Adhyaya 15
Paugaṇḍa Cowherding, Tālavana, the Slaying of Dhenukāsura, and Revival from Poisoned Yamunā Water
કૃષ્ણ અને બલરામ પૌગંડ અવસ્થામાં પ્રવેશે છે ત્યારે વ્રજના વડીલો તેમને ગોચરણની મંજૂરી આપે છે—વ્રજ-લીલાનો નવો પડાવ શરૂ થાય છે. વૃંદાવનની પવિત્ર પ્રકૃતિનું વર્ણન છે: વૃક્ષો જાણે નમીને પ્રણામ કરે, ભમરા-પક્ષીઓ સ્તુતિ કરે, અને કૃષ્ણની વેણુનાદ સાથે ગોપાલન ઈશ્વર-ભક્તિની પ્રકૃતિ-આરાધના બની જાય છે. કૃષ્ણ પક્ષી-પશુઓની નકલ કરીને ક્રીડા કરે છે; ગોપબાળ સખ્ય-રસમાં તેમની સેવા કરે છે, યોગમાયાથી ભગવানের ઐશ્વર્ય ઢાંકાયેલું રહે છે. સુગંધિત તાળફળોની ઇચ્છાથી તેઓ તાળવનમાં જાય છે; બલરામ તાળના વૃક્ષો હલાવે છે, ધેનુકાસુર હુમલો કરે છે અને સંહારાય છે; અન્ય ગધેડા-દૈત્યો પણ નાશ પામે છે અને વન ફરી સુરક્ષિત તથા ફળસમૃદ્ધ બની સૌને સુલભ થાય છે—પોષણ એટલે પર્યાવરણ અને સમાજનું પુનઃસ્થાપન. વ્રજ પરત આવી ગોપીઓનું દર્શન અને યશોદા-રોહિણીનું માતૃસ્નેહ દિનચક્ર પૂર્ણ કરે છે. અંતે બલરામ વિના પણ કૃષ્ણ વિષયુક્ત યમુના જળથી મૂર્છિત ગાયો અને ગોપબાળોને પોતાની અમૃતદૃષ્ટિથી જીવંત કરે છે, કાલિય પ્રસંગની ભૂમિકા બાંધે છે.
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच ततश्च पौगण्डवय:श्रीतौ व्रजे बभूवतुस्तौ पशुपालसम्मतौ । गाश्चारयन्तौ सखिभि: समं पदै- र्वृन्दावनं पुण्यमतीव चक्रतु: ॥ १ ॥
શ્રીશુકદેવ બોલ્યા: ત્યારબાદ વ્રજમાં રહેતાં શ્રીરામ અને શ્રીકૃષ્ણ પૌગંડ વય (છથી દસ) પ્રાપ્ત કરતાં, ગોપોએ તેમને ગાયો ચરાવવાનો કાર્ય સોંપ્યો. સખાઓ સાથે ગાયો ચરાવતા તેઓ પોતાના કમળચરણોના ચિહ્નોથી વૃંદાવનને અત્યંત પવિત્ર બનાવતા.
Verse 2
तन्माधवो वेणुमुदीरयन् वृतो गोपैर्गृणद्भि: स्वयशो बलान्वित: । पशून् पुरस्कृत्य पशव्यमाविशद् विहर्तुकाम: कुसुमाकरं वनम् ॥ २ ॥
ત્યારે વિહાર કરવાની ઇચ્છાથી ભગવાન માધવ વેણુ વગાડતા, પોતાનું યશ ગાતા ગોપબાળકો દ્વારા ઘેરાયેલા અને બલરામજી સાથે, ગાયો આગળ રાખીને, ફૂલોથી ભરપૂર તથા પશુઓ માટે સમૃદ્ધ ચારો ધરાવતાં વૃંદાવનના વનમાં પ્રવેશ્યા।
Verse 3
तन्मञ्जुघोषालिमृगद्विजाकुलं महन्मन:प्रख्यपय:सरस्वता । वातेन जुष्टं शतपत्रगन्धिना निरीक्ष्य रन्तुं भगवान् मनो दधे ॥ ३ ॥
તે વનને જોઈને—જે મધમાખીઓ, મૃગો અને પક્ષીઓના મધુર નાદથી ગુંજતું હતું; જેમાં સ્વચ્છ જળવાળું સરોવર હતું, જેના નિર્મળ જળ મહાત્માઓના મન સમાન લાગતું હતું; અને જ્યાં શતપત્ર કમળોની સુગંધવાળો પવન વહેતો હતો—ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે ત્યાં રમણ કરવાનો નિશ્ચય કર્યો।
Verse 4
स तत्र तत्रारुणपल्लवश्रिया फलप्रसूनोरुभरेण पादयो: । स्पृशच्छिखान् वीक्ष्य वनस्पतीन् मुदा स्मयन्निवाहाग्रजमादिपूरुष: ॥ ४ ॥
આદિપુરુષ ભગવાને જોયું કે લાલાશ કૂંપળોની શોભા અને ફળ-ફૂલના ભારે ભારથી નમેલા વૃક્ષો પોતાની ડાળીઓના અગ્રથી તેમના ચરણોને સ્પર્શ કરવા ઝૂકી રહ્યા છે. તે જોઈ તેઓ મંદ સ્મિત કરીને અગ્રજને સંબોધ્યા.
Verse 5
श्रीभगवानुवाच अहो अमी देववरामरार्चितं पादाम्बुजं ते सुमन:फलार्हणम् । नमन्त्युपादाय शिखाभिरात्मन- स्तमोऽपहत्यै तरुजन्म यत्कृतम् ॥ ५ ॥
શ્રીભગવાન બોલ્યા—હે દેવશ્રેષ્ઠ! જુઓ, અમર દેવતાઓ પણ જેનું પૂજન કરે છે તે તમારા પદ્મચરણોને આ વૃક્ષો પુષ્પ અને ફળ અર્પે છે. શિરો નમાવી તેઓ પોતાના વૃક્ષજન્મનું કારણ બનેલા અંધ અજ્ઞાનને દૂર કરવા ઇચ્છે છે.
Verse 6
एतेऽलिनस्तव यशोऽखिललोकतीर्थं गायन्त आदिपुरुषानुपथं भजन्ते । प्रायो अमी मुनिगणा भवदीयमुख्या गूढं वनेऽपि न जहत्यनघात्मदैवम् ॥ ६ ॥
હે આદિપુરુષ! આ મધમાખીઓ તમારું યશ ગાય છે—જે સર્વ લોક માટે તીર્થરૂપ છે—અને તમારા માર્ગને અનુસરી ભજન કરે છે. નિશ્ચયે આ તમારા મુખ્ય ભક્ત મુનિગણ જ હશે; હે નિષ્પાપ! તમે વનમાં ગુપ્ત હોવા છતાં તેઓ પોતાના આરાધ્ય દેવને છોડતા નથી.
Verse 7
नृत्यन्त्यमी शिखिन ईड्य मुदा हरिण्य: कुर्वन्ति गोप्य इव ते प्रियमीक्षणेन । सूक्तैश्च कोकिलगणा गृहमागताय धन्या वनौकस इयान् हि सतां निसर्ग: ॥ ७ ॥
હે પૂજ્ય! આ મોરો આનંદથી નૃત્ય કરે છે, આ હરણીઓ ગોપીઓની જેમ પ્રેમાળ નજરથી તમને પ્રસન્ન કરે છે, અને આ કોયલો વૈદિક સૂક્ત સમાન સ્તુતિથી તમારો સત્કાર કરે છે. વનવાસીઓ ધન્ય છે; સત્પુરુષોના ઘરમાં મહાત્મા મહાત્મા અતિથિ બની આવે ત્યારે આવો સ્વભાવ જ હોય છે.
Verse 8
धन्येयमद्य धरणी तृणवीरुधस्त्वत्- पादस्पृशो द्रुमलता: करजाभिमृष्टा: । नद्योऽद्रय: खगमृगा: सदयावलोकै- र्गोप्योऽन्तरेण भुजयोरपि यत्स्पृहा श्री: ॥ ८ ॥
આજે આ ધરતી ધન્ય બની છે, કારણ કે તમે તમારા ચરણોથી તેની ઘાસ-ઝાડીઓને સ્પર્શ્યા અને તમારી આંગળીઓના નખોથી તેના વૃક્ષ-લતાઓને સ્પર્શ્યા. દયાળુ નજરથી તમે તેની નદીઓ, પર્વતો, પક્ષીઓ અને મૃગોને કૃપા કરી. પરંતુ સર્વોપરી, તમે ગોપીઓને તમારી બે ભુજાઓ વચ્ચે આલિંગન આપ્યું—જેની લાલસા સ્વયં શ્રીલક્ષ્મી પણ કરે છે.
Verse 9
श्रीशुक उवाच एवं वृन्दावनं श्रीमत् कृष्ण: प्रीतमना: पशून् । रेमे सञ्चारयन्नद्रे: सरिद्रोध:सु सानुग: ॥ ९ ॥
શ્રીશુકદેવજી બોલ્યા—આ રીતે શ્રીમદ્ વૃન્દાવન અને ત્યાંના નિવાસીઓથી પ્રસન્ન થઈ ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ સખાઓ સાથે ગોવર્ધનના નીચે યમુના કાંઠે ગાયો વગેરે પશુઓને ચરાવતા આનંદથી વિહાર કરવા લાગ્યા।
Verse 10
क्वचिद् गायति गायत्सु मदान्धालिष्वनुव्रतै: । उपगीयमानचरित: पथि सङ्कर्षणान्वित: ॥ १० ॥ अनुजल्पति जल्पन्तं कलवाक्यै: शुकं क्वचित् । क्वचित्सवल्गु कूजन्तमनुकूजति कोकिलम् । क्वचिच्च कालहंसानामनुकूजति कूजितम् । अभिनृत्यति नृत्यन्तं बर्हिणं हासयन् क्वचित् ॥ ११ ॥ मेघगम्भीरया वाचा नामभिर्दूरगान् पशून् । क्वचिदाह्वयति प्रीत्या गोगोपालमनोज्ञया ॥ १२ ॥
ક્યારેક વૃન્દાવનમાં મધમાખીઓ પ્રેમોત્સાહમાં આંખો મીંચીને ગાવા લાગતી; ત્યારે બલરામજી સાથે માર્ગે ચાલતા, સખાઓ કૃષ્ણલીલા ગાતા હોય ત્યારે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ પણ તેમની ગાનની નકલ કરીને ગાતા।
Verse 11
क्वचिद् गायति गायत्सु मदान्धालिष्वनुव्रतै: । उपगीयमानचरित: पथि सङ्कर्षणान्वित: ॥ १० ॥ अनुजल्पति जल्पन्तं कलवाक्यै: शुकं क्वचित् । क्वचित्सवल्गु कूजन्तमनुकूजति कोकिलम् । क्वचिच्च कालहंसानामनुकूजति कूजितम् । अभिनृत्यति नृत्यन्तं बर्हिणं हासयन् क्वचित् ॥ ११ ॥ मेघगम्भीरया वाचा नामभिर्दूरगान् पशून् । क्वचिदाह्वयति प्रीत्या गोगोपालमनोज्ञया ॥ १२ ॥
ક્યારેક મીઠી વાણીવાળા તોતાની બોલીનું અનુસરણ કરે, ક્યારેક મધુર સ્વરે કોયલનું કૂજન, ક્યારેક હંસોના કૂજનનું અનુસરણ કરે; અને ક્યારેક નાચતા મોરની જેમ પોતે પણ નાચીને સખાઓને હસાવે।
Verse 12
क्वचिद् गायति गायत्सु मदान्धालिष्वनुव्रतै: । उपगीयमानचरित: पथि सङ्कर्षणान्वित: ॥ १० ॥ अनुजल्पति जल्पन्तं कलवाक्यै: शुकं क्वचित् । क्वचित्सवल्गु कूजन्तमनुकूजति कोकिलम् । क्वचिच्च कालहंसानामनुकूजति कूजितम् । अभिनृत्यति नृत्यन्तं बर्हिणं हासयन् क्वचित् ॥ ११ ॥ मेघगम्भीरया वाचा नामभिर्दूरगान् पशून् । क्वचिदाह्वयति प्रीत्या गोगोपालमनोज्ञया ॥ १२ ॥
ક્યારેક વાદળગર્જના જેવી ગંભીર વાણીથી દૂર ગયેલા પશુઓને નામ લઈને પ્રેમથી બોલાવતા; તેમની મનોહર હાકથી ગાયો અને ગોપાલ બાલકો મોહીત થઈ જતા।
Verse 13
चकोरक्रौञ्चचक्राह्वभारद्वाजांश्च बर्हिण: । अनुरौति स्म सत्त्वानां भीतवद् व्याघ्रसिंहयो: ॥ १३ ॥
ક્યારેક ચકોર, ક્રૌંચ, ચક્રાહ્વ, ભારદ્વાજ અને મોર વગેરે પક્ષીઓના સ્વરોની નકલ કરીને બોલતા; અને ક્યારેક વાઘ-સિંહનો ભય દેખાડતા હોય તેમ નાના પ્રાણીઓ સાથે દોડી જતા।
Verse 14
क्वचित् क्रीडापरिश्रान्तं गोपोत्सङ्गोपबर्हणम् । स्वयं विश्रमयत्यार्यं पादसंवाहनादिभि: ॥ १४ ॥
ક્યારેક રમતમાં થાકેલા મોટા ભાઈ બલરામ ગોપબાળકની ગોદમાં માથું રાખીને સૂઈ જાય; ત્યારે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ પોતે જ તેમના પગ દબાવી અને અન્ય સેવાઓથી તેમને આરામ આપતા।
Verse 15
नृत्यतो गायत: क्वापि वल्गतो युध्यतो मिथ: । गृहीतहस्तौ गोपालान् हसन्तौ प्रशशंसतु: ॥ १५ ॥
ક્યારેક ગોપાલબાળકો નાચતા, ગાતા, ઉછળતા અને પરસ્પર રમતમાં ઝઘડતા; ત્યારે શ્રીકૃષ્ણ અને બલરામ હાથમાં હાથ લઈને ઊભા રહી તેમની ક્રીડાની પ્રશંસા કરતા અને હસતા।
Verse 16
क्वचित् पल्लवतल्पेषु नियुद्धश्रमकर्शित: । वृक्षमूलाश्रय: शेते गोपोत्सङ्गोपबर्हण: ॥ १६ ॥
ક્યારેક કુસ્તીની થાકથી શ્રીકૃષ્ણ વૃક્ષના મૂળ પાસે આશ્રય લઈ, નરમ ડાળીઓ-કળીની શય્યા પર સૂઈ જાય અને ગોપમિત્રની ગોદને તકીયા બનાવી આરામ કરે।
Verse 17
पादसंवाहनं चक्रु: केचित्तस्य महात्मन: । अपरे हतपाप्मानो व्यजनै: समवीजयन् ॥ १७ ॥
ત્યારે તે મહાત્મા ગોપબાળકોમાં કેટલાક તેમના કમળચરણ દબાવતા, અને બીજા પાપમુક્ત હોવાથી યોગ્ય બની પંખાઓથી કુશળતાપૂર્વક પરમેશ્વરને પવન કરતા।
Verse 18
अन्ये तदनुरूपाणि मनोज्ञानि महात्मन: । गायन्ति स्म महाराज स्नेहक्लिन्नधिय: शनै: ॥ १८ ॥
હે મહારાજ, બીજા ગોપબાળકો પ્રસંગને અનુરૂપ મનોહર ગીતો ધીમે ધીમે ગાતા, અને ભગવાન પ્રત્યેના સ્નેહથી તેમના હૃદય ઓગળી જતા।
Verse 19
एवं निगूढात्मगति: स्वमायया गोपात्मजत्वं चरितैर्विडम्बयन् । रेमे रमालालितपादपल्लवो ग्राम्यै: समं ग्राम्यवदीशचेष्टित: ॥ १९ ॥
આ રીતે લક્ષ્મીજી દ્વારા સેવિત કોમળ કમળચરણવાળા પરમેશ્વરે પોતાની અંતરંગ માયાથી પોતાની દિવ્ય મહિમા છુપાવી ગોપપુત્ર સમા લીલા કરી. ગામના છોકરાઓ સાથે ગામઠી આનંદ માણતાં પણ ક્યારેક માત્ર ભગવાનને જ યોગ્ય એવા અદ્ભુત પરાક્રમ દર્શાવ્યા.
Verse 20
श्रीदामा नाम गोपालो रामकेशवयो: सखा । सुबलस्तोककृष्णाद्या गोपा: प्रेम्णेदमब्रुवन् ॥ २० ॥
ત્યારે રામ અને કેશવના સખા શ્રીદામા નામના ગોપાલ, તેમજ સુબલ, સ્તોકકૃષ્ણ વગેરે ગોપબાળકો પ્રેમથી આ રીતે બોલ્યા।
Verse 21
राम राम महाबाहो कृष्ण दुष्टनिबर्हण । इतोऽविदूरे सुमहद् वनं तालालिसङ्कुलम् ॥ २१ ॥
[ગોપબાળકો બોલ્યા:] હે રામ, હે રામ, મહાબાહો! હે કૃષ્ણ, દુષ્ટનિબર્હણ! અહીંથી બહુ દૂર નથી—તાડના વૃક્ષોની હરોળોથી ભરેલું એક વિશાળ વન છે।
Verse 22
फलानि तत्र भूरीणि पतन्ति पतितानि च । सन्ति किन्त्ववरुद्धानि धेनुकेन दुरात्मना ॥ २२ ॥
તે વનમાં ઘણાં ફળો વૃક્ષોથી પડતાં રહે છે અને ઘણાં જમીન પર પડેલાં પણ છે; પરંતુ તે બધાં દુરાત્મા ધેનુક દ્વારા અટકાવીને રક્ષિત છે।
Verse 23
सोऽतिवीर्योऽसुरो राम हे कृष्ण खररूपधृक् । आत्मतुल्यबलैरन्यैर्ज्ञातिभिर्बहुभिर्वृत: ॥ २३ ॥
હે રામ, હે કૃષ્ણ! તે ધેનુક નામનો અસુર અતિ પરાક્રમી છે અને તેણે ગધેડાનું રૂપ ધારણ કર્યું છે. તે પોતાના સમાન બળવાળા અનેક સગા-સાથીઓથી ઘેરાયેલો છે।
Verse 24
तस्मात् कृतनराहाराद् भीतैर्नृभिरमित्रहन् । न सेव्यते पशुगणै: पक्षिसङ्घैर्विवर्जितम् ॥ २४ ॥
ધેનુકાસુરે મનુષ્યોને ખાઈ લીધા હોવાથી લોકો અને પશુઓ તાલવનમાં જવા ડરે છે. હે શત્રુહંતા, પક્ષીઓના ઝુંડ પણ તે વનને ટાળે છે.
Verse 25
विद्यन्तेऽभुक्तपूर्वाणि फलानि सुरभीणि च । एष वै सुरभिर्गन्धो विषूचीनोऽवगृह्यते ॥ २५ ॥
ત્યાં એવા સુગંધિત ફળો છે જે પહેલાં કોઈએ ચાખ્યા નથી. જુઓ, તાલફળોની મધુર સુગંધ સર્વત્ર ફેલાઈ રહી છે.
Verse 26
प्रयच्छ तानि न: कृष्ण गन्धलोभितचेतसाम् । वाञ्छास्ति महती राम गम्यतां यदि रोचते ॥ २६ ॥
હે કૃષ્ણ, એ ફળો અમને અપાવી દો; તેમની સુગંધથી અમારા મન લલચાઈ ગયા છે. પ્રિય રામ, અમારી ઇચ્છા બહુ મોટી છે; તમને યોગ્ય લાગે તો તાલવન જઈએ.
Verse 27
एवं सुहृद्वच: श्रुत्वा सुहृत्प्रियचिकीर्षया । प्रहस्य जग्मतुर्गोपैर्वृतौ तालवनं प्रभू ॥ २७ ॥
પ્રિય સખાઓના શબ્દો સાંભળી કૃષ્ણ અને બલરામ હસ્યા અને તેમને પ્રસન્ન કરવા ઇચ્છીને, ગોપબાળકો વડે ઘેરાઈ તાલવન તરફ નીકળી પડ્યા.
Verse 28
बल: प्रविश्य बाहुभ्यां तालान् सम्परिकम्पयन् । फलानि पातयामास मतङ्गज इवौजसा ॥ २८ ॥
પ્રથમ ભગવાન બલરામ તાલવનમાં પ્રવેશ્યા. પછી ઉન્મત્ત હાથી જેવી શક્તિથી બંને ભુજાઓ વડે તાલવૃક્ષોને જોરથી હલાવી ફળોને જમીન પર પાડી દીધાં.
Verse 29
फलानां पततां शब्दं निशम्यासुररासभ: । अभ्यधावत् क्षितितलं सनगं परिकम्पयन् ॥ २९ ॥
પડતાં ફળોના શબ્દને સાંભળીને ગધેડા-રૂપ અસુર ધેનુક દોડી આવ્યો અને ધરતી તથા વૃક્ષોને કંપાવતો હુમલો કરવા ધસી આવ્યો।
Verse 30
समेत्य तरसा प्रत्यग् द्वाभ्यां पद्भ्यां बलं बली । निहत्योरसि काशब्दं मुञ्चन् पर्यसरत् खल: ॥ ३० ॥
બલવાન ધેનુક ઝડપથી બલદેવજી પાસે આવી, પાછળના બંને ખુરાંથી પ્રભુના વક્ષસ્થળ પર તીવ્ર પ્રહાર કર્યો; પછી મોટેથી રેંકતો ફરતો દોડવા લાગ્યો।
Verse 31
पुनरासाद्य संरब्ध उपक्रोष्टा पराक् स्थित: । चरणावपरौ राजन् बलाय प्राक्षिपद् रुषा ॥ ३१ ॥
હે રાજન! ફરી ક્રોધથી ઉગ્ર બનેલો ધેનુક બલરામજી પાસે આવી પીઠ ફેરવી ઊભો રહ્યો; પછી રોષે ચીસ પાડતો પોતાના બંને પાછળના પગ પ્રભુ પર ફેંકી માર્યા।
Verse 32
स तं गृहीत्वा प्रपदोर्भ्रामयित्वैकपाणिना । चिक्षेप तृणराजाग्रे भ्रामणत्यक्तजीवितम् ॥ ३२ ॥
ત્યારે બલરામજીએ તેના ખુરાં પકડી એક હાથથી ઘુમાવીને તેને તાડના વૃક્ષના શિખર પર ફેંકી દીધો; એ ભયંકર ઘુમાવથી ધેનુકનું પ્રાણ નીકળી ગયું।
Verse 33
तेनाहतो महातालो वेपमानो बृहच्छिरा: । पार्श्वस्थं कम्पयन् भग्न: स चान्यं सोऽपि चापरम् ॥ ३३ ॥
તેના આઘાતથી વનમાંનો મહાતાળ વૃક્ષ કંપી ઊઠ્યો અને ભારે શિખર સાથે તૂટી પડ્યો; તેની કંપનથી બાજુનો બીજો વૃક્ષ પણ હલ્યો, તે પણ તૂટી બીજા પર પડ્યો—આ રીતે અનેક તાળ વૃક્ષો કંપી તૂટી ગયા।
Verse 34
बलस्य लीलयोत्सृष्टखरदेहहताहता: । तालाश्चकम्पिरे सर्वे महावातेरिता इव ॥ ३४ ॥
ભગવાન બલરામની લીલાથી ગધેડા-દૈત્યનું દેહ ઊંચા તાડના શિખરે ફેંકાતાં જ બધા તાડવૃક્ષો મહાવાયુથી હલાવ્યા હોય તેમ કંપી પરસ્પર અથડાયા।
Verse 35
नैतच्चित्रं भगवति ह्यनन्ते जगदीश्वरे । ओतप्रोतमिदं यस्मिंस्तन्तुष्वङ्ग यथा पट: ॥ ३५ ॥
હે પરિક્ષિત! અનંત જગદીશ્વર ભગવાન બલરામ માટે ધેનુકાસુરનો વધ અચરજની વાત નથી; કારણ કે સમગ્ર બ્રહ્માંડ તેમામાં તાણા-વાણા સૂત્રોમાં વસ્ત્ર જેમ ઓતપ્રોત રહે તેમ ઓતપ્રોત છે।
Verse 36
तत: कृष्णं च रामं च ज्ञातयो धेनुकस्य ये । क्रोष्टारोऽभ्यद्रवन् सर्वे संरब्धा हतबान्धवा: ॥ ३६ ॥
પછી ધેનુકાસુરના સગાં એવા બીજા ગધેડા-દૈત્યો, પોતાના બંધુના મૃત્યુથી ક્રોધિત થઈ, બધા મળીને કૃષ્ણ અને રામ પર હુમલો કરવા દોડી આવ્યા।
Verse 37
तांस्तानापतत: कृष्णो रामश्च नृप लीलया । गृहीतपश्चाच्चरणान् प्राहिणोत्तृणराजसु ॥ ३७ ॥
હે રાજા! તેઓ હુમલો કરવા આવતાં જ કૃષ્ણ અને રામે લીલાથી એક પછી એકને પાછળના પગથી પકડી, બધાને તાડવૃક્ષોના શિખરોમાં ફેંકી દીધા।
Verse 38
फलप्रकरसङ्कीर्णं दैत्यदेहैर्गतासुभि: । रराज भू: सतालाग्रैर्घनैरिव नभस्तलम् ॥ ३८ ॥
પછી ફળોના ઢગલાં અને તૂટેલા તાડના શિખરોમાં અટવાયેલા પ્રાણહીન દૈત્યદેહોથી ધરતી સુંદર રીતે ઢંકાઈ ગઈ; તે મેઘોથી શોભિત આકાશ જેવી ઝગમગી ઉઠી।
Verse 39
तयोस्तत् सुमहत् कर्म निशम्य विबुधादय: । मुमुचु: पुष्पवर्षाणि चक्रुर्वाद्यानि तुष्टुवु: ॥ ३९ ॥
તે બંને ભાઈઓના આ મહાન પરાક્રમને સાંભળી દેવતાઓ વગેરે વિબુધોએ પુષ્પવર્ષા કરી, વાદ્યો વગાડ્યા અને સ્તુતિ-પ્રાર્થનાથી ગુણગાન કર્યું।
Verse 40
अथ तालफलान्यादन्मनुष्या गतसाध्वसा: । तृणं च पशवश्चेरुर्हतधेनुककानने ॥ ४० ॥
હવે લોકોનો ભય દૂર થયો; ધેનુક મારાયો તે વનમાં પાછા જઈ તેઓ તાડફળ ખાવા લાગ્યા. ગાયો પણ ત્યાં નિર્ભય થઈ ઘાસ ચરવા લાગી।
Verse 41
कृष्ण: कमलपत्राक्ष: पुण्यश्रवणकीर्तन: । स्तूयमानोऽनुगैर्गोपै: साग्रजो व्रजमाव्रजत् ॥ ४१ ॥
પછી કમળપત્રાક્ષ શ્રીકૃષ્ણ—જેનાં યશનું શ્રવણ અને કીર્તન પરમ પુણ્ય છે—અગ્રજ બલરામ સાથે વ્રજમાં પરત આવ્યા. માર્ગમાં અનુગામી ગોપબાળકો તેમની કીર્તિ ગાતા રહ્યા।
Verse 42
तं गोरजश्छुरितकुन्तलबद्धबर्ह- वन्यप्रसूनरुचिरेक्षणचारुहासम् । वेणुम्क्वणन्तमनुगैरुपगीतकीर्तिं गोप्यो दिदृक्षितदृशोऽभ्यगमन् समेता: ॥ ४२ ॥
ગાયોના ધૂળથી ધૂસરિત વાળમાં મોરપંખ અને વનફૂલો ધારણ કરેલા, મનોહર નજર અને સુંદર સ્મિતવાળા, વેણુ વગાડતા અને સખાઓ દ્વારા ગવાતી કીર્તિથી મહિમાવાન શ્રીકૃષ્ણને જોવા આતુર આંખોવાળી ગોપીઓ બધીએ મળીને આગળ આવી મળવા ગઈ।
Verse 43
पीत्वा मुकुन्दमुखसारघमक्षिभृङ्गै- स्तापं जहुर्विरहजं व्रजयोषितोऽह्नि । तत्सत्कृतिं समधिगम्य विवेश गोष्ठं सव्रीडहासविनयं यदपाङ्गमोक्षम् ॥ ४३ ॥
વ્રજની યુવતીઓએ ભમરાં જેવી આંખોથી મુકુન્દના મુખમધુનો પાન કરીને દિવસભરનો વિરહજન્ય તાપ ત્યજી દીધો. લાજ, હાસ્ય અને વિનયથી ભરેલા તેમના તિરછા કટાક્ષોને સન્માનરૂપ અર્પણ માની શ્રીકૃષ્ણ ગોષ્ઠમાં પ્રવેશ્યા।
Verse 44
तयोर्यशोदारोहिण्यौ पुत्रयो: पुत्रवत्सले । यथाकामं यथाकालं व्यधत्तां परमाशिष: ॥ ४४ ॥
માતા યશોદા અને માતા રોહિણી, પોતાના બે પુત્રો પ્રત્યે પરમ વત્સલ બની, તેમની ઇચ્છા મુજબ અને યોગ્ય સમયે તેમને શ્રેષ્ઠ આશીર્વાદો તથા સર્વોત્તમ વસ્તુઓ અર્પણ કરતી રહી।
Verse 45
गताध्वानश्रमौ तत्र मज्जनोन्मर्दनादिभि: । नीवीं वसित्वा रुचिरां दिव्यस्रग्गन्धमण्डितौ ॥ ४५ ॥
ગામના માર્ગે ચાલવાથી થયેલો થાક ત્યાં સ્નાન, ઉબટન અને માલિશ વગેરે દ્વારા તે બે બાળપ્રભુઓનો ઉતરી ગયો. પછી તેમને મનોહર વસ્ત્રો પહેરાવ્યા અને દિવ્ય માળા તથા સુગંધથી શોભિત કર્યા।
Verse 46
जनन्युपहृतं प्राश्य स्वाद्वन्नमुपलालितौ । संविश्य वरशय्यायां सुखं सुषुपतुर्व्रजे ॥ ४६ ॥
માતાઓએ અર્પણ કરેલું સ્વાદિષ્ટ અન્ન તૃપ્તિપૂર્વક ભોજન કરીને અને અનેક રીતે લાડ-પ્યાર પામી, તે બે ભાઈઓ ઉત્તમ શય્યા પર સૂઈ વ્રજમાં આનંદથી નિદ્રાધીન થયા।
Verse 47
एवं स भगवान् कृष्णो वृन्दावनचर: क्वचित् । ययौ राममृते राजन् कालिन्दीं सखिभिर्वृत: ॥ ४७ ॥
હે રાજન! આ રીતે પરમ ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ વૃંદાવનમાં વિહાર કરતાં લીલાઓ કરતા ફરતા હતા. એક વખત બલરામ વિના, સખાઓથી ઘેરાઈ, તેઓ કાલિંદી (યમુના) નદી પાસે ગયા।
Verse 48
अथ गावश्च गोपाश्च निदाघातपपीडिता: । दुष्टं जलं पपुस्तस्यास्तृष्णार्ता विषदूषितम् ॥ ४८ ॥
તે સમયે તીવ્ર ઉનાળાની ધુપથી પીડિત ગાયો અને ગોપબાળકો તરસથી વ્યાકુળ થઈ યમુનાનું પાણી પીવા લાગ્યા; પરંતુ તે પાણી વિષથી દૂષિત થઈ દુષ્ટ બન્યું હતું।
Verse 49
विषाम्भस्तदुपस्पृश्य दैवोपहतचेतस: । निपेतुर्व्यसव: सर्वे सलिलान्ते कुरूद्वह ॥ ४९ ॥ वीक्ष्य तान् वै तथाभूतान् कृष्णो योगेश्वरेश्वर: । ईक्षयामृतवर्षिण्या स्वनाथान् समजीवयत् ॥ ५० ॥
વિષમિશ્રિત જળને સ્પર્શતાં જ પ્રભુની દૈવી શક્તિથી ચિત્ત મોહીત થઈ સર્વ ગાયો અને ગોપબાળકો જળકાંઠે નિર્જીવ પડી ગયા, હે કુરુશ્રેષ્ઠ।
Verse 50
विषाम्भस्तदुपस्पृश्य दैवोपहतचेतस: । निपेतुर्व्यसव: सर्वे सलिलान्ते कुरूद्वह ॥ ४९ ॥ वीक्ष्य तान् वै तथाभूतान् कृष्णो योगेश्वरेश्वर: । ईक्षयामृतवर्षिण्या स्वनाथान् समजीवयत् ॥ ५० ॥
તેમને એવી હાલતમાં જોઈ, યોગેશ્વરોના પણ ઈશ્વર શ્રીકૃષ્ણે—જેનાથી વિના તેમને બીજો સ્વામી ન હતો—કરુણાથી અમૃતવર્ષી દૃષ્ટિ પાડી તરત જ તેમને જીવંત કર્યા।
Verse 51
ते सम्प्रतीतस्मृतय: समुत्थाय जलान्तिकात् । आसन् सुविस्मिता: सर्वे वीक्षमाणा: परस्परम् ॥ ५१ ॥
પછી સંપૂર્ણ સ્મૃતિ અને ચેતના પાછી આવતાં, સર્વ ગાયો અને ગોપબાળકો જળની નજીકથી ઊભા થયા અને મહા આશ્ચર્યથી પરસ્પર એકબીજાને જોવા લાગ્યા।
Verse 52
अन्वमंसत तद् राजन् गोविन्दानुग्रहेक्षितम् । पीत्वा विषं परेतस्य पुनरुत्थानमात्मन: ॥ ५२ ॥
હે રાજન, ત્યારે ગોપબાળકો મનમાં વિચારવા લાગ્યા—અમે વિષ પીધું અને ખરેખર મરી ગયા હતા; પરંતુ ગોવિંદની કૃપાદૃષ્ટિથી અમે પોતાનાં જ બળે ફરી ઊભા થઈ ગયા।
Frequently Asked Questions
Dhenukāsura’s rule makes Tālavana inaccessible, blocking both human movement and the natural bounty (tāla fruits). Balarāma’s slaying of the ass-demon is poṣaṇa: the Lord removes a violent obstruction so Vraja’s community and animals can live and graze without fear. It also signals that divine play includes real protection—bhakti is nurtured in a world made safe by Bhagavān’s intervention.
The chapter highlights Balarāma as the Lord’s elder brother and the embodiment of strength and support (balam). His leading role displays complementary līlā: Kṛṣṇa and Balarāma jointly protect Vraja, while distinct pastimes showcase different facets of divine agency—Balarāma as the powerful remover of obstacles and Kṛṣṇa as the intimate attractor and merciful protector.
The text states He restored them by His nectarean glance (kṛpā-dṛṣṭi). The theological point is that life is sustained by Bhagavān’s will: even when devotees are overwhelmed by a lethal condition, the Lord—“master of all mystic potency”—can reverse deathlike collapse, demonstrating absolute sovereignty coupled with compassion.
Trees, bees, peacocks, deer, cuckoos, and the Yamunā-Govardhana landscape are depicted as responsive worshipers. They symbolize the dhāma principle: Vṛndāvana is not neutral nature but a sacred realm where all beings participate in īśānukathā through sound (buzzing/singing), gesture (bowing/dancing), and offering (fruits/flowers), mirroring how bhakti permeates creation.