११ ॥
દેવી દુર્ગા દિવ્ય પુષ્પમાળાઓ, ચંદન અને રત્નજડિત આભૂષણોથી સુશોભિત હતાં. હાથમાં ધનુષ, ત્રિશૂળ, બાણ, ઢાલ, તલવાર, શંખ, ચક્ર અને ગદા ધારણ કરીને, સિદ્ધો અને ગંધર્વો દ્વારા પૂજાયેલાં તે દેવી બોલ્યાં.
Verse 11
दिव्यस्रगम्बरालेपरत्नाभरणभूषिता । धनु:शूलेषुचर्मासिशङ्खचक्रगदाधरा ॥ १० ॥ सिद्धचारणगन्धर्वैरप्सर:किन्नरोरगै: । उपाहृतोरुबलिभि: स्तूयमानेदमब्रवीत् ॥ ११ ॥
દેવી દુર્ગા દિવ્ય પુષ્પમાળાઓ, ચંદન અને રત્નજડિત આભૂષણોથી સુશોભિત હતાં. હાથમાં ધનુષ, ત્રિશૂળ, બાણ, ઢાલ, તલવાર, શંખ, ચક્ર અને ગદા ધારણ કરીને, સિદ્ધો અને ગંધર્વો દ્વારા પૂજાયેલાં તે દેવી બોલ્યાં.
Verse 12
किं मया हतया मन्द जात: खलु तवान्तकृत् । यत्र क्व वा पूर्वशत्रुर्मा हिंसी: कृपणान् वृथा ॥ १२ ॥
હે મૂર્ખ કંસ! મને મારવાથી શો ફાયદો? તારો કાળ અને તારો પૂર્વશત્રુ બીજે ક્યાંક જન્મી ચૂક્યો છે. તેથી નકામી રીતે ગરીબ અને નિર્દોષ બાળકોની હત્યા ન કર.
Verse 13
इति प्रभाष्य तं देवी माया भगवती भुवि । बहुनामनिकेतेषु बहुनामा बभूव ह ॥ १३ ॥
કંસને આમ કહીને, તે ભગવતી માયાદેવી પૃથ્વી પર વિવિધ સ્થળોએ દુર્ગા, કાલી વગેરે અનેક નામોથી પ્રસિદ્ધ થયાં.
Verse 14
तयाभिहितमाकर्ण्य कंस: परमविस्मित: । देवकीं वसुदेवं च विमुच्य प्रश्रितोऽब्रवीत् ॥ १४ ॥
તે દેવીનાં વચનો સાંભળીને કંસ અત્યંત વિસ્મિત થયો. તેણે દેવકી અને વસુદેવને બંધનમુક્ત કર્યા અને અત્યંત વિનમ્રતાપૂર્વક કહ્યું.
Verse 15
अहो भगिन्यहो भाम मया वां बत पाप्मना । पुरुषाद इवापत्यं बहवो हिंसिता: सुता: ॥ १५ ॥
અરે બહેન! અરે બનેવી! હું કેવો પાપી છું. રાક્ષસની જેમ મેં તમારા અનેક પુત્રોની હત્યા કરી છે.
Verse 16
स त्वहं त्यक्तकारुण्यस्त्यक्तज्ञातिसुहृत् खल: । कान्लोकान् वै गमिष्यामि ब्रह्महेव मृत: श्वसन् ॥ १६ ॥
હું દયાહીન અને ક્રૂર છું, મેં મારા સગાં-સંબંધીઓ અને મિત્રોનો ત્યાગ કર્યો છે. બ્રહ્મહત્યા કરનારની જેમ, હું જાણતો નથી કે મૃત્યુ પછી કે જીવતા હું કયા લોકમાં જઈશ.
Verse 17
दैवमप्यनृतं वक्ति न मर्त्या एव केवलम् । यद्विश्रम्भादहं पाप: स्वसुर्निहतवाञ्छिशून् ॥ १७ ॥
અરે! કેવળ મનુષ્યો જ નહીં, ક્યારેક દૈવ પણ જૂઠું બોલે છે. જેના પર વિશ્વાસ કરીને મેં પાપીએ મારી બહેનના બાળકોની હત્યા કરી.
Verse 18
मा शोचतं महाभागावात्मजान् स्वकृतंभुज: । जान्तवो न सदैकत्र दैवाधीनास्तदासते ॥ १८ ॥
હે મહાત્માઓ! તમારા બાળકોએ તેમના પોતાના કર્મોનું ફળ ભોગવ્યું છે. તેથી, તેમના માટે શોક કરશો નહીં. બધા જીવો ઈશ્વરના આધીન છે અને તેઓ હંમેશા સાથે રહી શકતા નથી.
Verse 19
भुवि भौमानि भूतानि यथा यान्त्यपयान्ति च । नायमात्मा तथैतेषु विपर्येति यथैव भू: ॥ १९ ॥
જેમ ધરતીમાંથી બનેલા ઘડા, રમકડાં વગેરે ઉત્પન્ન થઈ તૂટી જાય અને ફરી માટીમાં મળી જાય, તેમ દેહો નાશ પામે છે; પરંતુ આત્મા ધરતી સમાન અવિનાશી અને અપરિવર્તિત છે।
Verse 20
यथानेवंविदो भेदो यत आत्मविपर्यय: । देहयोगवियोगौ च संसृतिर्न निवर्तते ॥ २० ॥
જ્યાં સુધી દેહ અને આત્માનો ભેદ સમજાતો નથી અને આત્મવિપર્યયથી દેહાભિમાન રહે છે, ત્યાં સુધી દેહના સંયોગ-વિયોગથી સંસારનો પ્રવાહ નિવર્તતો નથી।
Verse 21
तस्माद् भद्रे स्वतनयान् मया व्यापादितानपि । मानुशोच यत: सर्व: स्वकृतं विन्दतेऽवश: ॥ २१ ॥
અતએવ, ભદ્રે દેવકી, મારા દ્વારા મારાયેલા તમારા પુત્રો માટે શોક ન કરશો; કારણ કે દરેક જીવ દૈવના અધિન રહી પોતાના કર્મનું ફળ અવશ્ય ભોગવે છે।
Verse 22
यावद्धतोऽस्मि हन्तास्मीत्यात्मानं मन्यतेऽस्वदृक् । तावत्तदभिमान्यज्ञो बाध्यबाधकतामियात् ॥ २२ ॥
અજ્ઞાનના અંધકારમાં દેહાત્મબુદ્ધિથી ‘હું મારાયો છું’ અથવા ‘હું માર્યો છું’ એમ માનતો રહે ત્યાં સુધી, તે પોતાને બાધ્ય અને બાધક માની કર્મબંધનમાં બંધાય છે અને સુખ-દુઃખના ફળ ભોગવે છે।
Verse 23
क्षमध्वं मम दौरात्म्यं साधवो दीनवत्सला: । इत्युक्त्वाश्रुमुख: पादौ श्याल: स्वस्रोरथाग्रहीत् ॥ २३ ॥
કંસે વિનંતી કરી, “તમે બંને સાધુ છો અને દીનો પર દયાળુ છો; મારા આ દુષ્ટ આચરણને ક્ષમા કરો.” એમ કહી પશ્ચાત્તાપના આંસુઓ સાથે તેણે વસુદેવ અને દેવકીના ચરણ પકડી લીધા।
Verse 24
मोचयामास निगडाद् विश्रब्ध: कन्यकागिरा । देवकीं वसुदेवं च दर्शयन्नात्मसौहृदम् ॥ २४ ॥
દુર્ગાદેવીના વચનોમાં પૂર્ણ વિશ્વાસ રાખીને કંસે દેવકી અને વસુદેવ પ્રત્યેનું કુટુંબસ્નેહ દર્શાવતા તેમને લોખંડની બેડીઓમાંથી તરત મુક્ત કર્યા।
Verse 25
भ्रातु: समनुतप्तस्य क्षान्तरोषा च देवकी । व्यसृजद् वसुदेवश्च प्रहस्य तमुवाच ह ॥ २५ ॥
ભાઈ ખરેખર પસ્તાતો છે એમ જોઈ દેવકીનો રોષ શાંત થયો; વસુદેવ પણ રોષમુક્ત થયા. પછી તેઓ હસીને કંસને આ રીતે બોલ્યા।
Verse 26
एवमेतन्महाभाग यथा वदसि देहिनाम् । अज्ञानप्रभवाहंधी: स्वपरेति भिदा यत: ॥ २६ ॥
હે મહાભાગ કંસ, તું જે કહે છે તે જ સાચું છે. દેહધારીઓમાં અજ્ઞાનના પ્રભાવથી દેહાભિમાનરૂપ અહંકાર ઊભો થાય છે; તેથી જ ‘આ મારું’ અને ‘આ પરનું’ એવો ભેદ જન્મે છે।
Verse 27
शोकहर्षभयद्वेषलोभमोहमदान्विता: । मिथो घ्नन्तं न पश्यन्ति भावैर्भावं पृथग्दृश: ॥ २७ ॥
ભેદદૃષ્ટિ ધરાવનારા લોકો શોક, હર્ષ, ભય, દ્વેષ, લોભ, મોહ અને મદથી ભરેલા રહે છે. ભાવોના પ્રભાવથી તેઓ એકબીજાને જુદા જુદા જુએ છે અને પરસ્પર હાનિ કરતા હોવા છતાં પણ તે નથી જોતા।
Verse 28
श्रीशुक उवाच कंस एवं प्रसन्नाभ्यां विशुद्धं प्रतिभाषित: । देवकीवसुदेवाभ्यामनुज्ञातोऽविशद् गृहम् ॥ २८ ॥
શ્રીશુકદેવ બોલ્યા—આ રીતે અત્યંત પ્રસન્ન દેવકી અને વસુદેવના શુદ્ધ વચનોથી સંબોધિત થઈ કંસ પણ પ્રસન્ન થયો અને તેમની અનુમતિ લઈને પોતાના ઘરમાં પ્રવેશ્યો।
Verse 29
तस्यां रात्र्यां व्यतीतायां कंस आहूय मन्त्रिण: । तेभ्य आचष्ट तत् सर्वं यदुक्तं योगनिद्रया ॥ २९ ॥
તે રાત વીતી ગયા પછી, કંસે પોતાના મંત્રીઓને બોલાવ્યા અને યોગમાયા દ્વારા કહેવાયેલી બધી વાત તેમને જણાવી.
Verse 30
आकर्ण्य भर्तुर्गदितं तमूचुर्देवशत्रव: । देवान् प्रति कृतामर्षा दैतेया नातिकोविदा: ॥ ३० ॥
પોતાના સ્વામીની વાત સાંભળીને, દેવોના શત્રુ અને ઓછી બુદ્ધિવાળા તે દૈત્યોએ દેવો પ્રત્યે ઈર્ષ્યાથી કંસને કહ્યું.
Verse 31
एवं चेत्तर्हि भोजेन्द्र पुरग्रामव्रजादिषु । अनिर्दशान् निर्दशांश्च हनिष्यामोऽद्य वै शिशून् ॥ ३१ ॥
હે ભોજરાજ! જો એમ હોય, તો આજથી જ અમે નગરો, ગામડાઓ અને ગોકુળમાં દસ દિવસના કે તેથી થોડા મોટા તમામ બાળકોનો વધ કરીશું.
Verse 32
किमुद्यमै: करिष्यन्ति देवा: समरभीरव: । नित्यमुद्विग्नमनसो ज्याघोषैर्धनुषस्तव ॥ ३२ ॥
યુદ્ધથી ડરનારા દેવો તમારા ધનુષ્યના ટંકારથી હંમેશા ભયભીત રહે છે. તેઓ પોતાના પ્રયત્નોથી તમારું શું બગાડી શકશે?
Verse 33
अस्यतस्ते शरव्रातैर्हन्यमाना: समन्तत: । जिजीविषव उत्सृज्य पलायनपरा ययु: ॥ ३३ ॥
જ્યારે તમે ચારે બાજુ બાણોનો વરસાદ કર્યો, ત્યારે તેનાથી ઘાયલ થયેલા અને જીવવાની ઈચ્છા રાખતા તેઓ રણમેદાન છોડીને ભાગી ગયા.
Verse 34
केचित् प्राञ्जलयो दीना न्यस्तशस्त्रा दिवौकस: । मुक्तकच्छशिखा: केचिद् भीता: स्म इति वादिन: ॥ ३४ ॥
પરાજિત અને શસ્ત્રવિહોણા કેટલાક દેવતાઓ દીન બની હાથ જોડીને તમારી સ્તુતિ કરવા લાગ્યા; અને કેટલાક ઢીલા વસ્ત્રો તથા વિખરાયેલા વાળ સાથે સામે આવી બોલ્યા—“હે પ્રભુ, અમે તમાથી અત્યંત ભયભીત છીએ।”
Verse 35
न त्वं विस्मृतशस्त्रास्त्रान् विरथान् भयसंवृतान् । हंस्यन्यासक्तविमुखान् भग्नचापानयुध्यत: ॥ ३५ ॥
હે મહારાજ, જે દેવતાઓ રથવિહોણા થાય, શસ્ત્રાસ્ત્ર ચલાવવાનું ભૂલી જાય, ભયથી ઘેરાઈ જાય, યુદ્ધથી વિમુખ થઈ અન્ય આસક્તિમાં ફસાય, અથવા જેમના ધનુષ તૂટી જાય અને તેઓ લડી ન શકે—તેમને તમે મારતા નથી.
Verse 36
किं क्षेमशूरैर्विबुधैरसंयुगविकत्थनै: । रहोजुषा किं हरिणा शम्भुना वा वनौकसा । किमिन्द्रेणाल्पवीर्येण ब्रह्मणा वा तपस्यता ॥ ३६ ॥
યુદ્ધથી દૂર રહીને જ વ્યર્થ શૂરવીરતા બડબડાવનારા દેવતાઓથી શું ભય? હરિ તો યોગીઓના હૃદય-ગુહામાં એકાંતવાસી છે; શંભુ વનમાં ગયા છે; બ્રહ્મા તપસ્યામાં રત છે; અને ઇન્દ્ર વગેરે અન્ય દેવ અલ્પવીર્ય—અતઃ તને કશી ભીતિ નથી.
Verse 37
तथापि देवा: सापत्न्यान्नोपेक्ष्या इति मन्महे । ततस्तन्मूलखनने नियुङ्क्ष्वास्माननुव्रतान् ॥ ३७ ॥
તથા પણ, શત્રુતા હોવાથી દેવતાઓની અવગણના ન કરવી જોઈએ—એવું અમે માનીએ છીએ. તેથી તેમને મૂળથી ઉખેડી નાખવા, તમારા અનુવર્તી સેવકો એવા અમને તેમના વિરુદ્ધ યુદ્ધમાં નિયુક્ત કરો.
Verse 38
यथामयोऽङ्गे समुपेक्षितो नृभि- र्न शक्यते रूढपदश्चिकित्सितुम् । यथेन्द्रियग्राम उपेक्षितस्तथा रिपुर्महान् बद्धबलो न चाल्यते ॥ ३८ ॥
જેમ શરીરમાં રોગને શરૂઆતમાં અવગણવામાં આવે તો તે વધીને અસાધ્ય બને છે, અને જેમ ઇન્દ્રિયોને આરંભે નિયંત્રિત ન કરીએ તો પછી કાબૂમાં આવતી નથી—તેમ જ શત્રુને શરૂઆતમાં ઉપેક્ષીએ તો તે બળવાન બની અચલ થઈ જાય છે.
Verse 39
मूलं हि विष्णुर्देवानां यत्र धर्म: सनातन: । तस्य च ब्रह्म गोविप्रास्तपो यज्ञा: सदक्षिणा: ॥ ३९ ॥
સર્વ દેવતાઓના મૂળ ભગવાન વિષ્ણુ છે. જ્યાં સનાતન ધર્મ, વેદ, ગાયો, બ્રાહ્મણો, તપ અને યજ્ઞ હોય છે, ત્યાં જ તેઓ નિવાસ કરે છે.
Verse 40
तस्मात् सर्वात्मना राजन् ब्राह्मणान् ब्रह्मवादिन: । तपस्विनो यज्ञशीलान् गाश्च हन्मो हविर्दुघा: ॥ ४० ॥
તેથી હે રાજન! અમે પૂરી શક્તિથી વેદવાદી બ્રાહ્મણો, તપસ્વીઓ, યજ્ઞ કરનારાઓ અને યજ્ઞ માટે હવિ આપનારી ગાયોનો વધ કરીશું.
Verse 41
विप्रा गावश्च वेदाश्च तप: सत्यं दम: शम: । श्रद्धा दया तितिक्षा च क्रतवश्च हरेस्तनू: ॥ ४१ ॥
બ્રાહ્મણ, ગાય, વેદ, તપ, સત્ય, દમ, શમ, શ્રદ્ધા, દયા, તિતિક્ષા અને યજ્ઞ—આ બધા ભગવાન શ્રીહરિના શરીરના અંગો છે.
Verse 42
स हि सर्वसुराध्यक्षो ह्यसुरद्विड् गुहाशय: । तन्मूला देवता: सर्वा: सेश्वरा: सचतुर्मुखा: । अयं वै तद्वधोपायो यदृषीणां विहिंसनम् ॥ ४२ ॥
તેઓ સર્વ દેવોના અધ્યક્ષ, અસુરોને દ્વેષી અને હૃદયમાં વસનારા છે. શિવ અને બ્રહ્મા સહિત સર્વ દેવતાઓ તેમના મૂળમાં છે. ઋષિઓની હિંસા જ તેમના વધનો ઉપાય છે.
Verse 43
श्रीशुक उवाच एवं दुर्मन्त्रिभि: कंस: सह सम्मन्त्र्य दुर्मति: । ब्रह्महिंसां हितं मेने कालपाशावृतोऽसुर: ॥ ४३ ॥
શ્રી શુકદેવ ગોસ્વામી બોલ્યા: આ રીતે દુષ્ટ મંત્રીઓની સલાહ માનીને, કાળના પાશમાં બંધાયેલા અને દુર્બુદ્ધિ કંસે બ્રાહ્મણોની હિંસાને જ હિતકારી માની.
Verse 44
सन्दिश्य साधुलोकस्य कदने कदनप्रियान् । कामरूपधरान् दिक्षु दानवान् गृहमाविशत् ॥ ४४ ॥
કંસાના અનુચર દાનવો સાધુજનને, ખાસ કરીને વૈષ્ણવોને, પીડવામાં નિપુણ હતા અને ઇચ્છા મુજબ રૂપ ધારણ કરતા. તેમને સર્વ દિશામાં જઈ સાધુઓને સતાવવાની આજ્ઞા આપી કંસ મહેલમાં પ્રવેશ્યો।
Verse 45
ते वै रज:प्रकृतयस्तमसा मूढचेतस: । सतां विद्वेषमाचेरुरारादागतमृत्यव: ॥ ४५ ॥
તેઓ રજોગુણપ્રધાન અને તમોગુણથી મોહિત, મૂઢચિત્ત હતા; જેમની મૃત્યુ નજીક આવી હતી, એવા અસુરોએ સત્પુરુષો પ્રત્યે દ્વેષ કરીને પીડા શરૂ કરી।
Verse 46
आयु: श्रियं यशो धर्मं लोकानाशिष एव च । हन्ति श्रेयांसि सर्वाणि पुंसो महदतिक्रम: ॥ ४६ ॥
હે રાજન, જે મનુષ્ય મહાત્માઓનું અપમાન અને પીડન કરે છે, તેની આયુષ્ય, શ્રી, યશ, ધર્મ, આશીર્વાદો અને ઉચ્ચ લોકપ્રાપ્તિ—આ સર્વ કલ્યાણ નષ્ટ થાય છે।
Frequently Asked Questions
Yoga-māyā is the Lord’s divine potency that arranges and protects His līlā (poṣaṇa). By manifesting as Devī Durgā, she both escapes Kaṁsa’s violence and delivers a decisive revelation: Kṛṣṇa—the destined slayer—has already been born elsewhere. The appearance establishes śakti-tattva: the Goddess acts under the Supreme Lord’s will, shielding devotees and ensuring the avatāra narrative proceeds according to divine plan rather than demonic control.
The chapter illustrates that philosophical speech without transformed character can be superficial. Kaṁsa’s remorse is triggered by fear and astonishment, not stable sattva or bhakti. When he returns to his political environment, his ministers amplify envy and violence, and his prior “knowledge” does not mature into repentance as a lived ethic. The Bhāgavata thus distinguishes between verbal jñāna and realized wisdom grounded in devotion and purified intent.
They identify Viṣṇu’s presence where dharma is maintained: brāhmaṇas, Vedic learning, yajña, austerity, truthfulness, sense control, cows, and Vaiṣṇavas. Their logic is that these uphold divine order and invite Viṣṇu’s protection; therefore, persecuting them is a strategic attempt to weaken dharma itself. The Bhāgavata frames this as asuric policy: attacking the Lord by attacking His devotees and the institutions of sacred culture.
Devakī appeals to social and dharmic norms to restrain Kaṁsa: killing a female child is adharma, and in dynastic terms the girl could become connected to Kaṁsa’s lineage through marriage. The text highlights Devakī’s helplessness and moral reasoning, contrasting saintly compassion with Kaṁsa’s severing of familial bonds due to selfish fear.