Adhyaya 24

Verse 1

श्रीशुक उवाच भगवानपि तत्रैव बलदेवेन संयुत: । अपश्यन्निवसन्गोपानिन्द्रयागकृतोद्यमान् ॥ १ ॥

શ્રીશુકદેવ બોલ્યા—એ જ સ્થળે બલદેવ સાથે નિવાસ કરતાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે જોયું કે ગોપો ઇન્દ્રયાગની તૈયારીમાં વ્યસ્ત છે.

Verse 2

तदभिज्ञोऽपि भगवान् सर्वात्मा सर्वदर्शन: । प्रश्रयावनतोऽपृच्छद् वृद्धान् नन्दपुरोगमान् ॥ २ ॥

સર્વાત્મા અને સર્વદર્શી ભગવાન બધું જાણતા હોવા છતાં વિનયથી નમીને નંદ મહારાજ વગેરે વડીલોને પૂછવા લાગ્યા.

Verse 3

कथ्यतां मे पित: कोऽयं सम्भ्रमो व उपागत: । किं फलं कस्य वोद्देश: केन वा साध्यते मख: ॥ ३ ॥

શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા—પિતાજી, કૃપા કરીને કહો; તમારો આ મોટો પ્રયત્ન શા માટે છે? તેનું ફળ શું, અને કોના ઉદ્દેશથી થાય છે? જો આ યજ્ઞ હોય તો કોની તૃપ્તિ માટે અને કઈ રીતથી તે પૂર્ણ થશે?

Verse 4

एतद् ब्रूहि महान् कामो मह्यं शुश्रूषवे पित: । न हि गोप्यं हि साधूनां कृत्यं सर्वात्मनामिह । अस्त्यस्वपरद‍ृष्टीनाममित्रोदास्तविद्विषाम् ॥ ४ ॥

પિતાજી, આ મને કહો; મને જાણવાની મોટી ઇચ્છા છે અને હું શ્રદ્ધાથી સાંભળવા તૈયાર છું. જે સાધુ સર્વને આત્મવત્ જુએ છે, ‘મારું-પરાયું’ ભાવ રાખતા નથી અને મિત્ર-શત્રુ-ઉદાસીનનો ભેદ નથી કરતા—તેમનું કાર્ય અહીં ગુપ્ત રહેતું નથી.

Verse 5

उदासीनोऽरिवद् वर्ज्य आत्मवत् सुहृदुच्यते ॥ ५ ॥

ઉદાસીન વ્યક્તિને શત્રુ સમાન ટાળવો; પરંતુ મિત્રને પોતાના આત્મા સમાન માનવો જોઈએ.

Verse 6

ज्ञात्वाज्ञात्वा च कर्माणि जनोऽयमनुतिष्ठति । विदुष: कर्मसिद्धि: स्याद् यथा नाविदुषो भवेत् ॥ ६ ॥

આ જગતમાં લોકો ક્યારેક જાણીને અને ક્યારેક અજાણતાં કર્મ કરે છે. જાણકારનું કાર્ય સિદ્ધ થાય છે; અજ્ઞાનીનું તેમ નથી થતું.

Verse 7

तत्र तावत् क्रियायोगो भवतां किं विचारित: । अथवा लौकिकस्तन्मे पृच्छत: साधु भण्यताम् ॥ ७ ॥

અતએવ, તમારા આ ક્રિયાયોગ વિશે તમે શું વિચાર્યું છે તે મને સ્પષ્ટ કહો. આ શાસ્ત્રવિધિ આધારિત અનુષ્ઠાન છે કે માત્ર લોકરીતિ? હું પૂછું છું—યોગ્ય રીતે કહો.

Verse 8

श्रीनन्द उवाच पर्जन्यो भगवानिन्द्रो मेघास्तस्यात्ममूर्तय: । तेऽभिवर्षन्ति भूतानां प्रीणनं जीवनं पय: ॥ ८ ॥

શ્રી નંદ મહારાજ બોલ્યા—ભગવાન ઇન્દ્ર વરસાદના નિયંતા છે. વાદળો તેમની આત્મમૂર્તિ-પ્રતિનિધિ છે; તેઓ સીધું જળ વરસાવે છે, જે સર્વ જીવોને તૃપ્તિ અને જીવન આપે છે.

Verse 9

तं तात वयमन्ये च वार्मुचां पतिमीश्वरम् । द्रव्यैस्तद्रेतसा सिद्धैर्यजन्ते क्रतुभिर्नरा: ॥ ९ ॥

હે તાત, માત્ર અમે જ નહીં, અન્ય લોકો પણ વરસાદ આપનારા વાદળોના સ્વામી એવા ઈશ્વર ઇન્દ્રની પૂજા કરે છે. તેની જ વર્ષા-રૂપ સ્રષ્ટિથી ઉત્પન્ન થયેલા ધાન્યાદિ દ્રવ્યો વડે યજ્ઞ કરીને અમે તેને અર્પણ કરીએ છીએ.

Verse 10

तच्छेषेणोपजीवन्ति त्रिवर्गफलहेतवे । पुंसां पुरुषकाराणां पर्जन्य: फलभावन: ॥ १० ॥

ઇન્દ્ર માટે કરાયેલા યજ્ઞોના શેષથી લોકો જીવન નિર્વાહ કરે છે અને ધર્મ-અર્થ-કામ એવા ત્રિવર્ગનું ફળ સિદ્ધ કરે છે. તેથી પુરુષાર્થ કરનારાઓની ફળસિદ્ધિ માટે ઇન્દ્ર (પર્જન્ય) કારણરૂપ ગણાય છે.

Verse 11

य एनं विसृजेद् धर्मं परम्पर्यागतं नर: । कामाद् द्वेषाद्भ‍याल्लोभात्स वै नाप्नोति शोभनम् ॥ ११ ॥

આ ધર્મ પરંપરાથી આવેલો છે. જે માણસ કામ, દ્વેષ, ભય અથવા લોભથી તેને ત્યજી દે છે, તે નિશ્ચયે શુભ અને કલ્યાણ પ્રાપ્ત કરતો નથી.

Verse 12

श्रीशुक उवाच वचो निशम्य नन्दस्य तथान्येषां व्रजौकसाम् । इन्द्राय मन्युं जनयन् पितरं प्राह केशव: ॥ १२ ॥

શ્રી શુકદેવ બોલ્યા—નંદ અને વ્રજના અન્ય વડીલોની વાતો સાંભળી, ઇન્દ્રમાં ક્રોધ જગાવવાનો ઇરાદો રાખીને, કેશવ (શ્રીકૃષ્ણ) પોતાના પિતાને આ રીતે બોલ્યા.

Verse 13

श्रीभगवानुवाच कर्मणा जायते जन्तु: कर्मणैव प्रलीयते । सुखं दु:खं भयं क्षेमं कर्मणैवाभिपद्यते ॥ १३ ॥

શ્રીભગવાન બોલ્યા—જીવ કર્મથી જન્મે છે અને કર્મથી જ લય પામે છે. સુખ, દુઃખ, ભય અને ક્ષેમ—બધું કર્મફળથી જ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 14

अस्ति चेदीश्वर: कश्चित्फलरूप्यन्यकर्मणाम् । कर्तारं भजते सोऽपि न ह्यकर्तु: प्रभुर्हि स: ॥ १४ ॥

જો અન્યના કર્મોના ફળ આપનાર કોઈ પરમ નિયંતા હોય પણ, તે પણ કર્તા કર્મમાં પ્રવૃત્ત થાય તે પર આધાર રાખે છે. કર્મ વિના ફળ આપવાનું પ્રશ્ન જ નથી.

Verse 15

किमिन्द्रेणेह भूतानां स्वस्वकर्मानुवर्तिनाम् । अनीशेनान्यथा कर्तुं स्वभावविहितं नृणाम् ॥ १५ ॥

અહીં પ્રાણીઓ પોતપોતાના કર્મ અનુસાર જ ચાલે છે. મનુષ્યોના સ્વભાવથી નિર્ધારિત ભાગ્યને ઇન્દ્ર બદલી શકતો નથી; તો લોકો તેની પૂજા શા માટે કરે?

Verse 16

स्वभावतन्त्रो हि जन: स्वभावमनुवर्तते । स्वभावस्थमिदं सर्वं सदेवासुरमानुषम् ॥ १६ ॥

માનવ પોતાનાં સ્વભાવના અધિન છે, તેથી સ્વભાવને જ અનુસરે છે. દેવ, અસુર અને મનુષ્યો સહિત આ સમગ્ર જગત જીવોનાં સ્વભાવ પર જ સ્થિત છે.

Verse 17

देहानुच्चावचाञ्जन्तु: प्राप्योत्सृजति कर्मणा । शत्रुर्मित्रमुदासीन: कर्मैव गुरुरीश्वर: ॥ १७ ॥

કર્મથી જ જીવ ઊંચા-નીચા દેહ પ્રાપ્ત કરે છે અને પછી ત્યજે છે. એ જ કર્મ તેનો શત્રુ, મિત્ર અને નિષ્પક્ષ સાક્ષી છે; એ જ ગુરુ અને નિયંતાપ્રભુ છે.

Verse 18

तस्मात्सम्पूजयेत्कर्म स्वभावस्थ: स्वकर्मकृत् । अञ्जसा येन वर्तेत तदेवास्य हि दैवतम् ॥ १८ ॥

અતએવ સ્વભાવમાં સ્થિત રહી પોતાના કર્મનું જ ભક્તિપૂર્વક પૂજન કરવું જોઈએ. જેના દ્વારા સહજ રીતે જીવન ચાલે, એ જ તેનું આરાધ્ય દૈવત છે.

Verse 19

आजीव्यैकतरं भावं यस्त्वन्यमुपजीवति । न तस्माद् विन्दते क्षेमं जारान् नार्यसती यथा ॥ १९ ॥

જે વસ્તુ ખરેખર જીવનને ધારણ કરે છે, તેને છોડીને જે બીજાનું આશ્રય લે છે, તેને કલ્યાણ કેવી રીતે મળે? તે પરપુરુષગામી સ્ત્રી જેવી છે—જેને સાચો લાભ મળતો નથી.

Verse 20

वर्तेत ब्रह्मणा विप्रो राजन्यो रक्षया भुव: । वैश्यस्तु वार्तया जीवेच्छूद्रस्तु द्विजसेवया ॥ २० ॥

બ્રાહ્મણ વેદાધ્યયન-અધ્યાપનથી, ક્ષત્રિય ભૂમિ-રક્ષણથી, વૈશ્ય વાર્તા-વ્યાપારથી અને શૂદ્ર દ્વિજસેવાથી જીવન નિર્વાહ કરે છે.

Verse 21

कृषिवाणिज्यगोरक्षा कुसीदं तूर्यमुच्यते । वार्ता चतुर्विधा तत्र वयं गोवृत्तयोऽनिशम् ॥ २१ ॥

વૈશ્યની વાર્તા ચાર પ્રકારની કહેવાય છે—કૃષિ, વાણિજ્ય, ગોરક્ષા અને કુસીદ (વ્યાજે ધન આપવું). તેમાં અમે સદા ગોરક્ષાના વર્તનમાં જ રહીએ છીએ.

Verse 22

सत्त्वं रजस्तम इति स्थित्युत्पत्त्यन्तहेतव: । रजसोत्पद्यते विश्वमन्योन्यं विविधं जगत् ॥ २२ ॥

સૃષ્ટિ, સ્થિતિ અને પ્રલયના કારણ ત્રણ ગુણ—સત્ત્વ, રજ અને તમ. વિશેષ કરીને રજોગુણથી વિશ્વ ઉત્પન્ન થાય છે અને મૈથુન-સંયોગથી જગત વિવિધતાથી ભરાય છે.

Verse 23

रजसा चोदिता मेघा वर्षन्त्यम्बूनि सर्वत: । प्रजास्तैरेव सिध्यन्ति महेन्द्र: किं करिष्यति ॥ २३ ॥

રજોગુણથી પ્રેરિત વાદળો સર્વત્ર વરસાદ વરસાવે છે; એ જ વરસાદથી સર્વ પ્રજાઓ પોષાય છે. તો મહેન્દ્ર ઇન્દ્રનું તેમાં શું કામ?

Verse 24

न न: पुरो जनपदा न ग्रामा न गृहा वयम् । वनौकसस्तात नित्यं वनशैलनिवासिन: ॥ २४ ॥

પિતાજી, ન અમારે શહેરો છે, ન જનપદો, ન ગામો, ન ઘરો. અમે તો વનવાસી છીએ; સદા વનમાં અને પર્વતો પર નિવાસ કરીએ છીએ.

Verse 25

तस्माद् गवां ब्राह्मणानामद्रेश्चारभ्यतां मख: । य इन्द्रयागसम्भारास्तैरयं साध्यतां मख: ॥ २५ ॥

અતએવ ગાયો, બ્રાહ્મણો અને ગોવર્ધન પર્વતની પ્રસન્નતા માટે યજ્ઞ આરંભો. ઇન્દ્રયાગ માટે એકઠી કરેલી સામગ્રીથી જ આ યજ્ઞ સંપન્ન કરો.

Verse 26

पच्यन्तां विविधा: पाका: सूपान्ता: पायसादय: । संयावापूपशष्कुल्य: सर्वदोहश्च गृह्यताम् ॥ २६ ॥

ખીર વગેરે થી લઈને વિવિધ શાકસૂપ સુધી અનેક વાનગીઓ રાંધો. બેક કરેલા અને તળેલા અનેક પ્રકારના કેક-પૂઆ વગેરે બનાવો, અને ઉપલબ્ધ તમામ દુગ્ધઉત્પાદનો આ યજ્ઞ માટે લઈ આવો.

Verse 27

हूयन्तामग्नय: सम्यग्ब्राह्मणैर्ब्रह्मवादिभि: । अन्नं बहुगुणं तेभ्यो देयं वो धेनुदक्षिणा: ॥ २७ ॥

વેદમંત્રોમાં નિપુણ બ્રહ્મવાદી બ્રાહ્મણો યથાવિધી યજ્ઞાગ્નિઓને યોગ્ય રીતે પ્રજ્વલિત કરે. પછી તેમને સુંદર રીતે તૈયાર કરેલું બહુ અન્ન આપો અને દક્ષિણામાં ગાયો તથા અન્ય દાન આપો.

Verse 28

अन्येभ्यश्चाश्वचाण्डालपतितेभ्यो यथार्हत: । यवसं च गवां दत्त्वा गिरये दीयतां बलि: ॥ २८ ॥

બીજાં બધાને—કૂતરા અને કૂતરાખોર ચાંડાળ જેવા પતિતોને પણ—યોગ્ય અન્ન આપી, પછી ગાયોને યવસ (ઘાસ) આપો અને ત્યારબાદ ગોવર્ધન ગિરિને શ્રદ્ધાપૂર્વક બલિ અર્પણ કરો।

Verse 29

स्वलङ्कृता भुक्तवन्त: स्वनुलिप्ता: सुवासस: । प्रदक्षिणां च कुरुत गोविप्रानलपर्वतान् ॥ २९ ॥

બધા તૃપ્ત થઈ ભોજન કર્યા પછી, સુંદર વસ્ત્રો પહેરી શોભાયમાન રીતે શણગાર કરી, ચંદનલેપન કરીને—ગાયો, બ્રાહ્મણો, યજ્ઞાગ્નિ અને ગોવર્ધન ગિરિની પ્રદક્ષિણા કરો।

Verse 30

एतन्मम मतं तात क्रियतां यदि रोचते । अयं गोब्राह्मणाद्रीणां मह्यं च दयितो मख: ॥ ३० ॥

પિતા! આ મારું મત છે; જો તમને ગમે તો તેને અમલમાં મૂકો. આ યજ્ઞ ગાયો, બ્રાહ્મણો અને ગોવર્ધન ગિરિને, તેમજ મને પણ, અત્યંત પ્રિય છે।

Verse 31

श्रीशुक उवाच कालात्मना भगवता शक्रदर्प जिघांसया । प्रोक्तं निशम्य नन्दाद्या: साध्वगृह्णन्त तद्वच: ॥ ३१ ॥

શ્રીશુકદેવ ગોસ્વામી બોલ્યા—કાલસ્વરૂપ ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ ઇન્દ્રના દર્પનો નાશ કરવા ઇચ્છતા હતા. શ્રીકૃષ્ણનું વચન સાંભળી નંદ વગેરે વ્રજના વડીલોએ તેને યોગ્ય માની સ્વીકાર્યું।

Verse 32

तथा च व्यदधु: सर्वं यथाह मधुसूदन: । वाचयित्वा स्वस्त्ययनं तद्‌‌द्रव्येण गिरिद्विजान् ॥ ३२ ॥ उपहृत्य बलीन् सम्यगाद‍ृता यवसं गवाम् । गोधनानि पुरस्कृत्य गिरिं चक्रु: प्रदक्षिणम् ॥ ३३ ॥

પછી ગોપસમુદાયે મધુસૂદનના કહ્યા મુજબ બધું કર્યું. બ્રાહ્મણો પાસે સ્વસ્ત્યયન મંત્રોનું પાઠ કરાવી, ઇન્દ્રયજ્ઞ માટે રાખેલા દ્રવ્યથી ગોવર્ધન ગિરિ અને બ્રાહ્મણોને શ્રદ્ધાભરે બલિ અર્પણ કરી. ગાયોને યવસ આપ્યું; પછી ગાયો, બળદો અને વાછરડાં આગળ રાખીને ગોવર્ધનની પ્રદક્ષિણા કરી।

Verse 33

तथा च व्यदधु: सर्वं यथाह मधुसूदन: । वाचयित्वा स्वस्त्ययनं तद्‌‌द्रव्येण गिरिद्विजान् ॥ ३२ ॥ उपहृत्य बलीन् सम्यगाद‍ृता यवसं गवाम् । गोधनानि पुरस्कृत्य गिरिं चक्रु: प्रदक्षिणम् ॥ ३३ ॥

પછી ગોકુળના ગોપજનોએ મધુસૂદન શ્રીકૃષ્ણે કહ્યા મુજબ સર્વ કર્યું. બ્રાહ્મણો પાસે સ્વસ્ત્યયન મંત્રોનું પાઠ કરાવી, ઇન્દ્રયજ્ઞ માટે રાખેલા દ્રવ્યોથી ગિરિરાજ ગોવર્ધન અને બ્રાહ્મણોને શ્રદ્ધાપૂર્વક બલિ અર્પણ કરી. ગાયો માટે યવસ આપ્યું અને ગોધનને આગળ રાખીને ગોવર્ધનની પ્રદક્ષિણા કરી.

Verse 34

अनांस्यनडुद्युक्तानि ते चारुह्य स्वलङ्कृता: । गोप्यश्च कृष्णवीर्याणि गायन्त्य: सद्विजाशिष: ॥ ३४ ॥

પછી સુંદર આભૂષણોથી સજ્જ ગોપીઓ બળદોથી જોડાયેલા રથ/ગાડાં પર ચઢીને સાથે ચાલ્યાં. તેઓ શ્રીકૃષ્ણના પરાક્રમ અને મહિમાનું ગાન કરતી હતી, અને તેમનું ગાન બ્રાહ્મણોના મંગલ આશીર્વાદના ઉચ્ચાર સાથે મિશ્રિત થઈ ગુંજતું હતું.

Verse 35

कृष्णस्त्वन्यतमं रूपं गोपविश्रम्भणं गत: । शैलोऽस्मीति ब्रुवन् भूरि बलिमादद् बृहद्वपु: ॥ ३५ ॥

પછી ગોપોમાં શ્રદ્ધા દૃઢ કરવા શ્રીકૃષ્ણે એક અપૂર્વ, વિશાળ રૂપ ધારણ કર્યું. “હું જ ગોવર્ધન પર્વત છું!” એમ કહીને તેમણે અર્પિત થયેલી પ્રચુર બલિ-ભોગ સામગ્રી ગ્રહણ કરી લીધી.

Verse 36

तस्मै नमो व्रजजनै: सह चक्र आत्मनात्मने । अहो पश्यत शैलोऽसौ रूपी नोऽनुग्रहं व्यधात् ॥ ३६ ॥

ત્યારે વ્રજજન સાથે શ્રીકૃષ્ણે તે સાકાર ગોવર્ધન-રૂપને નમસ્કાર કર્યો—અર્થાત્ પોતે પોતાના જ સ્વરૂપને પ્રણામ કર્યો. પછી કહ્યું, “અહો જુઓ! આ પર્વત સ્વયં રૂપ ધારણ કરીને આપણાં પર કૃપા કરી રહ્યો છે!”

Verse 37

एषोऽवजानतो मर्त्यान् कामरूपी वनौकस: । हन्ति ह्यस्मै नमस्याम: शर्मणे आत्मनो गवाम् ॥ ३७ ॥

“આ ગોવર્ધન પર્વત વનમાં વસે છે અને ઇચ્છા મુજબ કોઈપણ રૂપ ધારણ કરી શકે છે. જે મનુષ્યો તેને અવગણશે, તેમને તે દંડ આપશે. તેથી આપણાં અને આપણાં ગાયોનું કલ્યાણ-સુરક્ષા માટે આપણે તેને નમસ્કાર કરીએ.”

Verse 38

इत्यद्रिगोद्विजमखं वासुदेवप्रचोदिता: । यथा विधाय ते गोपा सहकृष्णा व्रजं ययु: ॥ ३८ ॥

આ રીતે વાસુદેવની પ્રેરણાથી ગોપોએ ગોવર્ધન પર્વત, ગાયો અને બ્રાહ્મણો માટે વિધિપૂર્વક યજ્ઞ કર્યો અને શ્રીકૃષ્ણ સાથે વ્રજમાં પરત ગયા।