Adhyaya 8
Dhruva’s Humiliation, Sunīti’s Counsel, and Nārada’s Bhakti-Yoga Instruction
મૈત્રેય પ્રથમ અધર્મની નૈતિક વંશપરંપરા વર્ણવે છે—અધર્મ અને અસત્યથી દંભ, છલ, લોભ, ક્રોધ, ઈર્ષ્યા, કલિ, કઠોર વાણી, મૃત્યુ, ભય, દુઃખ અને નરક ઉત્પન્ન થાય છે, અને આંતરિક દોષો સમાજને કેવી રીતે વિનાશ તરફ ધકેલે છે તે સ્થાપિત થાય છે. પછી તેઓ સ્વાયંભુવ મનુના વંશમાં રાજા ઉત્તાનપાદ, તેની રાણીઓ સુનીતિ અને સુરુચિ, તથા પુત્ર ધ્રુવ અને ઉત્તમની કથા કહે છે. ધ્રુવ પિતાની ગોદમાં બેસવા જાય છે તો તેને અટકાવવામાં આવે છે; સુરુચિના કટુ વચનો બાળકના ક્ષત્રિય ગૌરવને પ્રજ્વલિત કરે છે અને રાજાનું મૌન ઘાવને વધુ ઊંડો કરે છે. સુનીતિ પ્રતિશોધ છોડીને નારાયણની શરણાગતિ તરફ દોરી જાય છે—બ્રહ્મા અને મનુએ પણ પ્રભુના કમળચરણોની પૂજા કરીને સિદ્ધિ મેળવી હતી. નારદ ધ્રુવને ક્ષમા અને કર્મના ઉપદેશથી પરખે છે, પરંતુ ધ્રુવ પોતાની મહત્ત્વાકાંક્ષા સ્વીકારી સર્વથી ઊંચું પદ માગે છે. ત્યારે નારદ સાધના નિર્દેશે છે—યમુના કાંઠે મધુવનમાં જઈ નિયમિત યોગ, વિષ્ણુના ચતુર્ભુજ સ્વરૂપનું ધ્યાન અને દ્વાદશાક્ષરી મંત્ર ‘ૐ નમો ભગવતે વાસુદેવાય’ નો જપ. ધ્રુવ તપ માટે નીકળી પડે છે; પશ્ચાત્તાપી રાજાને નારદ સાંત્વના આપે છે. ધ્રુવના વધતા તપથી લોક કંપે છે, દેવો ભગવાનને પ્રાર્થના કરે છે અને પ્રભુ હસ્તક્ષેપનું વચન આપે છે—આગલા અધ્યાયના દિવ્ય પ્રતિસાદની ભૂમિકા બને છે.
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच सनकाद्या नारदश्च ऋभुर्हंसोऽरुणिर्यति: । नैते गृहान् ब्रह्मसुता ह्यावसन्नूर्ध्वरेतस: ॥ १ ॥
મૈત્રેય બોલ્યા—સનકાદિ ચાર કુમાર, તેમજ નારદ, ઋભુ, હંસ, અરુણિ અને યતિ—આ બધા બ્રહ્માના પુત્રો હતા; પરંતુ તેઓ ગૃહમાં રહ્યા નહીં, ઊર્ધ્વરેતા નૈષ્ઠિક બ્રહ્મચારી બની નિર્મળ બ્રહ્મચર્યમાં સ્થિત થયા।
Verse 2
मृषाधर्मस्य भार्यासीद्दम्भं मायां च शत्रुहन् । असूत मिथुनं तत्तु निऋर्तिर्जगृहेऽप्रज: ॥ २ ॥
બ્રહ્માનો એક બીજો પુત્ર ‘મૃષાધર્મ’ (અધર્મ) હતો; તેની પત્ની ‘મૃષા’ (અસત્ય) હતી. તેમના સંયોગથી ‘દંભ’ (ઢોંગ) અને ‘માયા’ (છલ) નામના બે અસુરો જન્મ્યા. સંતાન વિનાના ‘નિઋતિ’ નામના અસુરે તેમને સ્વીકારી લીધા।
Verse 3
तयो: समभवल्लोभो निकृतिश्च महामते । ताभ्यां क्रोधश्च हिंसा च यद्दुरुक्ति: स्वसा कलि: ॥ ३ ॥
હે મહામતે! દંભ અને માયાથી લોભ અને નિકૃતિ (કુટિલતા) ઉત્પન્ન થયા. તેમની જોડાણથી ક્રોધ અને હિંસા જન્મ્યા; અને ક્રોધ-હિંસાથી કલિ તથા તેની બહેન દુર્વુક્તિ (કડવી વાણી) જન્મી।
Verse 4
दुरुक्तौ कलिराधत्त भयं मृत्युं च सत्तम । तयोश्च मिथुनं जज्ञे यातना निरयस्तथा ॥ ४ ॥
હે સત્તમ! કલી અને દુર્વાણીના સંયોગથી ‘મૃત્યુ’ અને ‘ભય’ જન્મ્યા. પછી મૃત્યુ અને ભયના મિલનથી ‘યાતના’ અને ‘નિરય’ (નરક) ઉત્પન્ન થયા.
Verse 5
सङ्ग्रहेण मयाख्यात: प्रतिसर्गस्तवानघ । त्रि: श्रुत्वैतत्पुमान् पुण्यं विधुनोत्यात्मनो मलम् ॥ ५ ॥
હે અનઘ! મેં પ્રતિસર્ગ (પ્રલયના કારણો) સંક્ષેપમાં કહ્યા. જે મનુષ્ય આ વર્ણન ત્રણ વાર સાંભળે, તે પુણ્ય પામે અને આત્માની પાપમલિનતા ધોઈ નાંખે.
Verse 6
अथात: कीर्तये वंशं पुण्यकीर्ते: कुरूद्वह । स्वायम्भुवस्यापि मनोर्हरेरंशांशजन्मन: ॥ ६ ॥
મૈત્રેય બોલ્યા: હે કુરુશ્રેષ્ઠ! હવે હું સ્વાયંભુવ મનુના વંશનું વર્ણન કરીશ—જેઓ પુણ્યકીર્તિ ધરાવે છે અને ભગવાન હરિના અંશના પણ અંશથી પ્રગટ થયા છે.
Verse 7
प्रियव्रतोत्तानपादौ शतरूपापते: सुतौ । वासुदेवस्य कलया रक्षायां जगत: स्थितौ ॥ ७ ॥
શતરূপાથી સ્વાયંભુવ મનુને બે પુત્રો થયા—પ્રિયવ્રત અને ઉત્તાનપાદ. વાસુદેવ ભગવાનની કલાથી ઉત્પન્ન હોવાથી તેઓ જગતની રક્ષા અને પ્રજાપાલનમાં સમર્થ હતા.
Verse 8
जाये उत्तानपादस्य सुनीति: सुरुचिस्तयो: । सुरुचि: प्रेयसी पत्युर्नेतरा यत्सुतो ध्रुव: ॥ ८ ॥
ઉત્તાનપાદ રાજાને બે રાણીઓ હતી—સુનીતિ અને સરૂચિ. સરૂચિ રાજાને વધુ પ્રિય હતી; બીજી સુનીતિનો પુત્ર ધ્રુવ હતો, છતાં તે રાજાની મનપસંદ નહોતી.
Verse 9
एकदा सुरुचे: पुत्रमङ्कमारोप्य लालयन् । उत्तमं नारुरुक्षन्तं ध्रुवं राजाभ्यनन्दत ॥ ९ ॥
એક વખત રાજા ઉત્તાનપાદ સુરુચિના પુત્ર ઉત્તમને ખોળામાં બેસાડીને રમાડી રહ્યા હતા. ધ્રુવ મહારાજ પણ રાજાના ખોળામાં બેસવા માંગતા હતા, પરંતુ રાજાએ તેમનું સ્વાગત કર્યું નહીં.
Verse 10
तथा चिकीर्षमाणं तं सपत्न्यास्तनयं ध्रुवम् । सुरुचि: शृण्वतो राज्ञ: सेर्ष्यमाहातिगर्विता ॥ १० ॥
જ્યારે બાળક ધ્રુવ પિતાના ખોળામાં બેસવાનો પ્રયત્ન કરી રહ્યો હતો, ત્યારે તેની સાવકી મા સુરુચિ ઈર્ષ્યાથી ભરાઈ ગઈ અને ગર્વપૂર્વક રાજા સાંભળે તેમ બોલવા લાગી.
Verse 11
न वत्स नृपतेर्धिष्ण्यं भवानारोढुमर्हति । न गृहीतो मया यत्त्वं कुक्षावपि नृपात्मज: ॥ ११ ॥
રાણી સુરુચિએ ધ્રુવ મહારાજને કહ્યું: હે વત્સ! તું રાજાના સિંહાસન કે ખોળામાં બેસવાને લાયક નથી. ભલે તું રાજાનો પુત્ર છે, પરંતુ મારા ગર્ભથી જન્મ્યો ન હોવાથી તું પિતાના ખોળામાં બેસવાને પાત્ર નથી.
Verse 12
बालोऽसि बत नात्मानमन्यस्त्रीगर्भसम्भृतम् । नूनं वेद भवान् यस्य दुर्लभेऽर्थे मनोरथ: ॥ १२ ॥
હે બાળક! તું અજાણ છે કે તારો જન્મ મારા ગર્ભથી નહીં પણ અન્ય સ્ત્રીના ગર્ભથી થયો છે. તેથી તારે જાણવું જોઈએ કે તારો આ પ્રયાસ નિષ્ફળ જશે. તું એવી ઈચ્છા પૂરી કરવા મથી રહ્યો છે જે અશક્ય છે.
Verse 13
तपसाराध्य पुरुषं तस्यैवानुग्रहेण मे । गर्भे त्वं साधयात्मानं यदीच्छसि नृपासनम् ॥ १३ ॥
જો તારી ઈચ્છા રાજાના સિંહાસન પર બેસવાની હોય, તો તારે કઠોર તપસ્યા કરવી પડશે. સૌ પ્રથમ ભગવાન નારાયણને પ્રસન્ન કર અને તેમની કૃપાથી આવતા જન્મે મારા ગર્ભથી જન્મ લે.
Verse 14
मैत्रेय उवाच मातु: सपत्न्या: स दुरुक्तिविद्ध: श्वसन् रुषा दण्डहतो यथाहि: । हित्वा मिषन्तं पितरं सन्नवाचं जगाम मातु: प्ररुदन् सकाशम् ॥ १४ ॥
મૈત્રેય બોલ્યા—સૌતેલી માતાના કઠોર વચનો વડે ઘાયલ થયેલો ધ્રુવ, દંડથી મારાયેલા સાપની જેમ ક્રોધે ભારે શ્વાસ લેવા લાગ્યો. પિતા મૌન અને નિષ્પ્રતિભાવ જોઈ તે તરત મહેલ છોડીને રડતો રડતો માતા પાસે ગયો.
Verse 15
तं नि:श्वसन्तं स्फुरिताधरोष्ठं सुनीतिरुत्सङ्ग उदूह्य बालम् । निशम्य तत्पौरमुखान्नितान्तं सा विव्यथे यद्गदितं सपत्न्या ॥ १५ ॥
ધ્રુવ ભારે શ્વાસ લેતો, ક્રોધથી હોઠ કંપતા અને અત્યંત રડતો હતો; રાણી સુનીતિએ તેને ગોદમાં ઉઠાવ્યો. સૂરુચિના કઠોર વચનો સાંભળેલા મહેલવાસીઓએ બધું વિગતે કહ્યું; તે સાંભળીને સુનીતિ અત્યંત વ્યથિત થઈ.
Verse 16
सोत्सृज्य धैर्यं विललाप शोक दावाग्निना दावलतेव बाला । वाक्यं सपत्न्या: स्मरती सरोज श्रिया दृशा बाष्पकलामुवाह ॥ १६ ॥
ધૈર્ય છોડીને સુનીતિ શોકથી વિલાપ કરવા લાગી; દુઃખની દાવાગ્નિમાં દાઝેલી પાંદડી જેવી તે થઈ ગઈ. સૌતના વચનો યાદ આવતાં જ તેના કમળસમાન તેજસ્વી મુખમાં આંસુઓ છલકાયા અને તે આ રીતે બોલી.
Verse 17
दीर्घं श्वसन्ती वृजिनस्य पार- मपश्यती बालकमाह बाला । मामङ्गलं तात परेषु मंस्था भुङ्क्ते जनो यत्परदु:खदस्तत् ॥ १७ ॥
તે પણ લાંબા શ્વાસ લેતી હતી અને આ દુઃખદ સ્થિતિનો ઉપાય દેખાતો ન હતો. ઉપાય ન મળતાં તેણે બાળકને કહ્યું—બેટા, બીજાનું અમંગળ ન ઇચ્છ; જે પરને દુઃખ આપે છે તે અંતે એ જ દુઃખ ભોગવે છે.
Verse 18
सत्यं सुरुच्याभिहितं भवान्मे यद्दुर्भगाया उदरे गृहीत: । स्तन्येन वृद्धश्च विलज्जते यां भार्येति वा वोढुमिडस्पतिर्माम् ॥ १८ ॥
સુનીતિ બોલી—બેટા, સૂરુચિએ જે કહ્યું તે સાચું છે. તારો પિતા રાજા મને ન પત્ની ગણે છે ન દાસી; મને સ્વીકારવામાં તેને લાજ આવે છે. તેથી સાચું છે કે તું એક દુર્ભાગ્યવતીના ગર્ભમાંથી જન્મ્યો છે અને તેના સ્તન્યથી જ ઉછર્યો છે.
Verse 19
आतिष्ठ तत्तात विमत्सरस्त्वम् उक्तं समात्रापि यदव्यलीकम् । आराधयाधोक्षजपादपद्मं यदीच्छसेऽध्यासनमुत्तमो यथा ॥ १९ ॥
વત્સ, ઈર્ષ્યા ત્યજી સ્થિર રહો. સાવકી માતા સુરોચીએ જે કઠોર કહ્યું તે સત્ય છે. જો ઉત્તમની જેમ સિંહાસન ઇચ્છો તો તરત અધોક્ષજ ભગવાનના ચરણકમળોની આરાધના કરો.
Verse 20
यस्याङ्घ्रि पद्मं परिचर्य विश्व विभावनायात्तगुणाभिपत्ते: । अजोऽध्यतिष्ठत्खलु पारमेष्ठ्यं पदं जितात्मश्वसनाभिवन्द्यम् ॥ २० ॥
જેનાં ચરણકમળોની સેવા વડે વિશ્વસર્જન માટે જરૂરી ગુણ પ્રાપ્ત થાય છે, તે પરમ પુરુષની કૃપાથી અજ બ્રહ્માએ પરમેષ્ઠી પદ પ્રાપ્ત કર્યું. મન અને પ્રાણ નિયંત્રિત કરનારા મહાયોગીઓ પણ જેમને વંદે છે.
Verse 21
तथा मनुर्वो भगवान् पितामहो यमेकमत्या पुरुदक्षिणैर्मखै: । इष्ट्वाभिपेदे दुरवापमन्यतो भौमं सुखं दिव्यमथापवर्ग्यम् ॥ २१ ॥
એ જ રીતે તમારા પિતામહ સ્વાયંભુવ મનુએ અનેક યજ્ઞો કરીને બહુ દાન આપ્યું અને એકનિષ્ઠ શ્રદ્ધાથી ભગવાનને પ્રસન્ન કર્યા. તેથી તેમણે ભૌતિક સુખની પરમ સિદ્ધિ મેળવી અને પછી દેવપૂજાથી દુર્લભ એવા અપવર્ગ—મોક્ષ—ને પ્રાપ્ત કર્યો.
Verse 22
तमेव वत्साश्रय भृत्यवत्सलं मुमुक्षुभिर्मृग्यपदाब्जपद्धतिम् । अनन्यभावे निजधर्मभाविते मनस्यवस्थाप्य भजस्व पूरुषम् ॥ २२ ॥
વત્સ, ભક્તોને વ્હાલ કરનાર તે ભગવાનનો જ આશ્રય લે. જન્મમરણથી મુક્તિ ઇચ્છનારાઓ ભક્તિમાર્ગે તેમના ચરણકમળોની શરણ શોધે છે. પોતાના ધર્મકર્મથી શુદ્ધ થઈ, અનન્ય ભાવથી તેમને હૃદયમાં સ્થાપી સતત ભજ।
Verse 23
नान्यं तत: पद्मपलाशलोचनाद् दु:खच्छिदं ते मृगयामि कञ्चन । यो मृग्यते हस्तगृहीतपद्मया श्रियेतरैरङ्ग विमृग्यमाणया ॥ २३ ॥
ધ્રુવ, તારા દુઃખને કાપી નાખનાર કમળપાંખડી જેવી આંખો ધરાવતા ભગવાન સિવાય બીજો કોઈ મને દેખાતો નથી. બ્રહ્મા આદિ દેવો લક્ષ્મીની કૃપા શોધે છે, પરંતુ હાથમાં કમળ ધરાવતી લક્ષ્મી પોતે જ સદા પ્રભુની સેવામાં તત્પર રહે છે.
Verse 24
मैत्रेय उवाच एवं सञ्जल्पितं मातुराकर्ण्यार्थागमं वच: । सन्नियम्यात्मनात्मानं निश्चक्राम पितु: पुरात् ॥ २४ ॥
મૈત્રેય બોલ્યા—માતા સુનીતિનું લક્ષ્યસાધક વચન સાંભળી ધ્રુવે મન સંયમ્યું અને બુદ્ધિ તથા દૃઢ નિશ્ચયથી પિતાના ઘરેથી નીકળી પડ્યો।
Verse 25
नारदस्तदुपाकर्ण्य ज्ञात्वा तस्य चिकीर्षितम् । स्पृष्ट्वा मूर्धन्यघघ्नेन पाणिना प्राह विस्मित: ॥ २५ ॥
નારદે આ સમાચાર સાંભળી ધ્રુવનો નિશ્ચય જાણ્યો અને આશ્ચર્યચકિત થયા. તેઓ નજીક આવી પાપહારી હાથે બાળકના મસ્તકને સ્પર્શ કરી બોલ્યા।
Verse 26
अहो तेज: क्षत्रियाणां मानभङ्गममृष्यताम् । बालोऽप्ययं हृदा धत्ते यत्समातुरसद्वच: ॥ २६ ॥
અહો, ક્ષત્રિયોની તેજસ્વિતા કેટલી અદ્ભુત! તેઓ માનભંગ સહન કરતા નથી. જુઓ, આ બાળક પણ સવતી માતાના કઠોર વચનો હૃદયમાં ધારણ કરી અસહ્ય માને છે।
Verse 27
नारद उवाच नाधुनाप्यवमानं ते सम्मानं वापि पुत्रक । लक्षयाम: कुमारस्य सक्तस्य क्रीडनादिषु ॥ २७ ॥
નારદ બોલ્યા—પુત્રક, હમણાં તો તારો અપમાન કે સન્માન કંઈ હું જોતા નથી. તું તો રમતો વગેરેમાં આસક્ત એક કુમાર છે; તો અપમાનની વાતથી એટલો કેમ વ્યથિત?
Verse 28
विकल्पे विद्यमानेऽपि न ह्यसन्तोषहेतव: । पुंसो मोहमृते भिन्ना यल्लोके निजकर्मभि: ॥ २८ ॥
ધ્રુવ, વિકલ્પ હોવા છતાં અસંતોષનું કારણ નથી. એવો અસંતોષ માયાશક્તિનું લક્ષણ છે; જીવ પૂર્વકર્મોના વશમાં છે, તેથી ભોગ કે દુઃખ માટે લોકમાં વિવિધ સ્થિતિઓ મળે છે।
Verse 29
परितुष्येत्ततस्तात तावन्मात्रेण पूरुष: । दैवोपसादितं यावद्वीक्ष्येश्वरगतिं बुध: ॥ २९ ॥
હે તાત! પુરુષે એટલામાં જ સંતોષ માનવો જોઈએ. બુદ્ધિમાન ઈશ્વરની અદ્ભુત ગતિ જોઈ, તેની પરમ ઇચ્છાથી અનુકૂળ કે પ્રતિકૂળ જે આવે તે સ્વીકારી લે.
Verse 30
अथ मात्रोपदिष्टेन योगेनावरुरुत्ससि । यत्प्रसादं स वै पुंसां दुराराध्यो मतो मम ॥ ३० ॥
હવે તું માતાના ઉપદેશથી યોગ-ધ્યાનનો માર્ગ અપનાવવા ઈચ્છે છે, માત્ર પ્રભુની કૃપા મેળવવા માટે; પરંતુ મારા મત પ્રમાણે ભગવાનને પ્રસન્ન કરવું સામાન્ય મનુષ્ય માટે અતિ કઠિન છે.
Verse 31
मुनय: पदवीं यस्य नि:सङ्गेनोरुजन्मभि: । न विदुर्मृगयन्तोऽपि तीव्रयोगसमाधिना ॥ ३१ ॥
નારદ મુનિએ કહ્યું: અનેક જન્મો સુધી આસક્તિ વિના રહી, તીવ્ર યોગ-સમાધિ અને અનેક પ્રકારની તપશ્ચર્યા કર્યા છતાં ઘણા યોગીઓ ભગવાન-સાક્ષાત્કારના માર્ગનો અંત શોધી શક્યા નથી.
Verse 32
अतो निवर्ततामेष निर्बन्धस्तव निष्फल: । यतिष्यति भवान् काले श्रेयसां समुपस्थिते ॥ ३२ ॥
અતએવ, પ્રિય બાળક, આ હઠ છોડ; તે નિષ્ફળ રહેશે. ઘરે પાછો જા. તું મોટો થશે ત્યારે પ્રભુની કૃપાથી આ યોગસાધનાઓનો અવસર મળશે; ત્યારે કરજે.
Verse 33
यस्य यद्दैवविहितं स तेन सुखदु:खयो: । आत्मानं तोषयन्देही तमस: पारमृच्छति ॥ ३३ ॥
જેના માટે જે દૈવથી નિર્ધારિત છે, દેહધારીએ તેને સુખ-દુઃખમાં સ્વીકારી પોતાને સંતોષમાં રાખવો. આવો સહનશીલ જન અજ્ઞાનના અંધકારને સહેલાઈથી પાર કરે છે.
Verse 34
गुणाधिकान्मुदं लिप्सेदनुक्रोशं गुणाधमात् । मैत्रीं समानादन्विच्छेन्न तापैरभिभूयते ॥ ३४ ॥
પોતાથી વધુ ગુણવાનને મળીને આનંદિત થવું, ઓછા ગુણવાન પર કરુણા રાખવી, અને સમાન સાથે મૈત્રી કરવી. આમ કરવાથી ત્રિવિધ દુઃખો અસર કરતા નથી.
Verse 35
ध्रुव उवाच सोऽयं शमो भगवता सुखदु:खहतात्मनाम् । दर्शित: कृपया पुंसां दुर्दर्शोऽस्मद्विधैस्तु य: ॥ ३५ ॥
ધ્રુવે કહ્યું—પ્રિય નારદજી, સુખ-દુઃખની પરિસ્થિતિઓથી વ્યાકુળ હૃદયવાળાઓને શાંતિ મેળવવા તમે કૃપાથી જે ઉપદેશ આપ્યો તે નિશ્ચયે ઉત્તમ છે. પરંતુ હું અજ્ઞાનથી ઢંકાયેલો છું; આ તત્ત્વજ્ઞાન મારા હૃદયને સ્પર્શતું નથી.
Verse 36
अथापि मेऽविनीतस्य क्षात्त्रं घोरमुपेयुष: । सुरुच्या दुर्वचोबाणैर्न भिन्ने श्रयते हृदि ॥ ३६ ॥
તથાપિ, પ્રભુ, તમારો ઉપદેશ ન સ્વીકારવાથી હું અવિવેકી છું; પરંતુ એ મારી ભૂલ નથી. ક્ષત્રિય કુળમાં જન્મથી મારું સ્વભાવ ઉગ્ર છે. સરૂચિના કઠોર વચનબાણોએ મારું હૃદય ભેદ્યું છે; તેથી તમારો હિતોપદેશ હૃદયમાં સ્થિર થતો નથી.
Verse 37
पदं त्रिभुवनोत्कृष्टं जिगीषो: साधु वर्त्म मे । ब्रूह्यस्मत्पितृभिर्ब्रह्मन्नन्यैरप्यनधिष्ठितम् ॥ ३७ ॥
હે વિદ્વાન બ્રાહ્મણ, હું ત્રિલોકમાં એવો સર્વોત્કૃષ્ટ પદ મેળવવા ઇચ્છું છું જે મારા પિતા-પિતામહો કે અન્ય કોઈએ પણ પ્રાપ્ત કર્યો નથી. કૃપા કરીને મને સચ્ચો અને સાધુ માર્ગ બતાવો જેથી હું જીવનલક્ષ્ય સિદ્ધ કરી શકું.
Verse 38
नूनं भवान्भगवतो योऽङ्गज: परमेष्ठिन: । वितुदन्नटते वीणां हिताय जगतोऽर्कवत् ॥ ३८ ॥
નિશ્ચયે તમે પરમેષ્ઠી ભગવાન બ્રહ્માના યોગ્ય પુત્ર છો. તમે વીણા વગાડતા સમગ્ર જગતના હિત માટે સૂર્યની જેમ વિહાર કરો છો.
Verse 39
मैत्रेय उवाच इत्युदाहृतमाकर्ण्य भगवान्नारदस्तदा । प्रीत: प्रत्याह तं बालं सद्वाक्यमनुकम्पया ॥ ३९ ॥
મૈત્રેય બોલ્યા—ધ્રુવ મહારાજના વચન સાંભળી ભગવાન નારદ મુનિ અત્યંત કરુણાશીલ થયા અને પોતાની અહૈતુક કૃપા દર્શાવવા તે બાળકને ઉત્તમ ઉપદેશ આપ્યો।
Verse 40
नारद उवाच जनन्याभिहित: पन्था: स वै नि:श्रेयसस्य ते । भगवान् वासुदेवस्तं भज तं प्रवणात्मना ॥ ४० ॥
નારદ બોલ્યા—તમારી માતા સુનીતિએ બતાવેલો માર્ગ જ તમારા પરમ કલ્યાણનો છે. તેથી વિનમ્ર હૃદયથી ભગવાન વાસુદેવની ભક્તિ કરો।
Verse 41
धर्मार्थकाममोक्षाख्यं य इच्छेच्छ्रेय आत्मन: । एकं ह्येव हरेस्तत्र कारणं पादसेवनम् ॥ ४१ ॥
ધર્મ, અર્થ, કામ અને અંતે મોક્ષ—આ ચાર પુરુષાર્થનાં ફળ જે ઇચ્છે, તેણે ભગવાન હરિની ભક્તિસેવામાં લાગી જવું જોઈએ; કારણ કે તેમના કમળચરણોની સેવા જ સર્વ સિદ્ધિનું કારણ છે।
Verse 42
तत्तात गच्छ भद्रं ते यमुनायास्तटं शुचि । पुण्यं मधुवनं यत्र सान्निध्यं नित्यदा हरे: ॥ ४२ ॥
અતએવ હે બાલક, તારો કલ્યાણ થાઓ. તું યમુનાના પવિત્ર કિનારે જા; ત્યાં મધુવન નામે પુણ્યવન છે, જ્યાં ભગવાન હરિનું નિત્ય સાન્નિધ્ય રહે છે।
Verse 43
स्नात्वानुसवनं तस्मिन् कालिन्द्या: सलिले शिवे । कृत्वोचितानि निवसन्नात्मन: कल्पितासन: ॥ ४३ ॥
કાલિંદી (યમુના)ના શુભ, પવિત્ર અને નિર્મળ જળમાં દરરોજ ત્રણ સંધ્યાએ સ્નાન કર. સ્નાન પછી અષ્ટાંગ-યોગના નિયમ મુજબ જરૂરી આચરણો કરીને શાંત ચિત્તે પોતાના આસન પર બેસ।
Verse 44
प्राणायामेन त्रिवृता प्राणेन्द्रियमनोमलम् । शनैर्व्युदस्याभिध्यायेन्मनसा गुरुणा गुरुम् ॥ ४४ ॥
આસન પર બેસીને ત્રિવિધ પ્રાણાયામનો અભ્યાસ કરો અને ધીમે ધીમે પ્રાણ, મન તથા ઇન્દ્રિયોને વશમાં કરો. સર્વ ભૌતિક મલિનતા દૂર કરીને, મહાન ધૈર્યથી પરમ પુરુષ ભગવાનનું મનથી ધ્યાન કરો.
Verse 45
प्रसादाभिमुखं शश्वत्प्रसन्नवदनेक्षणम् । सुनासं सुभ्रुवं चारुकपोलं सुरसुन्दरम् ॥ ४५ ॥
ભગવાનનું મુખ સદા પ્રસાદાભિમુખ અને અત્યંત પ્રસન્ન છે; તેમની દૃષ્ટિ અને મુખમંડળ કદી અપ્રસન્ન દેખાતાં નથી, અને ભક્તોને વરદાન આપવા તેઓ સદા તૈયાર રહે છે. તેમની સુંદર નાસિકા, ભ્રૂ, કપોલ અને વિશાળ લલાટ દેવતાઓ કરતાં પણ વધુ મનોહર છે.
Verse 46
तरुणं रमणीयाङ्गमरुणोष्ठेक्षणाधरम् । प्रणताश्रयणं नृम्णं शरण्यं करुणार्णवम् ॥ ४६ ॥
નારદ મુનિ કહે છે—ભગવાનનું સ્વરૂપ સદા યુવાન છે; તેમના અંગોપાંગ સુગઠિત અને નિર્દોષ છે. તેમની આંખો અને હોઠ ઉગતા સૂર્ય જેવી લાલિમાવાળા છે. શરણાગત આત્માને આશ્રય આપવા તેઓ સદા તૈયાર છે; તેમનું દર્શન કરનાર પૂર્ણ તૃપ્તિ અનુભવે છે. શરણાગતના સ્વામી થવા તેઓ યોગ્ય છે, કારણ કે તેઓ કરુણાના મહાસાગર છે.
Verse 47
श्रीवत्साङ्कं घनश्यामं पुरुषं वनमालिनम् । शङ्खचक्रगदापद्मैरभिव्यक्तचतुर्भुजम् ॥ ४७ ॥
ભગવાનના વક્ષસ્થળ પર શ્રીવત્સનું ચિહ્ન છે અને તેમનો વર્ણ ઘનશ્યામ છે. તેઓ સાક્ષાત પુરુષ છે અને વનમાળા ધારણ કરે છે. તેમની ચાર ભુજાઓ પ્રગટ છે, જેમાં શંખ, ચક્ર, ગદા અને પદ્મ શોભે છે.
Verse 48
किरीटिनं कुण्डलिनं केयूरवलयान्वितम् । कौस्तुभाभरणग्रीवं पीतकौशेयवाससम् ॥ ४८ ॥
પરમ પુરુષ ભગવાન વાસુદેવનું સમગ્ર શરીર અલંકારોથી શોભિત છે. તેઓ રત્નજડિત કિરીટ, કુંડળ, હાર, કેયૂર અને વલયો ધારણ કરે છે; તેમના કંઠ પર કૌસ્તુભ મણિ ઝળહળે છે, અને તેઓ પીળા રેશમી વસ્ત્રો પહેરે છે.
Verse 49
काञ्चीकलापपर्यस्तं लसत्काञ्चननूपुरम् । दर्शनीयतमं शान्तं मनोनयनवर्धनम् ॥ ४९ ॥
પ્રભુની કમરે નાનાં નાનાં સુવર્ણ ઘંટડાંવાળી કાંસી શોભે છે અને તેમના કમળચરણોમાં સુવર્ણ નૂપુર ઝણઝણે છે. તેમનું સ્વરૂપ અતિ દર્શનીય, શાંત અને નેત્ર-મનને પ્રસન્ન કરનારું છે.
Verse 50
पद्भ्यां नखमणिश्रेण्या विलसद्भ्यां समर्चताम् । हृत्पद्मकर्णिकाधिष्ण्यमाक्रम्यात्मन्यवस्थितम् ॥ ५० ॥
સાચા યોગીઓ ભગવાનના દિવ્ય સ્વરૂપનું ધ્યાન કરે છે—જે તેમના હૃદય-કમળની કર્ણિકામાં સ્થિત છે. તેમના કમળચરણોના રત્નસમાન નખો ઝગમગે છે અને ઉપાસનાને પાત્ર બને છે.
Verse 51
स्मयमानमभिध्यायेत्सानुरागावलोकनम् । नियतेनैकभूतेन मनसा वरदर्षभम् ॥ ५१ ॥
ભક્તે ભગવાનના તે સ્વરૂપનું ધ્યાન કરવું જોઈએ જે સદા સ્મિત કરે છે અને સ્નેહભરી દૃષ્ટિથી ભક્ત તરફ જુએ છે. નિયત, એકાગ્ર મનથી સર્વ વર આપનાર પરમ પુરુષોત્તમનું નિરંતર દર્શન કરવું.
Verse 52
एवं भगवतो रूपं सुभद्रं ध्यायतो मन: । निर्वृत्या परया तूर्णं सम्पन्नं न निवर्तते ॥ ५२ ॥
આ રીતે જે મનને ભગવાનના સદા મંગલમય સ્વરૂપમાં સ્થિર કરીને ધ્યાન કરે છે, તે ટૂંક સમયમાં સર્વ ભૌતિક કલુષથી મુક્ત થઈ પરમ શાંતિ પામે છે અને ભગવાનના ધ્યાનમાંથી પાછો પડતો નથી.
Verse 53
जपश्च परमो गुह्य: श्रूयतां मे नृपात्मज । यं सप्तरात्रं प्रपठन्पुमान् पश्यति खेचरान् ॥ ५३ ॥
હે રાજપુત્ર, હવે મારી પાસેથી પરમ ગુહ્ય જપમંત્ર સાંભળો. જે પુરુષ સાત રાત્રિઓ સુધી શ્રદ્ધાપૂર્વક તેનો પાઠ કરે છે, તે આકાશમાં વિહરતા સિદ્ધ પુરુષોને જોઈ શકે છે.
Verse 54
ॐ नमो भगवते वासुदेवाय । मन्त्रेणानेन देवस्य कुर्याद् द्रव्यमयीं बुध: । सपर्यां विविधैर्द्रव्यैर्देशकालविभागवित् ॥ ५४ ॥
“ઓં નમો ભગવતે વાસુદેવાય” આ દ્વાદશાક્ષરી મંત્ર છે. દેશ‑કાળનો વિચાર કરીને બુદ્ધિમાન ભક્તે શ્રીકૃષ્ણની દ્રવ્યમય મૂર્તિ સ્થાપી, શાસ્ત્રવિધિ મુજબ પુષ્પ, ફળ, નૈવેદ્ય વગેરે વિવિધ દ્રવ્યો અર્પણ કરીને પૂજા કરવી.
Verse 55
सलिलै: शुचिभिर्माल्यैर्वन्यैर्मूलफलादिभि: । शस्ताङ्कुरांशुकैश्चार्चेत्तुलस्या प्रियया प्रभुम् ॥ ५५ ॥
શુદ્ધ જળ, પવિત્ર પુષ્પમાળા, વનમાં મળતા મૂળ‑ફળ વગેરે, નવા અંકુર, કળી અથવા વૃક્ષની છાલ વગેરે દ્વારા પ્રભુની આરાધના કરવી; અને વિશેષ કરીને ભગવાનને અતિપ્રિય તુલસીના પાન અર્પણ કરવા.
Verse 56
लब्ध्वा द्रव्यमयीमर्चां क्षित्यम्ब्वादिषु वार्चयेत् । आभृतात्मा मुनि: शान्तो यतवाङ्मितवन्यभुक् ॥ ५६ ॥
માટી, પાણી, લાકડું, ધાતુ વગેરે ભૌતિક તત્ત્વોથી બનેલી ભગવાનની મૂર્તિ પ્રાપ્ત થાય તો તેની પૂજા કરી શકાય. વનમાં તો માત્ર માટી‑પાણીથી રૂપ બનાવી પણ ઉપરોક્ત રીત પ્રમાણે આરાધના કરવી. આત્મસંયમી ભક્ત શાંત, વાણી‑સંયમી રહે અને વનમાં મળતા ફળ‑શાકથી જ સંતોષ પામે.
Verse 57
स्वेच्छावतारचरितैरचिन्त्यनिजमायया । करिष्यत्युत्तमश्लोकस्तद् ध्यायेद्धृदयङ्गमम् ॥ ५७ ॥
પ્રિય ધ્રુવ! દેવપૂજા અને દિવસમાં ત્રણ વાર મંત્રજપ સાથે, ઉત્તમશ્લોક ભગવાન પોતાની અચિંત્ય નિજમાયા અને સ્વઇચ્છાથી વિવિધ અવતારોમાં જે દિવ્ય લીલાઓ કરે છે, તે હૃદયને સ્પર્શે તેવી કથાઓનું ધ્યાન કર.
Verse 58
परिचर्या भगवतो यावत्य: पूर्वसेविता: । ता मन्त्रहृदयेनैव प्रयुञ्ज्यान्मन्त्रमूर्तये ॥ ५८ ॥
પૂર્વ ભક્તોએ જેમ ભગવાનની પરિચર્યા‑પૂજા કરી છે તેમ જ વિધિપૂર્વક અનુસરણ કરવું. અથવા મંત્રહૃદયથી, મંત્રથી અભિન્ન એવા ભગવાન—મંત્રમૂર્તિ—ની હૃદયમાં જ જપ દ્વારા આરાધના કરવી.
Verse 59
एवं कायेन मनसा वचसा च मनोगतम् । परिचर्यमाणो भगवान् भक्तिमत्परिचर्यया ॥ ५९ ॥ पुंसाममायिनां सम्यग्भजतां भाववर्धन: । श्रेयो दिशत्यभिमतं यद्धर्मादिषु देहिनाम् ॥ ६० ॥
જે મન, વાણી અને દેહથી વિધિપૂર્વક ભક્તિમય સેવામાં ભગવાનની નિષ્ઠાપૂર્વક સેવા કરે છે, ભગવાન તેને તેની ઇચ્છા મુજબ ફળ આપે છે।
Verse 60
एवं कायेन मनसा वचसा च मनोगतम् । परिचर्यमाणो भगवान् भक्तिमत्परिचर्यया ॥ ५९ ॥ पुंसाममायिनां सम्यग्भजतां भाववर्धन: । श्रेयो दिशत्यभिमतं यद्धर्मादिषु देहिनाम् ॥ ६० ॥
જે નિષ્કપટ રીતે ભગવાનનું સમ્યક્ ભજન કરે છે, તેમના ભાવને વધારનાર ભગવાન દેહધારીઓને ધર્મ, અર્થ, કામ અથવા મોક્ષ—જે ઇચ્છિત હોય તે કલ્યાણરૂપે આપે છે।
Verse 61
विरक्तश्चेन्द्रियरतौ भक्तियोगेन भूयसा । तं निरन्तरभावेन भजेताद्धा विमुक्तये ॥ ६१ ॥
જો કોઈ મુક્તિ માટે અત્યંત ગંભીર હોય, તો તેને ઇન્દ્રિયભોગથી વિરક્ત રહી, પ્રબળ ભક્તિયોગથી નિરંતર ભાવમાં શ્રદ્ધાપૂર્વક ભગવાનનું ભજન કરવું જોઈએ।
Verse 62
इत्युक्तस्तं परिक्रम्य प्रणम्य च नृपार्भक: । ययौ मधुवनं पुण्यं हरेश्चरणचर्चितम् ॥ ६२ ॥
નારદ મુનિની સલાહ સાંભળી રાજકુમાર ધ્રુવે ગુરુને પ્રદક્ષિણા કરી નમસ્કાર કર્યો અને પછી હરિના ચરણચિહ્નોથી પાવન મધુવન તરફ પ્રસ્થાન કર્યું।
Verse 63
तपोवनं गते तस्मिन्प्रविष्टोऽन्त:पुरं मुनि: । अर्हितार्हणको राज्ञा सुखासीन उवाच तम् ॥ ६३ ॥
ધ્રુવ તપોવનમાં ગયા પછી નારદ મુનિ રાજમહેલના અંતઃપુરમાં પ્રવેશ્યા. રાજાએ તેમને યથોચિત સન્માન આપી નમસ્કાર કર્યો; તેઓ સુખાસીન થઈ રાજાને બોલવા લાગ્યા।
Verse 64
नारद उवाच राजन् किं ध्यायसे दीर्घं मुखेन परिशुष्यता । किं वा न रिष्यते कामो धर्मो वार्थेन संयुत: ॥ ६४ ॥
નારદે કહ્યું—હે રાજન, તું એટલો લાંબો સમય શું ધ્યાન કરે છે? તારો ચહેરો સૂકાઈ જતો દેખાય છે. ધર્મ, અર્થ અને કામના માર્ગમાં કોઈ વિઘ્ન આવ્યું છે શું, કે અર્થસંયુક્ત ધર્મ અથવા કામ ક્ષીણ થઈ રહ્યું છે?
Verse 65
राजोवाच सुतो मे बालको ब्रह्मन् स्त्रैणेनाकरुणात्मना । निर्वासित: पञ्चवर्ष: सह मात्रा महान्कवि: ॥ ६५ ॥
રાજાએ કહ્યું—હે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ, હું પત્નીપ્રેમમાં આસક્ત થઈ પતિત થયો છું અને કરુણાવિહિન બની ગયો છું. મેં મારા પાંચ વર્ષના પુત્રને તેની માતા સાથે નિર્વાસિત કર્યો; તે તો મહાત્મા અને મહાન ભક્ત છે.
Verse 66
अप्यनाथं वने ब्रह्मन्मा स्मादन्त्यर्भकं वृका: । श्रान्तं शयानं क्षुधितं परिम्लानमुखाम्बुजम् ॥ ६६ ॥
હે બ્રાહ્મણ, મારા પુત્રનું મુખ કમળ જેવું હતું. હું તેની દયનીય સ્થિતિ વિચારો છું—તે વનમાં અનાથ છે, ભૂખ્યો હશે, થાકી ક્યાંક સૂઈ ગયો હશે; તેનો મ્લાન કમળમુખ જોઈ વાઘિયા/વૃક તેને ખાઈ ન જાય.
Verse 67
अहो मे बत दौरात्म्यं स्त्रीजितस्योपधारय । योऽङ्कं प्रेम्णारुरुक्षन्तं नाभ्यनन्दमसत्तम: ॥ ६७ ॥
અહો! પત્નીથી જીતાયેલા મારા દુષ્ટ હૃદયને વિચારો. પ્રેમથી જે બાળક મારી ગોદમાં ચઢવા પ્રયત્ન કરતો હતો, તે નીચ હું તેને સ્વીકાર્યો નહીં; ક્ષણભર પણ સ્નેહથી થપથપાવ્યો નહીં—કેટલો કઠોર છું!
Verse 68
नारद उवाच मा मा शुच: स्वतनयं देवगुप्तं विशाम्पते । तत्प्रभावमविज्ञाय प्रावृङ्क्ते यद्यशो जगत् ॥ ६८ ॥
નારદે કહ્યું—હે રાજન, પોતાના પુત્ર માટે શોક ન કર. તે ભગવાન દ્વારા રક્ષિત છે. તું તેના પ્રભાવને ન જાણતો હોવા છતાં, તેની કીર્તિ પહેલેથી જ જગતમાં સર્વત્ર ફેલાઈ રહી છે.
Verse 69
सुदुष्करं कर्म कृत्वा लोकपालैरपि प्रभु: । ऐष्यत्यचिरतो राजन् यशो विपुलयंस्तव ॥ ६९ ॥
હે રાજન, તમારો પુત્ર અત્યંત સમર્થ છે. લોકપાલો માટે પણ દુષ્કર એવા કાર્યો તે કરશે. તે ટૂંક સમયમાં પોતાનું કાર્ય પૂર્ણ કરીને ઘરે પરત આવશે અને તમારો યશ જગતમાં વિસ્તરાવશે.
Verse 70
मैत्रेय उवाच इति देवर्षिणा प्रोक्तं विश्रुत्य जगतीपति: । राजलक्ष्मीमनादृत्य पुत्रमेवान्वचिन्तयत् ॥ ७० ॥
મૈત્રેય બોલ્યા—દેવર્ષિ નારદના ઉપદેશને સાંભળી જગતીપતિ ઉત્તાનપાદે રાજલક્ષ્મીને અવગણીને માત્ર પોતાના પુત્ર ધ્રુવનું જ ચિંતન કર્યું.
Verse 71
तत्राभिषिक्त: प्रयतस्तामुपोष्य विभावरीम् । समाहित: पर्यचरदृष्यादेशेन पूरुषम् ॥ ७१ ॥
મધુવનમાં ધ્રુવ મહારાજે સ્નાન કરીને શુદ્ધ થઈ તે રાત્રે ખૂબ જ કાળજીપૂર્વક ઉપવાસ કર્યો. પછી મહર્ષિ નારદના આદેશ મુજબ એકાગ્રચિત્તે પરમ પુરુષ ભગવાનની આરાધનામાં લાગ્યા.
Verse 72
त्रिरात्रान्ते त्रिरात्रान्ते कपित्थबदराशन: । आत्मवृत्त्यनुसारेण मासं निन्येऽर्चयन्हरिम् ॥ ७२ ॥
પ્રથમ માસમાં ધ્રુવ મહારાજ દરેક ત્રીજા દિવસે માત્ર કપિત્થ અને બદરી જેવા ફળો જ શરીરધારણ માટે ખાતા. આ રીતે હરિની આરાધના કરતાં તેમણે એક માસ વિતાવ્યો.
Verse 73
द्वितीयं च तथा मासं षष्ठे षष्ठेऽर्भको दिने । तृणपर्णादिभि: शीर्णै: कृतान्नोऽभ्यर्चयन्विभुम् ॥ ७३ ॥
બીજા માસમાં તે બાળક ધ્રુવ દરેક છઠ્ઠા દિવસે જ ભોજન કરતો, અને ભોજન તરીકે સૂકી ઘાસ તથા પાંદડાં વગેરે લેતો. આ રીતે તે વિભુ ભગવાનની આરાધના કરતો રહ્યો.
Verse 74
तृतीयं चानयन्मासं नवमे नवमेऽहनि । अब्भक्ष उत्तमश्लोकमुपाधावत्समाधिना ॥ ७४ ॥
ત્રીજા માસમાં તે દર નવમા દિવસે માત્ર પાણી પીતા. આ રીતે સમાધિમાં સ્થિર રહી ઉત્તમશ્લોક ભગવાનની ઉપાસના કરી.
Verse 75
चतुर्थमपि वै मासं द्वादशे द्वादशेऽहनि । वायुभक्षो जितश्वासो ध्यायन्देवमधारयत् ॥ ७५ ॥
ચોથા માસમાં તે દર બારમા દિવસે માત્ર વાયુ ગ્રહણ કરતો. શ્વાસ પર વિજય મેળવી સ્થિરચિત્તે ભગવાનનું ધ્યાન-પૂજન કર્યું.
Verse 76
पञ्चमे मास्यनुप्राप्ते जितश्वासो नृपात्मज: । ध्यायन् ब्रह्म पदैकेन तस्थौ स्थाणुरिवाचल: ॥ ७६ ॥
પાંચમા માસે પહોંચતાં રાજપુત્ર ધ્રુવે શ્વાસ પર સંપૂર્ણ વિજય મેળવ્યો. તે એક પગ પર સ્તંભની જેમ અચળ ઊભો રહી પરબ્રહ્મનું ધ્યાન કરતો રહ્યો.
Verse 77
सर्वतो मन आकृष्य हृदि भूतेन्द्रियाशयम् । ध्यायन्भगवतो रूपं नाद्राक्षीत्किञ्चनापरम् ॥ ७७ ॥
તેણે સર્વ તરફથી મનને ખેંચી ઇન્દ્રિયો અને વિષયોના આશ્રયને હૃદયમાં સ્થિર કર્યો. ભગવાનના રૂપનું ધ્યાન કરતાં તેને બીજું કશું દેખાયું નહીં.
Verse 78
आधारं महदादीनां प्रधानपुरुषेश्वरम् । ब्रह्म धारयमाणस्य त्रयो लोकाश्चकम्पिरे ॥ ७८ ॥
ધ્રુવ મહારાજે મહત્તત્ત્વ આદિ સમગ્ર સૃષ્ટિના આધાર, પ્રધાન અને પુરુષોના ઈશ્વર એવા પરમેશ્વરને હૃદયમાં ધારણ કર્યો ત્યારે ત્રણેય લોક કંપી ઉઠ્યા.
Verse 79
यदैकपादेन स पार्थिवार्भक स्तस्थौ तदङ्गुष्ठनिपीडिता मही । ननाम तत्रार्धमिभेन्द्रधिष्ठिता तरीव सव्येतरत: पदे पदे ॥ ७९ ॥
રાજાના પુત્ર ધ્રુવ મહારાજ એક પગ પર અડગ ઊભા રહ્યા ત્યારે તેમના અંગૂઠાના દબાણથી ધરતીનો અડધો ભાગ નમી ગયો; જેમ નાવમાં ચડેલો હાથી દરેક પગલે નાવને ડાબે-જમણે હલાવે છે।
Verse 80
तस्मिन्नभिध्यायति विश्वमात्मनो द्वारं निरुध्यासुमनन्यया धिया । लोका निरुच्छ्वासनिपीडिता भृशं सलोकपाला: शरणं ययुर्हरिम् ॥ ८० ॥
ધ્રુવ મહારાજે અનન્ય ચિત્તથી વિશ્વાત્મા ભગવાન વિષ્ણુનું ધ્યાન કરતાં શરીરના બધા દ્વાર બંધ કર્યા; તેથી સર્વ લોકોમાં શ્વાસ-પ્રશ્વાસ દબાઈ ગયો, અને લોકપાલો સહિત દેવતાઓ ઘુટન અનુભવી હરિની શરણમાં ગયા।
Verse 81
देवा ऊचु: नैवं विदामो भगवन् प्राणरोधं चराचरस्याखिलसत्त्वधाम्न: । विधेहि तन्नो वृजिनाद्विमोक्षं प्राप्ता वयं त्वां शरणं शरण्यम् ॥ ८१ ॥
દેવતાઓએ કહ્યું: હે ભગવન! ચાલતા અને અચલ સર્વ જીવોના તમે જ આશ્રય છો. અમને લાગે છે કે સર્વનો પ્રાણપ્રવાહ રુદ્ધ થઈ ગયો છે; આવું અમે ક્યારેય જોયું નથી. તેથી, હે શરણ્ય, અમે તમારી શરણમાં આવ્યા છીએ—કૃપા કરીને આ સંકટમાંથી અમને મુક્ત કરો।
Verse 82
श्रीभगवानुवाच मा भैष्ट बालं तपसो दुरत्यया- न्निवर्तयिष्ये प्रतियात स्वधाम । यतो हि व: प्राणनिरोध आसी- दौत्तानपादिर्मयि सङ्गतात्मा ॥ ८२ ॥
શ્રીભગવાને કહ્યું: હે દેવગણ, ભય ન કરો. રાજા ઉત્તાનપાદનો પુત્ર હવે મારી ચિંતામાં સંપૂર્ણ લીન છે; તેની દુષ્કર તપસ્યાથી જ આ પ્રાણનિરોધ થયો છે. તમે નિર્ભય થઈ તમારા-તમારા ધામે પાછા જાઓ; હું આ બાલકને તેની કઠોર તપસ્યાથી નિવૃત્ત કરી દઈશ।
Frequently Asked Questions
Suruci’s statement is driven by pride and envy, using birth as a weapon to deny Dhruva legitimacy. In Purāṇic ethics, such speech exemplifies durukti (harsh speech) and the social misuse of status. The narrative contrasts this with Sunīti’s higher remedy: rather than fighting for validation within a corrupt social equation, Dhruva should approach Nārāyaṇa, who alone can grant true qualification and an enduring position beyond ordinary worldly hierarchy.
Sunīti acknowledges the painful reality of Dhruva’s situation yet forbids retaliation, teaching that harming others rebounds upon oneself. She then offers a bhakti-centered solution: worship the Supreme Lord’s lotus feet, the same refuge by which Brahmā and Manu attained their powers and success. This aligns with the Bhāgavatam’s method of converting duḥkha into sādhana—distress becomes fuel for surrender rather than a cause for further adharma.
Nārada’s initial discouragement tests Dhruva’s resolve and purifies motive by exposing the difficulty of God-realization and the need for inner steadiness. When Dhruva reveals unwavering determination—though mixed with ambition—Nārada channels that intensity into authorized bhakti-yoga rather than leaving it to devolve into revenge or mere political obsession. This demonstrates the guru’s role: not merely to negate desire, but to redirect it toward the Lord in a regulated, transformative way.
The dvādaśākṣarī mantra is presented as a direct worship-form of Vāsudeva, suitable for Deity worship and internal meditation. In Bhāgavata theology, nāma/mantra is non-different from the Lord when received and practiced properly. Here it functions as Dhruva’s central sādhana, integrating ritual offering, remembrance of the Lord’s form, and disciplined repetition—leading to rapid purification and concentrated devotion.
Dhruva’s one-pointed concentration and breath-control are depicted as so powerful that they disrupt the universal ‘breathing’—a poetic way of showing how individual tapas can influence cosmic balance. The devas, responsible for cosmic administration, feel suffocated and seek the ultimate refuge, Viṣṇu, because only the Supreme Lord can harmonize competing forces: the devotee’s intense vow and the universe’s functional stability. The Lord’s reply affirms both: Dhruva’s devotion is real, and divine intervention will restore equilibrium.