Previous Verse
Next Verse

Shloka 5

Parīkṣit’s Questions and the Prelude to Kṛṣṇa’s Advent

Earth’s Burden, Viṣṇu’s Order, and Kaṁsa’s Fear

पितामहा मे समरेऽमरञ्जयै-र्देवव्रताद्यातिरथैस्तिमिङ्गिलै: । दूरत्ययं कौरवसैन्यसागरंकृत्वातरन् वत्सपदं स्म यत्‍प्लवा: ॥ ५ ॥ द्रौण्यस्त्रविप्लुष्टमिदं मदङ्गंसन्तानबीजं कुरुपाण्डवानाम् । जुगोप कुक्षिं गत आत्तचक्रोमातुश्च मे य: शरणं गताया: ॥ ६ ॥ वीर्याणि तस्याखिलदेहभाजा-मन्तर्बहि: पूरुषकालरूपै: । प्रयच्छतो मृत्युमुतामृतं चमायामनुष्यस्य वदस्व विद्वन् ॥ ७ ॥

pitāmahā me samare ’marañjayair devavratādyātirathais timiṅgilaiḥ duratyayaṁ kaurava-sainya-sāgaraṁ kṛtvātaran vatsa-padaṁ sma yat-plavāḥ

કૃષ્ણના ચરણકમળોની નૌકા લઈને મારા પિતામહ અર્જુન વગેરે, જ્યાં ભીષ્મદેવ જેવા મહામાછલા સમાન સેનાપતિઓ હતા, તે દુસ્તર કૌરવ-સૈન્યસાગરને વત્સપદ સમાન સહેલાઈથી પાર થયા. મારી માતા શરણ ગઈ તેથી, સુદર્શનચક્રધારી પ્રભુ ગર્ભમાં પ્રવેશીને અશ્વત્થામાના અગ્ન્યસ્ત્રથી દગ્ધ થવા લાગેલું મારું શરીર—કુરુ-પાંડવ વંશનું અંતિમ બીજ—રક્ષ્યું. એ જ માયામનુષ્ય શ્રીકૃષ્ણ કાળરૂપે સર્વ દેહધારીઓમાં અંદર-બહાર પ્રગટ રહી, કોઈને ક્રૂર મૃત્યુરૂપે, કોઈને અમૃતરૂપ મુક્તિરૂપે ફળ આપે છે; હે વિદ્વન, તેમના દિવ્ય પરાક્રમો વર્ણવો।

पितामहाःgrandfathers/forefathers
पितामहाः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootपितामह (प्रातिपदिक)
Formप्रथमा (Nominative/कर्ता), बहुवचन; पुंलिङ्ग
मेmy
मे:
Sambandha (सम्बन्धः)
TypeNoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formषष्ठी (Genitive/सम्बन्ध), एकवचन; एन्क्लिटिक
समरेin battle
समरे:
Adhikaraṇa (अधिकरणम्)
TypeNoun
Rootसमर (प्रातिपदिक)
Formसप्तमी (Locative/अधिकरण), एकवचन; पुंलिङ्ग
अमरञ्जयैःby the unconquerable foes of the gods (mighty opponents)
अमरञ्जयैः:
Karaṇa (करणम्)
TypeNoun
Rootअमर + अञ्जय (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष (अमरान् अञ्जयन्ति/अमरान् जयन्ति इति—अर्थे ‘देव-शत्रु’); तृतीया (Instrumental/करण), बहुवचन; पुंलिङ्ग
देवव्रतादि-आतिरथैःby great warriors such as Devavrata (Bhīṣma)
देवव्रतादि-आतिरथैः:
Karaṇa (करणम्)
TypeNoun
Rootदेवव्रत + आदि + अतिरथ (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष (देवव्रत-आदि: समाहार/निर्देश) + बहुव्रीहि-भावार्थ न; तृतीया (Instrumental/करण), बहुवचन; पुंलिङ्ग
तिमिङ्गिलैःby (like) timiṅgila sea-monsters (metaphorically)
तिमिङ्गिलैः:
Karaṇa (करणम्)
TypeNoun
Rootतिमिङ्गिल (प्रातिपदिक)
Formतृतीया (Instrumental/करण), बहुवचन; पुंलिङ्ग
दुरत्ययम्hard to cross
दुरत्ययम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootदुर् + अति + इ (धातु) → अत्यय (प्रातिपदिक)
Formउपपद-तत्पुरुष (दुरत्ययः = difficult to cross); द्वितीया (Accusative/कर्म), एकवचन; नपुंसकलिङ्ग
कौरवसैन्यसागरम्the ocean of the Kaurava army
कौरवसैन्यसागरम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootकौरव + सैन्य + सागर (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष (कौरवाणां सैन्यस्य सागरः); द्वितीया (Accusative/कर्म), एकवचन; पुंलिङ्ग
कृत्वाhaving made (it)
कृत्वा:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषणम्)
TypeVerb
Rootकृ (धातु)
Formक्त्वान्त (Gerund/Absolutive), अव्ययभाव; अर्थ: ‘having made/considered’
अतरन्they crossed
अतरन्:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootतॄ (धातु)
Formलङ् (Imperfect/Past), प्रथमपुरुष, बहुवचन; परस्मैपद
वत्सपदम्a calf’s footprint (i.e., very small)
वत्सपदम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootवत्स + पद (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष (वत्सस्य पदम्—calf’s footprint); द्वितीया (Accusative/कर्म), एकवचन; नपुंसकलिङ्ग
स्मindeed / (past marker)
स्म:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषणम्)
TypeIndeclinable
Rootस्म (अव्यय)
Formअव्यय; निपात; भूतार्थे/स्मरणार्थे, कथन-प्रबलक
यत्since / because
यत्:
Sambandha (सम्बन्धः)
TypeIndeclinable
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formअव्यय-प्रयोग (सम्बन्ध/हेतु), अर्थ: ‘since/that’ (यत्-कारण)
प्लवाःboats / rafts
प्लवाः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootप्लव (प्रातिपदिक)
Formप्रथमा (Nominative/कर्ता), बहुवचन; पुंलिङ्ग

As stated in Śrīmad-Bhāgavatam (10.14.58) :

A
Arjuna
B
Bhishma (Devavrata)
K
Kauravas
L
Lord Krishna

FAQs

It teaches that what is impossible by one’s own strength becomes easily surmountable when one takes Lord Krishna’s shelter; His grace reduces vast dangers to something small.

Parikshit recalls how Krishna’s presence and guidance enabled Arjuna to face overwhelming warriors like Bhishma, highlighting Krishna’s role as the devotee’s unfailing support.

When facing overwhelming challenges, cultivate dependence on Krishna through prayer, remembrance, and dharmic action—trusting that divine guidance can make heavy burdens manageable.