Adhyaya 22
The Kātyāyanī-vrata, the Stealing of the Gopīs’ Garments, and Kṛṣṇa’s Teaching on Purified Desire
આ અધ્યાયમાં વ્રજમાં ભગવાન અને ભક્તોની વધતી આત્મીયતા દર્શાય છે. અવિવાહિત ગોપીઓ યમુના કાંઠે માસભર કાત્યાયની-વ્રત કરીને કૃષ્ણને પતિરૂપે પ્રાર્થના કરે છે. યોગીશ્વર કૃષ્ણ સખાઓ સાથે આવી ક્રીડાથી તેમના વસ્ત્રો કદંબ વૃક્ષ પર મૂકી લઈ જાય છે; આ રમૂજ ગોપીઓને લાજ છોડીને આગળ આવવા પ્રેરે છે અને વ્રતનો હેતુ માત્ર વિધિ-સિદ્ધિ નહીં, પૂર્ણ શરણાગતિ છે તે પ્રગટ થાય છે. કૃષ્ણ નિર્વસ્ત્ર સ્નાનને દોષ કહી અંજલિ બાંધી પ્રણામ કરવાનું પ્રાયશ્ચિત્ત નક્કી કરે છે—અંતરના સમર્પણનું બાહ્ય સ્વરૂપ. પછી વસ્ત્રો પરત આપી કહે છે કે તેમની ઇચ્છા શુદ્ધ છે, કારણ કે તે માત્ર તેના પ્રત્યે છે; આવનારી રાત્રિઓમાં ફળ આપવાનો વચન આપે છે (રાસલીલાની પૂર્વભૂમિકા). ત્યારબાદ બલરામ અને ગોપબાળકો સાથે ગોચરણ કરતાં પરોપકારી વૃક્ષોની પ્રશંસા કરે છે અને બાલકોની ભૂખથી આગળની કથા—અન્ન, ધર્મ અને ભક્તિ—તરફ સેતુ બને છે।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच हेमन्ते प्रथमे मासि नन्दव्रजकुमारिका: । चेरुर्हविष्यं भुञ्जाना: कात्यायन्यर्चनव्रतम् ॥ १ ॥
શ્રીશુકદેવ બોલ્યા—હે રાજન, હેમંત ઋતુના પ્રથમ માસમાં નંદવ્રજની અવિવાહિત કન્યાઓ માત્ર હવિષ્ય (સાદી ખિચડી) ભોજન કરીને કાત્યાયની દેવીની આરાધનાનું વ્રત કરવા લાગી.
Verse 2
आप्लुत्याम्भसि कालिन्द्या जलान्ते चोदितेऽरुणे । कृत्वा प्रतिकृतिं देवीमानर्चुर्नृप सैकतीम् ॥ २ ॥ गन्धैर्माल्यै: सुरभिभिर्बलिभिर्धूपदीपकै: । उच्चावचैश्चोपहारै: प्रवालफलतण्डुलै: ॥ ३ ॥
હે રાજન, સૂર્યોદય સમયે ગોપીઓએ કાલિંદી (યમુના)ના જળમાં સ્નાન કર્યું અને કિનારે રેત પર દેવીની માટીની પ્રતિમા બનાવી તેની પૂજા કરી. તેમણે ચંદનાદિ સુગંધિત દ્રવ્યો, સુગંધિત માળાઓ, નૈવેદ્ય, ધૂપ-દીપ તથા મોટા-નાના અનેક ઉપહાર—ફળ, પાન-સુપારી, નવપલ્લવ અને ચોખા વગેરે—અર્પણ કર્યા.
Verse 3
आप्लुत्याम्भसि कालिन्द्या जलान्ते चोदितेऽरुणे । कृत्वा प्रतिकृतिं देवीमानर्चुर्नृप सैकतीम् ॥ २ ॥ गन्धैर्माल्यै: सुरभिभिर्बलिभिर्धूपदीपकै: । उच्चावचैश्चोपहारै: प्रवालफलतण्डुलै: ॥ ३ ॥
હે રાજન, સૂર્યોદય સમયે કાલિન્દી (યમુના)ના જળમાં સ્નાન કરીને ગોપીઓએ નદીકાંઠાની રેત પર દેવી દુર્ગાની માટીની પ્રતિમા બનાવી અને તેની પૂજા કરી. તેમણે ચંદનાદિ સુગંધ, ફૂલમાળા, નૈવેદ્ય, ધૂપ-દીપ તથા ફળ, પાન-સુપારી, નવી પાંદડીઓ અને ચોખા વગેરે વિવિધ ઉપહાર અર્પણ કર્યા.
Verse 4
कात्यायनि महामाये महायोगिन्यधीश्वरि । नन्दगोपसुतं देवि पतिं मे कुरु ते नम: । इति मन्त्रं जपन्त्यस्ता: पूजां चक्रु: कुमारिका: ॥ ४ ॥
કુમારિકાઓએ આ મંત્ર જપતાં પૂજા કરી—“હે કાત્યાયની, હે મહામાયા, હે મહાયોગિની, હે અધીશ્વરી! હે દેવી, નંદગોપના પુત્રને મારો પતિ બનાવો. તમને નમસ્કાર.”
Verse 5
एवं मासं व्रतं चेरु: कुमार्य: कृष्णचेतस: । भद्रकालीं समानर्चुर्भूयान्नन्दसुत: पति: ॥ ५ ॥
આ રીતે કૃષ્ણમાં મન લગાવી કુમારિકાઓએ આખો એક મહિનો વ્રત પાળ્યું અને ભદ્રકાળી દેવીની યોગ્ય રીતે આરાધના કરી, મનમાં આ ભાવ રાખીને—“નંદનો પુત્ર જ મારો પતિ બને.”
Verse 6
ऊषस्युत्थाय गोत्रै: स्वैरन्योन्याबद्धबाहव: । कृष्णमुच्चैर्जगुर्यान्त्य: कालिन्द्यां स्नातुमन्वहम् ॥ ६ ॥
તેઓ દરરોજ વહેલી સવારે ઊઠતા, પોતાના નામે એકબીજાને બોલાવતા, હાથમાં હાથ બાંધી ચાલતા અને કાલિન્દીમાં સ્નાન કરવા જતા જતા ઊંચા સ્વરે શ્રીકૃષ્ણનું કીર્તન ગાતા.
Verse 7
नद्या: कदाचिदागत्य तीरे निक्षिप्य पूर्ववत् । वासांसि कृष्णं गायन्त्यो विजह्रु: सलिले मुदा ॥ ७ ॥
એક દિવસે તેઓ નદીકાંઠે આવ્યા અને પહેલાંની જેમ પોતાના વસ્ત્રો કિનારે મૂકી, શ્રીકૃષ્ણનું ગાન કરતાં આનંદથી પાણીમાં રમ્યા.
Verse 8
भगवांस्तदभिप्रेत्य कृष्णो योगेश्वरेश्वर: । वयस्यैरावृतस्तत्र गतस्तत्कर्मसिद्धये ॥ ८ ॥
યોગેશ્વરોના પણ ઈશ્વર એવા ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે ગોપીઓનું કર્તવ્ય સમજી, સખાઓથી ઘેરાઈ ત્યાં ગયા, તેમના વ્રત-પ્રયત્નને સિદ્ધિ આપવા।
Verse 9
तासां वासांस्युपादाय नीपमारुह्य सत्वर: । हसद्भि: प्रहसन् बालै: परिहासमुवाच ह ॥ ९ ॥
તેમનાં વસ્ત્રો ઉઠાવી તેઓ ત્વરાથી કદંબ વૃક્ષ પર ચઢ્યા. પછી પોતે હસતા અને બાળસખાઓને પણ હસાવતા, ગોપીઓને પરिहासમાં સંબોધ્યા।
Verse 10
अत्रागत्याबला: कामं स्वं स्वं वास: प्रगृह्यताम् । सत्यं ब्रुवाणि नो नर्म यद् यूयं व्रतकर्शिता: ॥ १० ॥
હે અબલાઓ, અહીં આવો; તમારી ઇચ્છા મુજબ દરેકે પોતપોતાં વસ્ત્રો લઈ લો. હું સત્ય કહું છું, આ મજાક નથી; કારણ કે તમે વ્રતથી થાકી ગયા છો।
Verse 11
न मयोदितपूर्वं वा अनृतं तदिमे विदु: । एकैकश: प्रतीच्छध्वं सहैवेति सुमध्यमा: ॥ ११ ॥
મેં પહેલાં ક્યારેય અસત્ય કહ્યું નથી; આ બાળકો તે જાણે છે. તેથી, હે સુમધ્યાઓ, એક એક કરીને અથવા સૌ સાથે આવીને તમારા વસ્ત્રો લઈ લો।
Verse 12
तस्य तत् क्ष्वेलितं दृष्ट्वा गोप्य: प्रेमपरिप्लुता: । व्रीडिता: प्रेक्ष्य चान्योन्यं जातहासा न निर्ययु: ॥ १२ ॥
કૃષ્ણની એ ક્રીડા જોઈ ગોપીઓ પ્રેમમાં તરબોળ થઈ ગઈ. લજ્જિત થઈને પણ એકબીજાને જોઈ હસી પડી અને પરસ્પર પરिहास કર્યો; છતાં તેઓ પાણીમાંથી બહાર ન આવી।
Verse 13
एवं ब्रुवति गोविन्दे नर्मणाक्षिप्तचेतस: । आकण्ठमग्ना: शीतोदे वेपमानास्तमब्रुवन् ॥ १३ ॥
જ્યારે શ્રી ગોવિંદાએ ગોપીઓ સાથે આ રીતે મજાક કરી, ત્યારે તેમના શબ્દોએ ગોપીઓના મન મોહી લીધા. ઠંડા પાણીમાં ગળા સુધી ડૂબેલી અને ધ્રૂજતી ગોપીઓએ તેમને આ પ્રમાણે કહ્યું.
Verse 14
मानयं भो: कृथास्त्वां तु नन्दगोपसुतं प्रियम् । जानीमोऽङ्ग व्रजश्लाघ्यं देहि वासांसि वेपिता: ॥ १४ ॥
ગોપીઓએ કહ્યું: હે કૃષ્ણ, અન્યાય ન કરો! અમે જાણીએ છીએ કે તમે નંદબાબાના સન્માનનીય પુત્ર છો અને વ્રજમાં સૌના પ્રિય છો. તમે અમને પણ ખૂબ વહાલા છો. કૃપા કરીને અમારા વસ્ત્રો પાછા આપો, અમે ઠંડીમાં ધ્રૂજી રહ્યા છીએ.
Verse 15
श्यामसुन्दर ते दास्य: करवाम तवोदितम् । देहि वासांसि धर्मज्ञ नो चेद् राज्ञे ब्रुवाम हे ॥ १५ ॥
હે શ્યામસુંદર, અમે તમારી દાસીઓ છીએ અને તમે જે કહેશો તે કરીશું. પરંતુ અમારા વસ્ત્રો પાછા આપો. તમે ધર્મના જાણકાર છો, જો તમે વસ્ત્રો નહીં આપો તો અમે રાજાને ફરિયાદ કરીશું.
Verse 16
श्रीभगवानुवाच भवत्यो यदि मे दास्यो मयोक्तं वा करिष्यथ । अत्रागत्य स्ववासांसि प्रतीच्छत शुचिस्मिता: । नो चेन्नाहं प्रदास्ये किं क्रुद्धो राजा करिष्यति ॥ १६ ॥
શ્રી ભગવાને કહ્યું: જો તમે ખરેખર મારી દાસીઓ હો અને મારું કહ્યું કરશો, તો અહીં આવો અને પવિત્ર સ્મિત સાથે તમારા વસ્ત્રો લઈ લો. જો તમે મારું કહ્યું નહીં કરો, તો હું વસ્ત્રો નહીં આપું. અને જો રાજા ગુસ્સે થશે તો પણ તે મારું શું કરી લેશે?
Verse 17
ततो जलाशयात् सर्वा दारिका: शीतवेपिता: । पाणिभ्यां योनिमाच्छाद्य प्रोत्तेरु: शीतकर्शिता: ॥ १७ ॥
ત્યારપછી, કાતિલ ઠંડીથી ધ્રૂજતી તે બધી કન્યાઓ પાણીમાંથી બહાર આવી. ઠંડીથી પીડાતી હોવાથી, તેમણે પોતાના હાથ વડે અંગો ઢાંકી રાખ્યા હતા.
Verse 18
भगवानाहता वीक्ष्य शुद्धभावप्रसादित: । स्कन्धे निधाय वासांसि प्रीत: प्रोवाच सस्मितम् ॥ १८ ॥
ભગવાને ગોપીઓ લજ્જાથી વ્યાકુળ થયેલી જોઈ, તેમના શુદ્ધ પ્રેમભાવથી પ્રસન્ન થયા. વસ્ત્રો ખભા પર મૂકી, સ્મિત સાથે સ્નેહપૂર્વક બોલ્યા.
Verse 19
यूयं विवस्त्रा यदपो धृतव्रता व्यगाहतैतत्तदु देवहेलनम् । बद्ध्वाञ्जलिं मूध्र्न्यपनुत्तयेऽहस: कृत्वा नमोऽधोवसनं प्रगृह्यताम् ॥ १९ ॥
તમે વ્રત કરતાં નગ્ન થઈને પાણીમાં સ્નાન કર્યું—આ દેવતાઓનું અપમાન છે. પાપ નિવારણ માટે માથા ઉપર હાથ જોડીને નમસ્કાર કરો, પછી તમારા નીચલા વસ્ત્રો લઈ લો.
Verse 20
इत्यच्युतेनाभिहितं व्रजाबला मत्वा विवस्त्राप्लवनं व्रतच्युतिम् । तत्पूर्तिकामास्तदशेषकर्मणां साक्षात्कृतं नेमुरवद्यमृग् यत: ॥ २० ॥
અચ્યુતે કહેલું સાંભળી વ્રજની યુવતીઓએ માન્યું કે નગ્ન સ્નાનથી તેમનું વ્રત ભંગ થયું. છતાં વ્રત પૂર્ણ કરવાની ઇચ્છાથી, સર્વ પુણ્યકર્મોના પરમ ફળ સ્વરૂપ શ્રીકૃષ્ણને પાપશુદ્ધિ માટે તેમણે પ્રણામ કર્યા.
Verse 21
तास्तथावनता दृष्ट्वा भगवान् देवकीसुत: । वासांसि ताभ्य: प्रायच्छत्करुणस्तेन तोषित: ॥ २१ ॥
તેમને આમ નમ્રતાથી નમેલા જોઈ, દેવકીપુત્ર ભગવાન કરુણાથી અને સંતોષથી ભરાઈ, તેમની વસ્ત્રો તેમને પરત આપ્યા.
Verse 22
दृढं प्रलब्धास्त्रपया च हापिता: प्रस्तोभिता: क्रीडनवच्च कारिता: । वस्त्राणि चैवापहृतान्यथाप्यमुं ता नाभ्यसूयन् प्रियसङ्गनिर्वृता: ॥ २२ ॥
ગોપીઓ સંપૂર્ણ રીતે છેતરાઈ, લજ્જિત થઈ, ઉપહાસિત થઈ અને રમકડાં જેવી કરાઈ, તેમજ તેમના વસ્ત્રો પણ હરણ થયા; છતાં તેમણે શ્રીકૃષ્ણ પ્રત્યે કોઈ દ્વેષ રાખ્યો નહીં. પ્રિયતમના સંગનો અવસર મળ્યો તેથી તેઓ માત્ર આનંદિત હતાં.
Verse 23
परिधाय स्ववासांसि प्रेष्ठसङ्गमसज्जिता: । गृहीतचित्ता नो चेलुस्तस्मिन्लज्जायितेक्षणा: ॥ २३ ॥
પોતાનાં વસ્ત્રો પહેરી લીધા છતાં, પ્રિય શ્રીકૃષ્ણના સંગમાં આસક્ત ગોપીઓનું ચિત્ત તેમામાં જ બંધાઈ ગયું; તેઓ લજ્જાભરી નજરે તેમને જોતાં ત્યાં જ સ્થિર રહી.
Verse 24
तासां विज्ञाय भगवान् स्वपादस्पर्शकाम्यया । धृतव्रतानां सङ्कल्पमाह दामोदरोऽबला: ॥ २४ ॥
ગોપીઓના કઠોર વ્રતપાલનનો દૃઢ સંકલ્પ અને પોતાના કમળચરણનો સ્પર્શ કરવાની તેમની ઇચ્છા જાણી, ભગવાન દામોદર—શ્રીકૃષ્ણ—હે અબલાઓ, તેમને આ રીતે બોલ્યા.
Verse 25
सङ्कल्पो विदित: साध्व्यो भवतीनां मदर्चनम् । मयानुमोदित: सोऽसौ सत्यो भवितुमर्हति ॥ २५ ॥
[શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા:] હે સાધ્વી કન્યાઓ, આ તપમાં તમારો સાચો સંકલ્પ—મારું અર્ચન—મને વિદિત છે. હું તેને અનુમોદિત કરું છું; તે નિશ્ચયે સત્ય બની પૂર્ણ થશે.
Verse 26
न मय्यावेशितधियां काम: कामाय कल्पते । भर्जिता क्वथिता धाना: प्रायो बीजाय नेशते ॥ २६ ॥
જેનાં ચિત્ત મારેમાં લીન છે, તેમનો કામ ઇન્દ્રિયભોગના કામમાં ફેરવાતો નથી; જેમ સૂર્યમાં ભુન્યા અને પછી ઉકાળેલા જવના દાણા ફરી બીજ બની અંકુરતા નથી.
Verse 27
याताबला व्रजं सिद्धा मयेमा रंस्यथा क्षपा: । यदुद्दिश्य व्रतमिदं चेरुरार्यार्चनं सती: ॥ २७ ॥
હવે, હે ગોપિકાઓ, વ્રજમાં પાછી જાઓ; તમારો અભિલાષા સિદ્ધ થયો છે. મારી સંગતમાં આવનારી રાત્રિઓમાં તમે રમશો—હે શુદ્ધહૃદયાઓ, આ જ હેતુથી તમે આ વ્રત કર્યું અને આર્યા કાત્યાયનીદેવીનું અર્ચન કર્યું હતું.
Verse 28
श्रीशुक उवाच इत्यादिष्टा भगवता लब्धकामा: कुमारिका: । ध्यायन्त्यस्तत्पदाम्भोजं कृच्छ्रान्निर्विविशुर्व्रजम् ॥ २८ ॥
શ્રીશુકદેવ બોલ્યા—ભગવાનની એવી આજ્ઞા મળતાં, જેમની ઇચ્છા પૂર્ણ થઈ હતી તે કુમારિકાઓ તેમના ચરણકમળનું ધ્યાન કરતાં કરતાં બહુ કઠિનતાથી વ્રજમાં પાછી પ્રવેશી।
Verse 29
अथ गोपै: परिवृतो भगवान् देवकीसुत: । वृन्दावनाद्गतो दूरं चारयन् गा: सहाग्रज: ॥ २९ ॥
પછી થોડા સમય બાદ દેવકીપુત્ર ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ ગોપમિત્રોથી ઘેરાયેલા અને અગ્રજ બલરામ સાથે, ગાયો ચરાવતા વૃન્દાવનથી ઘણાં દૂર ગયા।
Verse 30
निदघार्कातपे तिग्मे छायाभि: स्वाभिरात्मन: । आतपत्रायितान् वीक्ष्य द्रुमानाह व्रजौकस: ॥ ३० ॥
જ્યારે ઉનાળાના તીવ્ર સૂર્યતાપે દહન વધ્યું, ત્યારે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે જોયું કે વૃક્ષો પોતાની છાયાથી જાણે છત્ર બની તેમને ઢાંકી રહ્યા છે; ત્યારે તેમણે વ્રજના સખાઓને કહ્યું।
Verse 31
हे स्तोककृष्ण हे अंशो श्रीदामन् सुबलार्जुन । विशाल वृषभौजस्विन् देवप्रस्थ वरूथप ॥ ३१ ॥ पश्यतैतान् महाभागान् परार्थैकान्तजीवितान् । वातवर्षातपहिमान् सहन्तो वारयन्ति न: ॥ ३२ ॥
ભગવાન બોલ્યા—હે સ્તોકકૃષ્ણ, હે અંશો, હે શ્રીદામ, સુબલ અને અર્જુન, હે વિશાલ, વૃષભ, ઓજસ્વી, દેવપ્રસ્થ અને વરૂથપ! આ મહાભાગ્યવાન વૃક્ષોને જુઓ; જેમનું જીવન પરહિત માટે જ સમર્પિત છે. પવન, વરસાદ, તાપ અને હિમ સહન કરીને પણ તેઓ આપણને બચાવે છે।
Verse 32
हे स्तोककृष्ण हे अंशो श्रीदामन् सुबलार्जुन । विशाल वृषभौजस्विन् देवप्रस्थ वरूथप ॥ ३१ ॥ पश्यतैतान् महाभागान् परार्थैकान्तजीवितान् । वातवर्षातपहिमान् सहन्तो वारयन्ति न: ॥ ३२ ॥
ભગવાન બોલ્યા—હે સ્તોકકૃષ્ણ, હે અંશો, હે શ્રીદામ, સુબલ અને અર્જુન, હે વિશાલ, વૃષભ, ઓજસ્વી, દેવપ્રસ્થ અને વરૂથપ! આ મહાભાગ્યવાન વૃક્ષોને જુઓ; જેમનું જીવન પરહિત માટે જ સમર્પિત છે. પવન, વરસાદ, તાપ અને હિમ સહન કરીને પણ તેઓ આપણને બચાવે છે।
Verse 33
अहो एषां वरं जन्म सर्वप्राण्युपजीवनम् । सुजनस्येव येषां वै विमुखा यान्ति नार्थिन: ॥ ३३ ॥
અહો, આ વૃક્ષોનું જન્મ ધન્ય છે; એ સર્વ પ્રાણીઓનું જીવનાધાર છે. સજ્જનોની જેમ—જે કંઈ માગે તે કદી નિરાશ થઈ પાછો ફરતો નથી.
Verse 34
पत्रपुष्पफलच्छायामूलवल्कलदारुभि: । गन्धनिर्यासभस्मास्थितोक्मै: कामान्वितन्वते ॥ ३४ ॥
આ વૃક્ષો પાંદડા, ફૂલ, ફળ, છાંયો, મૂળ, છાલ અને લાકડાથી જ નહીં; સુગંધ, રસ, રાખ, ગૂદો અને કૂંપળોથી પણ ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરે છે.
Verse 35
एतावज्जन्मसाफल्यं देहिनामिह देहिषु । प्राणैरर्थैर्धिया वाचा श्रेयआचरणं सदा ॥ ३५ ॥
દેહધારીઓના જન્મનું સાર્થક્ય એટલું જ—અહીં અન્ય દેહધારીઓના હિત માટે પ્રાણ, ધન, બુદ્ધિ અને વાણીથી સદા કલ્યાણકારી આચરણ કરવું.
Verse 36
इति प्रवालस्तबकफलपुष्पदलोत्करै: । तरूणां नम्रशाखानां मध्यतो यमुनां गत: ॥ ३६ ॥
આ રીતે કૂંપળ, ફળ, ફૂલ અને પાંદડાની સમૃદ્ધિથી નમેલી ડાળીઓવાળા વૃક્ષોની વચ્ચેથી ચાલતાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ યમુના નદી પાસે પહોંચ્યા.
Verse 37
तत्र गा: पाययित्वाप: सुमृष्टा: शीतला: शिवा: । ततो नृप स्वयं गोपा: कामं स्वादु पपुर्जलम् ॥ ३७ ॥
ત્યાં ગોપબાળકોએ યમુનાનું સ્વચ્છ, ઠંડું અને કલ્યાણકારી પાણી ગાયોને પિવડાવ્યું. હે રાજા, પછી તેઓએ પણ મનભર તે મધુર જળ પીધું.
Verse 38
तस्या उपवने कामं चारयन्त: पशून् नृप । कृष्णरामावुपागम्य क्षुधार्ता इदमब्रुवन् ॥ ३८ ॥
હે રાજન, યમુના કાંઠાના તે નાના વનમાં ગોપબાળકો નિરાંતે પશુઓ ચરાવતા હતા. પરંતુ ભૂખથી પીડાઈ તેઓ શ્રીકૃષ્ણ અને બલરામ પાસે જઈને આમ બોલ્યા.
Frequently Asked Questions
In the Bhāgavata’s Vraja context, the vrata functions as a culturally intelligible form to express a single bhāva: exclusive longing for Kṛṣṇa. The goddess is addressed as the Lord’s śakti (divine potency), so the worship is not independent of Kṛṣṇa but a petition through His energy. The narrative’s point is that their desire is validated because its object is Bhagavān, not sense enjoyment.
Commentarial readings treat the episode as līlā that externalizes inner surrender: ‘clothing’ symbolizes coverings of ego, social self, and possessiveness. By requiring the gopīs to come forward and bow, Kṛṣṇa draws out complete dependence and removes duplicity. The gopīs’ lack of resentment and increased joy signals that the interaction is grounded in prema, not exploitation, and that Kṛṣṇa’s intent is the perfection of their vow—exclusive belonging to Him.
Kṛṣṇa teaches that when desire is fixed on Him (bhagavat-viṣaya), it becomes incapable of producing further material craving—like grains scorched and cooked that cannot sprout. The mind’s energy remains, but its generative power for saṁsāric outcomes is neutralized and redirected into bhakti, culminating in deeper association with Him.
The ‘offense’ language preserves the vrata’s formal dharma-frame while revealing its inner telos: humility and surrender. By prescribing obeisance as atonement, Kṛṣṇa converts ritual rectification into devotional posture (praṇāma), and since He is the ultimate fruit of piety, their bowing to Him completes the purification and fulfills the vow’s deepest purpose.
The trees of Vraja are presented as living exemplars of lokahita—giving shade, fruit, wood, fragrance, and protection while tolerating hardship. This teaching extends the chapter’s core ethic: true dharma is self-giving service. It also transitions the narrative from the gopīs’ vow to the cowherd boys’ forest movement and impending hunger, linking devotion, ethics, and the next episode’s food-related events.
Read Srimad Bhagavatam in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.