Adhyaya 28
Nanda’s Captivity by Varuṇa and the Revelation of the Spiritual World (Brahma-hrada)
કૃષ્ણની વ્રજ-લીલામાં તેની દિવ્યતા વધુ ને વધુ પ્રગટ થતી જાય છે; આ અધ્યાયમાં આશ્ચર્યથી આગળ વધીને સીધું પ્રકાશન થાય છે. નંદ મહારાજ એકાદશીનું વ્રત-પૂજન અને ઉપવાસ કરીને દ્વાદશીએ અશુભ સમયે યમુના (કાલિંદી)માં પ્રવેશે છે અને વરુણના સેવક દ્વારા પકડાઈ જાય છે. ગોપો કૃષ્ણ-બલરામને પોકારે છે; કૃષ્ણ તરત વરુણસભામાં જઈ વરુણ દ્વારા પરબ્રહ્મરૂપે પૂજાય છે, સેવકની અજ્ઞાનતા માટે ક્ષમા અપાવી નંદને પરત અપાવે છે. વ્રજમાં નંદ વરુણનું વૈભવ અને કૃષ્ણ પ્રત્યે તેની વિનમ્રતા કહેતાં ગોપોની જિજ્ઞાસા વધે છે—શું ભગવાન તેમને પોતાનું ધામ આપશે? તેમના હૃદય જાણીને કૃષ્ણ કરુણાથી તેમને બ્રહ્મ-હ્રદે લઈ જઈ સ્નાન પછી ભૌતિક અંધકારથી પરે પરમ સત્યલોક દર્શાવે છે; ત્યાં વેદમૂર્તિઓ કૃષ્ણની આરાધના કરે છે. આ લીલા બતાવે છે કે વ્રજ-ભક્તિનું લક્ષ્ય લોકિક ઉન્નતિ નહીં, પરંતુ પ્રભુનું નિત્ય ધામ છે.
Shlokas
Verse 1
श्रीबादरायणिरुवाच एकादश्यां निराहार: समभ्यर्च्य जनार्दनम् । स्नातुं नन्दस्तु कालिन्द्यां द्वादश्यां जलमाविशत् ॥ १ ॥
શ્રી બાદરાયણિએ કહ્યું—એકાદશીએ ઉપવાસ રાખી જનાર્દન ભગવાનની સમ્યક પૂજા કરીને, નંદ મહારાજ દ્વાદશીએ સ્નાન માટે કાલિંદીના જળમાં પ્રવેશ્યા।
Verse 2
तं गृहीत्वानयद् भृत्यो वरुणस्यासुरोऽन्तिकम् । अवज्ञायासुरीं वेलां प्रविष्टमुदकं निशि ॥ २ ॥
રાતના અંધકારમાં અશુભ સમયની મર્યાદા અવગણીને જળમાં પ્રવેશ કરવાથી, વરુણનો એક આસુરી સેવક તેમને પકડી પોતાના સ્વામી પાસે લઈ ગયો।
Verse 3
चुक्रुशुस्तमपश्यन्त: कृष्ण रामेति गोपका: । भगवांस्तदुपश्रुत्य पितरं वरुणाहृतम् । तदन्तिकं गतो राजन्स्वानामभयदो विभु: ॥ ३ ॥
હે રાજન! નંદ મહારાજને ન જોઈ ગોપો ‘કૃષ્ણ! રામ!’ કહી ઉંચે સ્વરે રડવા લાગ્યા. ભગવાન કૃષ્ણે તે સાંભળી જાણ્યું કે પિતાને વરુણે પકડી લીધો છે; તેથી ભક્તોને અભય આપનાર સર્વશક્તિમાન પ્રભુ વરુણદેવના દરબારમાં ગયા।
Verse 4
प्राप्तं वीक्ष्य हृषीकेशं लोकपाल: सपर्यया । महत्या पूजयित्वाह तद्दर्शनमहोत्सव: ॥ ४ ॥
હૃષીકેશ પ્રભુ આવ્યા છે એમ જોઈ લોકપાલ વરુણે મહાન ઉપચારોથી તેમની પૂજા કરી. પ્રભુના દર્શનના મહોત્સવથી અતિ હર્ષિત થઈ તે આ રીતે બોલ્યો.
Verse 5
श्रीवरुण उवाच अद्य मे निभृतो देहोऽद्यैवार्थोऽधिगत: प्रभो । त्वत्पादभाजो भगवन्नवापु: पारमध्वन: ॥ ५ ॥
શ્રી વરુણ બોલ્યો—હે પ્રભો, આજે મારું દેહ કૃતાર્થ થયું; આજે જ મારા જીવનનો હેતુ સિદ્ધ થયો. હે ભગવન, જે તમારા ચરણકમળનો આશ્રય લે છે તે સંસારના માર્ગને પાર કરે છે.
Verse 6
नमस्तुभ्यं भगवते ब्रह्मणे परमात्मने । न यत्र श्रूयते माया लोकसृष्टिविकल्पना ॥ ६ ॥
ભગવાન, પરબ્રહ્મ, પરમાત્મા—તમને નમસ્કાર. જેમાં લોકસૃષ્ટિના વિકલ્પો રચનારી માયાનો લેશ પણ નથી.
Verse 7
अजानता मामकेन मूढेनाकार्यवेदिना । आनीतोऽयं तव पिता तद्भवान् क्षन्तुमर्हति ॥ ७ ॥
મારા એક મૂર્ખ અને અજ્ઞ સેવકે, પોતાનું કર્તવ્ય ન જાણતાં, તમારા પિતાને અહીં લાવી દીધા. તેથી કૃપા કરીને અમને ક્ષમા કરો.
Verse 8
ममाप्यनुग्रहं कृष्ण कर्तुमर्हस्यशेषदृक् । गोविन्द नीयतामेष पिता ते पितृवत्सल ॥ ८ ॥
હે કૃષ્ણ, સર્વદર્શી! મારા પર પણ અનુગ્રહ કરવો તમને યોગ્ય છે. હે ગોવિંદ, તમે પિતૃવત્સલ છો; કૃપા કરીને તમારા પિતાને ઘરે લઈ જાઓ.
Verse 9
श्रीशुक उवाच एवं प्रसादित: कृष्णो भगवानीश्वरेश्वर: । आदायागत्स्वपितरं बन्धूनां चावहन्मुदम् ॥ ९ ॥
શ્રીશુકદેવે કહ્યું—વરুণ પ્રસન્ન થયા પછી, ઈશ્વરોના પણ ઈશ્વર એવા ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે પોતાના પિતા નંદને સાથે લઈને ઘેર પરત ફર્યા. તેમને જોઈને સર્વ સગાંસંબંધીઓ અત્યંત આનંદિત થયા.
Verse 10
नन्दस्त्वतीन्द्रियं दृष्ट्वा लोकपालमहोदयम् । कृष्णे च सन्नतिं तेषां ज्ञातिभ्यो विस्मितोऽब्रवीत् ॥ १० ॥
નંદ મહારાજે પ્રથમવાર સમુદ્રલોકના અધિપતિ વરુણનું અતીન્દ્રિય વૈભવ જોયું અને વરુણ તથા તેના સેવકો કૃષ્ણને કેટલી વિનમ્રતા સાથે નમ્યા તે પણ જોઈને આશ્ચર્યચકિત થયા. તેમણે આ બધું ગોપ સાથીઓને કહ્યું.
Verse 11
ते चौत्सुक्यधियो राजन् मत्वा गोपास्तमीश्वरम् । अपि न: स्वगतिं सूक्ष्मामुपाधास्यदधीश्वर: ॥ ११ ॥
હે રાજન, ગોપોના મનમાં ઉત્સુકતા છવાઈ ગઈ. તેમણે કૃષ્ણને પરમેશ્વર માની વિચાર્યું—“શું અધીશ્વર અમને પોતાની સૂક્ષ્મ, દિવ્ય ગતિ—પરમ ધામ—અર્પણ કરશે?”
Verse 12
इति स्वानां स भगवान् विज्ञायाखिलदृक्स्वयम् । सङ्कल्पसिद्धये तेषां कृपयैतदचिन्तयत् ॥ १२ ॥
આ રીતે પોતાના લોકોના મનમાં શું ચાલે છે તે સર્વદ્રષ્ટા ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે આપમેળે જાણી લીધું. તેમની ઇચ્છા પૂર્ણ કરીને કૃપા દર્શાવવા પ્રભુએ આ રીતે વિચાર્યું.
Verse 13
जनो वै लोक एतस्मिन्नविद्याकामकर्मभि: । उच्चावचासु गतिषु न वेद स्वां गतिं भ्रमन् ॥ १३ ॥
આ જગતમાં લોકો અજ્ઞાન, ઇચ્છા અને કર્મના પ્રભાવથી ઊંચી-નીચી ગતિઓમાં ભટકતા રહે છે; તેથી તેઓ પોતાની સાચી, પરમ ગતિને જાણતા નથી.
Verse 14
इति सञ्चिन्त्य भगवान् महाकारुणिको हरि: । दर्शयामास लोकं स्वं गोपानां तमस: परम् ॥ १४ ॥
આ રીતે વિચાર કરીને મહાકરુણામય ભગવાન હરિએ ગોપોને પોતાના તે ધામનું દર્શન કરાવ્યું, જે ભૌતિક અંધકારથી પરે છે।
Verse 15
सत्यं ज्ञानमनन्तं यद् ब्रह्मज्योति: सनातनम् । यद्धि पश्यन्ति मुनयो गुणापाये समाहिता: ॥ १५ ॥
તેમણે તે સનાતન બ્રહ્મજ્યોતિ પ્રગટ કરી, જે સત્ય, જ્ઞાનસ્વરૂપ અને અનંત છે; ગુણો શમ્યા ત્યારે સમાધિસ્થ મુનિઓ તેને જુએ છે।
Verse 16
ते तु ब्रह्मह्रदं नीता मग्ना: कृष्णेन चोद्धृता: । ददृशुर्ब्रह्मणो लोकं यत्राक्रूरोऽध्यगात् पुरा ॥ १६ ॥
કૃષ્ણે ગોપોને બ્રહ્મહ્રદ પાસે લઈ જઈ જળમાં ડૂબાડ્યા અને પછી બહાર ઉઠાવ્યા; ત્યાંથી જ તેમણે તે બ્રહ્મલોક જોયો જે પહેલાં અક્રૂરે જોયો હતો।
Verse 17
नन्दादयस्तु तं दृष्ट्वा परमानन्दनिवृता: । कृष्णं च तत्रच्छन्दोभि: स्तूयमानं सुविस्मिता: ॥ १७ ॥
નંદ વગેરે ગોપો તે ધામ જોઈ પરમાનંદથી તૃપ્ત થયા; અને ત્યાં છંદોમય વેદો દ્વારા સ્તુત થતા કૃષ્ણને જોઈ અત્યંત આશ્ચર્યચકિત થયા।
Frequently Asked Questions
Nanda entered the Yamunā at night at an inauspicious time on Dvādaśī, and Varuṇa’s servant—described as ignorant of proper duty—mistook this as an offense warranting seizure. The narrative highlights that cosmic servants may act mechanically, but Bhagavān’s presence protects devotees and corrects administrative error.
Varuṇa receives Kṛṣṇa as Hṛṣīkeśa (Lord of the senses), worships Him with offerings, and explicitly glorifies Him as the Absolute Truth and Supreme Soul untouched by māyā. This establishes that even deva-rulers, though powerful within the universe, are subordinate devotees of Bhagavān.
They are shown a transcendental realm ‘beyond material darkness’ and the indestructible spiritual effulgence, and they also see Kṛṣṇa there being praised by the personified Vedas. The passage presents transcendence in a personal frame (Kṛṣṇa present and worshiped) while also acknowledging the unlimited spiritual effulgence perceived by sages—integrating Brahman realization within Bhagavān-centered revelation.
They are the Śrutayaḥ—Vedic revelations personified—depicted as conscious devotees offering prayers. The image conveys that śāstra is not merely text but living testimony whose purpose culminates in glorifying and serving Bhagavān.
Śukadeva notes the cowherds see the spiritual world from the same vantage point that Akrūra did, creating narrative continuity: earlier, a Yādava devotee receives divine disclosure; here, Vraja’s simple-hearted devotees are granted an even more intimate confirmation that their beloved Kṛṣṇa is the supreme destination.