Adhyaya 17
Garuḍa, Saubhari’s Curse, Kāliya’s Refuge, and Kṛṣṇa Saves Vraja from Forest Fire
યમુનામાં કાલિયને દમન કર્યા પછી પરિક્ષિત પૂછે છે—કાલિયે રમણક દ્વીપ કેમ છોડ્યો અને ગરુડએ ખાસ કરીને તેનો વિરોધ કેમ કર્યો? શુકદેવ કહે છે કે નાગો દર મહિને ગરુડને કર/અર્પણ આપતા; બધા પાલન કરતા, પરંતુ અહંકારી કાલિયે અર્પિત ભોગ પોતે જ ખાઈ ગરુડનો કોપ જગાવ્યો. પરાજિત થઈ કાલિય યમુના નજીકના એક સરોવરમાં ભાગ્યો, જ્યાં સૌભરી મુનિના શાપથી ગરુડ પ્રવેશી શકતો નહોતો—કારણ મનાઈ હોવા છતાં ગરુડએ ત્યાં માછલી પકડી હતી. તેથી કાલિયાનું ‘આશ્રય’ કર્મથી રક્ષિત છતાં આધ્યાત્મિક રીતે વિષમય હતું, જેને પછી કૃષ્ણે તોડી નાખ્યું. ત્યારબાદ કૃષ્ણ દિવ્ય તેજ સાથે સરોવરમાંથી બહાર આવે છે; વ્રજનો પ્રાણ પાછો ફરે છે, માતા-પિતા, વૃદ્ધો અને બલરામ તેમને આલિંગન કરે છે. બ્રાહ્મણો રક્ષાર્થે દાન કરવાની સલાહ આપે છે અને નંદ તે કરે છે. થાકેલા વ્રજવાસીઓ કાલિંદી કાંઠે આરામ કરે છે, ત્યારે અચાનક દાવાનળ ચારે તરફ ઘેરી લે છે. બધા કૃષ્ણ-બલરામને પોકારે છે અને કૃષ્ણ સહજ રીતે અગ્નિ ગળી લે છે—વ્રજમાં તેમની પોષણ-રક્ષણ લીલાનું આગલું પ્રદર્શન સૂચવે છે.
Shlokas
Verse 1
श्रीराजोवाच नागालयं रमणकं कथं तत्याज कालिय: । कृतं किं वा सुपर्णस्य तेनैकेनासमञ्जसम् ॥ १ ॥
શ્રીરાજા પરીક્ષિતે પૂછ્યું—નાગોનું નિવાસસ્થાન રમણક દ્વીપ કાલિયાએ કેમ ત્યાગ્યું? અને માત્ર તેના પ્રત્યે જ સુપર્ણ ગરુડ કેમ વિરોધી બન્યો; તેણે એવું કયું અયોગ્ય કર્મ કર્યું?
Verse 2
श्रीशुक उवाच उपहार्यै: सर्पजनैर्मासि मासीह यो बलि: । वानस्पत्यो महाबाहो नागानां प्राङ्निरूपित: ॥ २ ॥ स्वं स्वं भागं प्रयच्छन्ति नागा: पर्वणि पर्वणि । गोपीथायात्मन: सर्वे सुपर्णाय महात्मने ॥ ३ ॥
શ્રીશુકદેવે કહ્યું—હે મહાબાહુ પરીક્ષિત! ગરુડથી ભક્ષણ થવાથી બચવા માટે નાગોએ પહેલેથી જ એવી વ્યવસ્થા કરી હતી કે દર મહિને વૃક્ષના તળે વાનસ્પત્ય રૂપે બલી અર્પણ કરવો. આ રીતે દરેક નિર્ધારિત સમયે, બધા નાગ પોતપોતાનો ભાગ મહાત્મા સુપર્ણ ગરુડને—પોતાની રક્ષા માટેના મૂલ્યરૂપે—અર્પણ કરતા।
Verse 3
श्रीशुक उवाच उपहार्यै: सर्पजनैर्मासि मासीह यो बलि: । वानस्पत्यो महाबाहो नागानां प्राङ्निरूपित: ॥ २ ॥ स्वं स्वं भागं प्रयच्छन्ति नागा: पर्वणि पर्वणि । गोपीथायात्मन: सर्वे सुपर्णाय महात्मने ॥ ३ ॥
શ્રીશુકદેવે કહ્યું—હે મહાબાહુ પરીક્ષિત! ગરુડના ભક્ષણથી બચવા માટે નાગોએ પહેલેથી નક્કી કર્યું હતું કે દર મહિને વૃક્ષના તળે વાનસ્પત્ય રૂપે બલી મૂકવો. તેથી નિર્ધારિત સમયે દરેક નાગ પોતાનો ભાગ મહાત્મા સુપર્ણ ગરુડને—રક્ષાના મૂલ્યરૂપે—અર્પણ કરતો।
Verse 4
विषवीर्यमदाविष्ट: काद्रवेयस्तु कालिय: । कदर्थीकृत्य गरुडं स्वयं तं बुभुजे बलिम् ॥ ४ ॥
પરંતુ કદ્રૂનો પુત્ર કાલિય વિષના બળના મદમાં મત્ત થઈ ગરુડને અપમાનિત કરતો અને ગરુડને મળતાં પહેલાં જ તે બલી પોતે જ ખાઈ જતો।
Verse 5
तच्छ्रुत्वा कुपितो राजन् भगवान् भगवत्प्रिय: । विजिघांसुर्महावेग: कालियं समुपाद्रवत् ॥ ५ ॥
હે રાજન, આ સાંભળીને પરમેશ્વરને અત્યંત પ્રિય મહાબલી ગરુડ ક્રોધિત થયો. કાલિયને મારવાની ઇચ્છાથી તે મહાવેગે સર્પ તરફ ધસી ગયો.
Verse 6
तमापतन्तं तरसा विषायुध: प्रत्यभ्ययादुत्थितनैकमस्तक: । दद्भि: सुपर्णं व्यदशद् ददायुध: करालजिह्वोच्छ्वसितोग्रलोचन: ॥ ६ ॥
ગરુડ ઝડપથી તૂટી પડતાં, વિષ-આયુધધારી કાલિયે અનેક ફણ ઊંચા કરી પ્રતિઆક્રમણ કર્યું. ભયંકર જીભો દેખાડી, ઉગ્ર આંખો ફેલાવી, દાંત-આયુધથી તેણે સુપર્ણને દંશ્યો.
Verse 7
तं तार्क्ष्यपुत्र: स निरस्य मन्युमान् प्रचण्डवेगो मधुसूदनासन: । पक्षेण सव्येन हिरण्यरोचिषा जघान कद्रुसुतमुग्रविक्रम: ॥ ७ ॥
ક્રોધિત તાર્ક્ષ્યપુત્ર ગરુડે પ્રચંડ વેગથી કાલિયનો હુમલો ઠેલ્યો. મધુસૂદનના વાહન એવા ઉગ્ર પરાક્રમીએ સોનાની ઝળહળાટવાળા ડાબા પંખથી કદ્રુસુતને પ્રહાર કર્યો.
Verse 8
सुपर्णपक्षाभिहत: कालियोऽतीव विह्वल: । ह्रदं विवेश कालिन्द्यास्तदगम्यं दुरासदम् ॥ ८ ॥
સુપર્ણના પંખથી ઘાયલ થઈ કાલિય અત્યંત વ્યાકુળ થયો અને કાલિન્દી (યમુના) પાસેના તે હ્રદમાં પ્રવેશ્યો, જે ગરુડ માટે અગમ્ય અને દુરાસદ હતું.
Verse 9
तत्रैकदा जलचरं गरुडो भक्ष्यमीप्सितम् । निवारित: सौभरिणा प्रसह्य क्षुधितोऽहरत् ॥ ९ ॥
એ જ હ્રદમાં એક વખત ગરુડે પોતાના સ્વાભાવિક આહાર એવા જલચર માછલાને ખાવાની ઇચ્છા કરી. પાણીમાં ધ્યાનસ્થ સૌભરી મુનિએ રોક્યા છતાં, ભૂખથી ગરુડે ધૈર્ય કરીને બળપૂર્વક માછલી ઝૂંટી લીધી.
Verse 10
मीनान्सुदु:खितान्दृष्ट्वा दीनान्मीनपतौ हते । कृपया सौभरि: प्राह तत्रत्यक्षेममाचरन् ॥ १० ॥
તળાવમાં માછલીઓના અધિપતિના મૃત્યુથી દીન માછલીઓ અત્યંત દુઃખિત થયેલી જોઈ, કરુણાભાવે સૌભરી મુનિએ ત્યાંના નિવાસીઓના કલ્યાણ માટે આ શાપ ઉચ્ચાર્યો।
Verse 11
अत्र प्रविश्य गरुडो यदि मत्स्यान् स खादति । सद्य: प्राणैर्वियुज्येत सत्यमेतद् ब्रवीम्यहम् ॥ ११ ॥
ગરુડ જો આ તળાવમાં પ્રવેશ કરીને અહીંની માછલીઓ ખાય, તો તે તરત જ પ્રાણ ત્યજી દેશે—હું આ સત્ય કહું છું।
Verse 12
तत् कालिय: परं वेद नान्य: कश्चन लेलिह: । अवात्सीद् गरुडाद् भीत: कृष्णेन च विवासित: ॥ १२ ॥
સર્પોમાં આ વાતને સંપૂર્ણ રીતે માત્ર કાલિયાએ જ જાણ્યું; ગરુડના ભયથી તે યમુનાના તે હ્રદમાં વસ્યો, અને પછી શ્રીકૃષ્ણે તેને ત્યાંથી હાંકી કાઢ્યો।
Verse 13
कृष्णं ह्रदाद्विनिष्क्रान्तं दिव्यस्रग्गन्धवाससम् । महामणिगणाकीर्णं जाम्बूनदपरिष्कृतम् ॥ १३ ॥ उपलभ्योत्थिता: सर्वे लब्धप्राणा इवासव: । प्रमोदनिभृतात्मानो गोपा: प्रीत्याभिरेभिरे ॥ १४ ॥
શ્રીકૃષ્ણ હ્રદમાંથી બહાર આવ્યા—દિવ્ય માળા, સુગંધ અને વસ્ત્રો ધારણ કરીને, ઉત્તમ મણિઓથી ઝગમગતા અને સોનાથી અલંકૃત. તેમને જોઈ ગોપો સૌ એવા ઊભા થયા જાણે મૂર્છિતના પ્રાણ-ઇન્દ્રિયો પાછા આવ્યા હોય; પરમાનંદથી તેમણે પ્રેમપૂર્વક તેમને આલિંગન કર્યું।
Verse 14
कृष्णं ह्रदाद्विनिष्क्रान्तं दिव्यस्रग्गन्धवाससम् । महामणिगणाकीर्णं जाम्बूनदपरिष्कृतम् ॥ १३ ॥ उपलभ्योत्थिता: सर्वे लब्धप्राणा इवासव: । प्रमोदनिभृतात्मानो गोपा: प्रीत्याभिरेभिरे ॥ १४ ॥
શ્રીકૃષ્ણ હ્રદમાંથી બહાર આવ્યા—દિવ્ય માળા, સુગંધ અને વસ્ત્રો ધારણ કરીને, ઉત્તમ મણિઓથી ઝગમગતા અને સોનાથી અલંકૃત. તેમને જોઈ ગોપો સૌ એવા ઊભા થયા જાણે મૂર્છિતના પ્રાણ-ઇન્દ્રિયો પાછા આવ્યા હોય; પરમાનંદથી તેમણે પ્રેમપૂર્વક તેમને આલિંગન કર્યું।
Verse 15
यशोदा रोहिणी नन्दो गोप्यो गोपाश्च कौरव । कृष्णं समेत्य लब्धेहा आसन् शुष्का नगा अपि ॥ १५ ॥
પ્રાણશક્તિ ફરી મળતાં યશોદા, રોહિણી, નંદ અને સર્વ ગોપીઓ-ગોપો કૃષ્ણ પાસે આવ્યા, હે કૌરવ. સૂકા વૃક્ષો પણ ફરી જીવંત થયા।
Verse 16
रामश्चाच्युतमालिङ्ग्य जहासास्यानुभाववित् । प्रेम्णा तमङ्कमारोप्य पुन: पुनरुदैक्षत । गावो वृषा वत्सतर्यो लेभिरे परमां मुदम् ॥ १६ ॥
અચ્યૂત ભાઈ કૃષ્ણને આલિંગન કરીને બલરામ હસ્યા, કારણ કે તેઓ કૃષ્ણની શક્તિની મહિમા જાણતા હતા. પ્રેમથી કૃષ્ણને ગોદમાં બેસાડી વારંવાર નિહાળ્યા; ગાયો, વાછરડાં અને બળદોએ પણ પરમાનંદ મેળવ્યો।
Verse 17
नन्दं विप्रा: समागत्य गुरव: सकलत्रका: । ऊचुस्ते कालियग्रस्तो दिष्ट्या मुक्तस्तवात्मज: ॥ १७ ॥
પત્નીઓ સહિત બધા માનનીય બ્રાહ્મણો નંદ મહારાજ પાસે આવીને બોલ્યા—“તમારો પુત્ર કાલિયાના કબજામાં હતો, પણ દૈવકૃપાથી હવે મુક્ત છે।”
Verse 18
देहि दानं द्विजातीनां कृष्णनिर्मुक्तिहेतवे । नन्द: प्रीतमना राजन् गा: सुवर्णं तदादिशत् ॥ १८ ॥
બ્રાહ્મણોએ નંદ મહારાજને ઉપદેશ આપ્યો—“કૃષ્ણ સદા નિર્ભય રહે તે માટે દ્વિજોને દાન આપો।” હે રાજન, પ્રસન્ન મનથી નંદે આનંદપૂર્વક ગાયો અને સોનું દાન કર્યું।
Verse 19
यशोदापि महाभागा नष्टलब्धप्रजा सती । परिष्वज्याङ्कमारोप्य मुमोचाश्रुकलां मुहु: ॥ १९ ॥
મહાભાગ્યશાળી યશોદા, પુત્રને ગુમાવી ફરી મેળવી, તેને ગોદમાં બેસાડી વારંવાર આલિંગન કરતી રહી; તે સતી સ્ત્રીએ સતત આંસુઓની ધાર વહાવી।
Verse 20
तां रात्रिं तत्र राजेन्द्र क्षुत्तृड्भ्यां श्रमकर्षिता: । ऊषुर्व्रयौकसो गाव: कालिन्द्या उपकूलत: ॥ २० ॥
હે રાજેન્દ્ર! ભૂખ, તરસ અને થાકથી અત્યંત ક્ષીણ થયેલા વ્રજવાસીઓ અને ગાયો ત્યાં જ કાલિન્દી (યમુના)ના કિનારે તે રાતે પડી રહ્યા।
Verse 21
तदा शुचिवनोद्भूतो दावाग्नि: सर्वतो व्रजम् । सुप्तं निशीथ आवृत्य प्रदग्धुमुपचक्रमे ॥ २१ ॥
ત્યારે સૂકા વનમાંથી દાવાગ્નિ ભભૂકી ઊઠ્યો; મધરાત્રે વ્રજ સૂતો હતો ત્યારે તે ચારેય તરફથી ઘેરીને દહન કરવા લાગ્યો।
Verse 22
तत उत्थाय सम्भ्रान्ता दह्यमाना व्रजौकस: । कृष्णं ययुस्ते शरणं मायामनुजमीश्वरम् ॥ २२ ॥
પછી દહકતી આગથી ગભરાઈ વ્રજવાસીઓ જાગી ઊઠ્યા અને માયાશક્તિથી માનવ સમ દેખાતા પરમેશ્વર શ્રીકૃષ્ણના શરણે ગયા।
Verse 23
कृष्ण कृष्ण महाभाग हे रामामितविक्रम । एष घोरतमो वह्निस्तावकान् ग्रसते हि न: ॥ २३ ॥
વ્રજવાસીઓ બોલ્યા: કૃષ્ણ! કૃષ્ણ! હે મહાભાગ! હે અમિત પરાક્રમી રામ! આ અતિ ભયંકર અગ્નિ અમને—તમારા ભક્તોને—ગળી જવા આવી રહ્યો છે।
Verse 24
सुदुस्तरान्न: स्वान् पाहि कालाग्ने: सुहृद: प्रभो । न शक्नुमस्त्वच्चरणं सन्त्यक्तुमकुतोभयम् ॥ २४ ॥
હે પ્રભુ! અમે તમારા પોતાના, તમારા સુહૃદ છીએ. આ દુસ્તર કાલાગ્નિથી અમારું રક્ષણ કરો. ભયહર તમારા ચરણકમળોને અમે કદી ત્યજી શકતા નથી।
Verse 25
इत्थं स्वजनवैक्लव्यं निरीक्ष्य जगदीश्वर: । तमग्निमपिबत्तीव्रमनन्तोऽनन्तशक्तिधृक् ॥ २५ ॥
પોતાના ભક્તોની વ્યાકુળતા જોઈ જગદીશ્વર શ્રીકૃષ્ણ, અનંત અને અનંતશક્તિધર, તે ભયંકર દાવાનળને ગળી ગયા।
Frequently Asked Questions
Kāliya provoked Garuḍa by consuming the serpents’ monthly tribute offerings meant to purchase protection. When Garuḍa attacked, Kāliya fled to a lake near the Yamunā that Garuḍa could not enter because Saubhari Muni had cursed Garuḍa to die if he returned there to eat fish. Knowing of this curse, Kāliya exploited the restricted zone as a refuge—until Kṛṣṇa removed him.
Garuḍa’s hostility is framed as enforcement of an agreed dharmic arrangement: the serpents offered regular tribute in exchange for restraint from predation. Kāliya’s theft of the offerings was direct defiance (dharma-bhaṅga) and personal insult to Garuḍa, prompting Garuḍa’s swift attempt to kill him.
Saubhari Muni is a sage performing meditation within the lake. When Garuḍa, driven by hunger, seized a fish despite Saubhari’s prohibition, the sage—believing he was protecting the lake’s residents—pronounced a curse that Garuḍa would die if he ever again entered that lake to eat fish. The episode illustrates the power of tapas and the complex outcomes of ‘protective’ action mixed with limited vision.
After Kṛṣṇa’s deliverance, the brāhmaṇas recommend dāna as a dharmic reinforcement of auspiciousness and social-spiritual reciprocity, expressing gratitude and invoking protective blessings. In Bhāgavata ethics, such acts support communal order while acknowledging that ultimate protection (poṣaṇa) still rests with Bhagavān.
When a sudden fire surrounded the sleeping Vrajavāsīs, they awoke and took shelter of Kṛṣṇa, praying as devotees. Kṛṣṇa then swallowed the fire, demonstrating effortless lordship and intimate guardianship. Theologically, the episode dramatizes āśraya-tattva: surrender to Kṛṣṇa neutralizes seemingly insurmountable threats, including the ‘fire’ of mortal fear.