Adhyaya 7
Dakṣa’s Sacrifice Restored: Śiva’s Mercy and Nārāyaṇa’s Appearance
વીરભદ્ર દ્વારા દક્ષના યજ્ઞનો વિનાશ થયા પછી બ્રહ્મા શિવને શાંત કરી યજ્ઞની પુનઃસ્થાપના માટે વિનંતી કરે છે. ક્ષમામૂર્તિ શિવ ઘાયલ દેવો અને ઋત્વિજોના ઉપચાર નક્કી કરે છે અને દક્ષને બકરાનું મસ્તક આપી દંડને સુધારામાં ફેરવે છે. સભા ફરી યજ્ઞશાળામાં આવે છે; દક્ષ જીવિત થાય છે, ઈર્ષ્યા ધોવાઈ જાય છે અને તે પશ્ચાત્તાપપૂર્વક શિવની સ્તુતિ કરી તેમને બ્રાહ્મણ્ય શિસ્ત અને ધર્મના રક્ષક માને છે. બ્રહ્માની મંજૂરીથી યજ્ઞ ફરી શરૂ થાય છે, સ્થળ શુદ્ધ થાય છે અને આહુતિઓ અર્પણ થાય છે. યોગ્ય આહુતિના ક્ષણે ગરુડારૂઢ નારાયણરૂપે વિષ્ણુ પ્રગટ થાય છે, સર્વ તેજને ઢાંકી દે છે. દેવો, ઋષિઓ, વેદો, અગ્નિ વગેરે અનેક વર્ગો વિષ્ણુને યજ્ઞસ્વરૂપ અને પરમ આશ્રય કહી સ્તુતિ કરે છે. વિષ્ણુ નિષ્પક્ષ તત્ત્વ શીખવે છે—નિર્ગુણ અર્થમાં બ્રહ્મા-શિવ-વિષ્ણુ એક છે, છતાં મૂળ પુરુષ તો તેઓ જ છે, જે ગુણકાર્યો દ્વારા લીલા ચલાવે છે. દક્ષ સર્વનું પૂજન કરી યજ્ઞ પૂર્ણ કરે છે; વ્યવસ્થા પુનઃસ્થાપિત થાય છે અને સતીના પાર્વતીરૂપ પુનર્જન્મનો સંકેત આગળની લીલાથી જોડાય છે.
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच इत्यजेनानुनीतेन भवेन परितुष्यता । अभ्यधायि महाबाहो प्रहस्य श्रूयतामिति ॥ १ ॥
મૈત્રેય બોલ્યા—હે મહાબાહુ વિદુર! બ્રહ્માજીના શબ્દોથી શાંત થયેલા ભવ (શિવ) પ્રસન્ન થયા અને હસતાં હસતાં બોલ્યા—“સાંભળો.”
Verse 2
महादेव उवाच नाघं प्रजेश बालानां वर्णये नानुचिन्तये । देवमायाभिभूतानां दण्डस्तत्र धृतो मया ॥ २ ॥
મહાદેવ બોલ્યા—હે પ્રજાપતિ બ્રહ્મા (પિતાજી)! દેવતાઓના અપરાધને હું ન તો વધારીને કહું છું, ન મનમાં રાખું છું. દેવમાયાથી મોહિત તેઓ બાળસમાન છે; તેથી સુધારવા માટે જ મેં દંડ ધારણ કર્યો છે.
Verse 3
प्रजापतेर्दग्धशीर्ष्णो भवत्वजमुखं शिर: । मित्रस्य चक्षुषेक्षेत भागं स्वं बर्हिषो भग: ॥ ३ ॥
શિવ બોલ્યા—દક્ષનું મસ્તક દગ્ધ થઈ ગયું છે; તેથી તેને બકરાનું મસ્તક થાઓ. અને ભગ દેવતા મિત્રના નેત્રો દ્વારા પોતાનો યજ્ઞભાગ જોઈ શકશે.
Verse 4
पूषा तु यजमानस्य दद्भिर्जक्षतु पिष्टभुक् । देवा: प्रकृतसर्वाङ्गा ये म उच्छेषणं ददु: ॥ ४ ॥
શિવ બોલ્યા—પૂષા યજમાનના શિષ્યોના દાંતોથી જ ચાવી શકશે; એકલો હોય તો તેને ચણાના લોટની ગોળી ખાઈને જ સંતોષ માનવો પડશે. પરંતુ જે દેવતાઓએ મને યજ્ઞનો ભાગ આપવા સંમતિ આપી છે, તેઓ સર્વ અંગોમાં ફરીથી સ્વસ્થ થશે.
Verse 5
बाहुभ्यामश्विनो: पूष्णो हस्ताभ्यां कृतबाहव: । भवन्त्वध्वर्यवश्चान्ये बस्तश्मश्रुर्भृगुर्भवेत् ॥ ५ ॥
જેનાં ભુજાઓ કપાઈ ગયાં હતાં તેઓ અશ્વિનીકુમારોની ભુજાઓથી કાર્ય કરે, અને જેમનાં હાથ કપાઈ ગયાં હતાં તેઓ પૂષાના હાથોથી કામ કરે. અધ્વર્યુ યાજકો પણ એ રીતે વર્તે. ભૃગુને બકરાના મસ્તકની દાઢી પ્રાપ્ત થાય.
Verse 6
मैत्रेय उवाच तदा सर्वाणि भूतानि श्रुत्वा मीढुष्टमोदितम् । परितुष्टात्मभिस्तात साधु साध्वित्यथाब्रुवन् ॥ ६ ॥
મૈત્રેય બોલ્યા—પ્રિય વિદુર, વરદાન આપનારાઓમાં શ્રેષ્ઠ ભગવાન રુદ્ર (શિવ) ના વચનો સાંભળી ત્યાં હાજર સર્વે હૃદય-આત્માથી પરિતૃપ્ત થયા અને ‘સાધુ, સાધુ’ કહી પ્રશંસા કરવા લાગ્યા.
Verse 7
ततो मीढ्वांसमामन्त्र्य शुनासीरा: सहर्षिभि: । भूयस्तद्देवयजनं समीढ्वद्वेधसो ययु: ॥ ७ ॥
ત્યારબાદ શુનાસીરા ભૃગુએ ઋષિઓ સાથે મળીને વરદાતા રુદ્ર (શિવ) ને યજ્ઞમંડપમાં આવવા આમંત્રિત કર્યા. પછી દેવતાઓ, ઋષિઓ, ભગવાન શિવ અને બ્રહ્મા—બધા મળીને જ્યાં મહાયજ્ઞ ચાલી રહ્યો હતો ત્યાં ગયા.
Verse 8
विधाय कार्त्स्न्येन च तद्यदाह भगवान् भव: । सन्दधु: कस्य कायेन सवनीयपशो: शिर: ॥ ८ ॥
ભગવાન ભવ (શિવ) એ જેમ કહ્યું તેમ બધું સંપૂર્ણ રીતે કરી, તેમણે દક્ષના શરીર સાથે યજ્ઞ માટે નિર્ધારિત પશુનું મસ્તક જોડ્યું.
Verse 9
सन्धीयमाने शिरसि दक्षो रुद्राभिवीक्षित: । सद्य: सुप्त इवोत्तस्थौ ददृशे चाग्रतो मृडम् ॥ ९ ॥
જ્યારે પશુનું મસ્તક દક્ષના શરીર સાથે જોડાતું હતું, ત્યારે રુદ્રની દૃષ્ટિ પડતાં જ દક્ષ તરત જ જાણે ઊંઘમાંથી જાગ્યો હોય તેમ ઊભો થયો અને સામે મૃડ (શિવ) ને ઊભા જોયા.
Verse 10
तदा वृषध्वजद्वेषकलिलात्मा प्रजापति: । शिवावलोकादभवच्छरद्ध्रद इवामल: ॥ १० ॥
ત્યારે વૃષધ્વજ ભગવાન શિવને જોઈને, શિવદ્વેષથી કલુષિત થયેલું દક્ષનું હૃદય શરદઋતુની વરસાતથી સરોવરનું જળ જેમ નિર્મળ થાય તેમ તરત જ શુદ્ધ થયું।
Verse 11
भवस्तवाय कृतधीर्नाशक्नोदनुरागत: । औत्कण्ठ्याद्बाष्पकलया सम्परेतां सुतां स्मरन् ॥ ११ ॥
દક્ષ ભગવાન શિવની સ્તુતિ કરવા ઇચ્છતો હતો; પરંતુ અવસાન પામેલી પુત્રી સતીને યાદ કરતાં જ વ્યાકુલતાથી આંખોમાં આંસુ ભરાયા, શોકથી ગળું ભરાઈ ગયું અને તે બોલી ન શક્યો।
Verse 12
कृच्छ्रात्संस्तभ्य च मन: प्रेमविह्वलित: सुधी: । शशंस निर्व्यलीकेन भावेनेशं प्रजापति: ॥ १२ ॥
તે સમયે પ્રેમથી વ્યાકુળ થયેલો પણ બુદ્ધિમાન દક્ષે ભારે પ્રયત્નથી મનને સ્થિર કર્યું, ભાવનાઓને રોકી અને નિષ્કપટ શુદ્ધ ચેતનાથી ઈશ્વર શિવની સ્તુતિ શરૂ કરી।
Verse 13
दक्ष उवाच भूयाननुग्रह अहो भवता कृतो मे दण्डस्त्वया मयि भृतो यदपि प्रलब्ध: । न ब्रह्मबन्धुषु च वां भगवन्नवज्ञा तुभ्यं हरेश्च कुत एव धृतव्रतेषु ॥ १३ ॥
દક્ષ બોલ્યો—હે ભગવન ભવ (શિવ)! મેં આપની સામે મહા અપરાધ કર્યો; છતાં આપ દયાળુ છો, કૃપા પાછી ખેંચવાને બદલે દંડ આપીને જ મારો ઉપકાર કર્યો। આપ અને ભગવાન હરિ તો અયોગ્ય બ્રહ્મબંધુઓની પણ અવગણના કરતા નથી; તો યજ્ઞકર્મમાં રત મને, હે ધૃતવ્રત, કેવી રીતે ઉપેક્ષશો?
Verse 14
विद्यातपोव्रतधरान् मुखत: स्म विप्रान् ब्रह्मात्मतत्त्वमवितुं प्रथमं त्वमस्राक् । तद्ब्राह्मणान् परम सर्वविपत्सु पासि पाल: पशूनिव विभो प्रगृहीतदण्ड: ॥ १४ ॥
હે વિભો! વિદ્યાતપોવ્રત ધારણ કરનાર વિપ્રોને બ્રહ્માત્મતત્ત્વની સાધનામાં રક્ષવા માટે આપ બ્રહ્માના મુખમાંથી સૌપ્રથમ સર્જાયા। તેથી આપ સર્વ વિપત્તિઓમાં બ્રાહ્મણોને પાળો છો અને ગોપાળ જેમ દંડ હાથમાં રાખીને પશુઓનું રક્ષણ કરે તેમ તેમના નિયમોનું રક્ષણ કરો છો।
Verse 15
योऽसौ मयाविदिततत्त्वदृशा सभायां क्षिप्तो दुरुक्तिविशिखैर्विगणय्य तन्माम् । अर्वाक् पतन्तमर्हत्तमनिन्दयापाद् दृष्टयार्द्रया स भगवान्स्वकृतेन तुष्येत् ॥ १५ ॥
હું તમારી મહિમા સંપૂર્ણ રીતે જાણતો ન હતો; તેથી સભામાં મેં કઠોર વચનોના બાણ તમારા પર ચલાવ્યા, અને તમે તેને ગણ્યા નહિ. પરમ પૂજનીય તમારો અવમાન કરવાથી હું નરકમાર્ગે પડી રહ્યો હતો, પરંતુ તમે કરુણા કરીને તમારા જ દંડ દ્વારા મને બચાવ્યો. તેથી તમારી સ્વકૃપાથી જ ભગવાન પ્રસન્ન થાઓ; મારા શબ્દોથી તમને સંતોષી શકાતું નથી।
Verse 16
मैत्रेय उवाच क्षमाप्यैवं स मीढ्वांसं ब्रह्मणा चानुमन्त्रित: । कर्म सन्तानयामास सोपाध्यायर्त्विगादिभि: ॥ १६ ॥
મૈત્રેયે કહ્યું—આ રીતે ભગવાન શંકર પાસેથી ક્ષમા મેળવી અને બ્રહ્માજીની અનુમતિ લઈને, રાજા દક્ષે આચાર્યો, ઋત્વિજો અને અન્ય વિદ્વાનો સાથે ફરી યજ્ઞકર્મ શરૂ કર્યું।
Verse 17
वैष्णवं यज्ञसन्तत्यै त्रिकपालं द्विजोत्तमा: । पुरोडाशं निरवपन् वीरसंसर्गशुद्धये ॥ १७ ॥
યજ્ઞની ક્રિયાઓ ફરી ચાલુ કરવા માટે દ્વિજોત્તમ બ્રાહ્મણોએ પહેલાં વીરભદ્ર વગેરે ભૂતગણના સ્પર્શથી થયેલી અશુદ્ધિ દૂર કરવા ત્રિકપાલ પુરોડાશ અગ્નિમાં અર્પણ કર્યો।
Verse 18
अध्वर्युणात्तहविषा यजमानो विशाम्पते । धिया विशुद्धया दध्यौ तथा प्रादुरभूद्धरि: ॥ १८ ॥
હે વિશામ્પતે! અધ્વર્યુકે યજુર મંત્રોથી અર્પિત કરેલું ઘૃતહવિષ યજમાન રાજા દક્ષે શુદ્ધ બુદ્ધિથી ધ્યાનમાં અર્પણ કર્યું; તત્ક્ષણે હરિ પોતાના મૂળ સ્વરૂપ નારાયણ તરીકે ત્યાં પ્રગટ થયા।
Verse 19
तदा स्वप्रभया तेषां द्योतयन्त्या दिशो दश । मुष्णंस्तेज उपानीतस्तार्क्ष्येण स्तोत्रवाजिना ॥ १९ ॥
ત્યારે મોટા પાંખો ધરાવતા સ્તોત્રવાહક તાર્ક્ષ્ય ગરુડના ખભા પર આરૂઢ ભગવાન નારાયણ પ્રગટ થયા; તેમની સ્વપ્રભાએ દસેય દિશાઓ પ્રકાશિત કરી અને બ્રહ્મા આદિનું તેજ ફિકું પડી ગયું।
Verse 20
श्यामो हिरण्यरशनोऽर्ककिरीटजुष्टो नीलालकभ्रमरमण्डितकुण्डलास्य: । शङ्खाब्जचक्रशरचापगदासिचर्म- व्यग्रैर्हिरण्मयभुजैरिव कर्णिकार: ॥ २० ॥
તેઓ શ્યામવર્ણ હતા, સોનાની જેમ પીળું પીતાંબર ધારણ કરેલું અને સૂર્ય સમ તેજસ્વી કિરીટથી શોભિત હતા. નીલ ભમરા જેવા વાળ, કુંડળોથી અલંકૃત મુખ; અને આઠ ભુજાઓમાં શંખ, ચક્ર, ગદા, કમળ, બાણ, ધનુષ્ય, ઢાલ અને ખડ્ગ ધારણ કરેલા. સોનાના કંકણ-ભૂષણોથી સજ્જ તેમનું દેહ પુષ્પિત વૃક્ષ સમ શોભતો હતો.
Verse 21
वक्षस्यधिश्रितवधूर्वनमाल्युदार हासावलोककलया रमयंश्च विश्वम् । पार्श्वभ्रमद्वयजनचामरराजहंस: श्वेतातपत्रशशिनोपरि रज्यमान: ॥ २१ ॥
તેમના વક્ષસ્થળ પર શ્રીલક્ષ્મીજી અને વનમાળા સ્થિત હોવાથી તેઓ અતિશય મનોહર લાગતા હતા. તેમની મૃદુ હાસ્યભરી દૃષ્ટિની કલાથી તેઓ સમગ્ર વિશ્વને, ખાસ કરીને ભક્તોને, મોહી લેતા. બંને બાજુ સફેદ ચામર રાજહંસ જેવા ડોલતા હતા અને ઉપરનું સફેદ છત્ર ચંદ્ર સમ ઝળહળતું હતું.
Verse 22
तमुपागतमालक्ष्य सर्वे सुरगणादय: । प्रणेमु: सहसोत्थाय ब्रह्मेन्द्रत्र्यक्षनायका: ॥ २२ ॥
ભગવાન વિષ્ણુ પ્રગટ થતાં જ સર્વ દેવગણ—બ્રહ્મા, ઇન્દ્ર, ત્રિનેત્રધારી શિવ, ગંધર્વ વગેરે—બધા એકસાથે ઊભા થઈ તરત જ તેમના ચરણોમાં દંડવત્ પ્રણામ કરવા લાગ્યા.
Verse 23
तत्तेजसा हतरुच: सन्नजिह्वा: ससाध्वसा: । मूर्ध्ना धृताञ्जलिपुटा उपतस्थुरधोक्षजम् ॥ २३ ॥
નારાયણના પ્રખર તેજ સામે સૌની કાંતિ મ્લાન થઈ ગઈ અને વાણી અટકી ગઈ. ભક્તિભર્યા વિસ્મયથી સશ્રદ્ધ ભય સાથે સૌએ અંજલિ બાંધી તેને મસ્તક પર સ્પર્શ કરી, અધોક્ષજ પરમપુરુષની સ્તુતિ કરવા તૈયાર થયા.
Verse 24
अप्यर्वाग्वृत्तयो यस्य महि त्वात्मभुवादय: । यथामति गृणन्ति स्म कृतानुग्रहविग्रहम् ॥ २४ ॥
ભલે બ્રહ્મા વગેરે દેવતાઓની બુદ્ધિ પણ પ્રભુની અનંત મહિમાને સંપૂર્ણ રીતે સમજી ન શકે, તો પણ તેમની કૃપાથી તેઓ પરમેશ્વરના દિવ્ય સ્વરૂપને જોઈ શક્યા. એ જ કૃપાના બળે તેઓ પોતાની-પોતાની ક્ષમતા મુજબ ભક્તિપૂર્વક સ્તુતિ કરવા લાગ્યા.
Verse 25
दक्षो गृहीतार्हणसादनोत्तमं यज्ञेश्वरं विश्वसृजां परं गुरुम् । सुनन्दनन्दाद्यनुगैर्वृतं मुदा गृणन् प्रपेदे प्रयत: कृताञ्जलि: ॥ २५ ॥
જ્યારે યજ્ઞેશ્વર ભગવાન વિષ્ણુએ યજ્ઞમાં અર્પિત હવિ સ્વીકાર્યું, ત્યારે પ્રજાપતિ દક્ષે અત્યંત આનંદથી કરજોડીને વિશ્વસૃજ પ્રજાપતિઓના પરમ ગુરુ અને સર્વ યજ્ઞોના સ્વામી પ્રભુની સ્તુતિ કરી; જેમની સેવા નંદ-સુનંદાદિ પારષદો પણ કરે છે।
Verse 26
दक्ष उवाच शुद्धं स्वधाम्न्युपरताखिलबुद्ध्यवस्थं चिन्मात्रमेकमभयं प्रतिषिध्य मायाम् । तिष्ठंस्तयैव पुरुषत्वमुपेत्य तस्या- मास्ते भवानपरिशुद्ध इवात्मतन्त्र: ॥ २६ ॥
દક્ષ બોલ્યો—હે પ્રભુ! તમે તમારા સ્વધામમાં સર્વથા શુદ્ધ, સર્વ બુદ્ધિ-અવસ્થાઓથી પર, માત્ર ચૈતન્ય-સ્વરૂપ, એક અને નિર્ભય છો. માયાને વશમાં રાખીને તેની વચ્ચે સ્થિત રહીને પણ પુરુષરૂપ ધારણ કરો છો; છતાં તમે આત્મતંત્ર હોવાથી કદી અશુદ્ધ થતા નથી।
Verse 27
ऋत्विज ऊचु: तत्त्वं न ते वयमनञ्जन रुद्रशापात् कर्मण्यवग्रहधियो भगवन्विदाम: । धर्मोपलक्षणमिदं त्रिवृदध्वराख्यं ज्ञातं यदर्थमधिदैवमदो व्यवस्था: ॥ २७ ॥
ઋત્વિજોએ કહ્યું—હે ભગવન, તમે કલુષરહિત છો; પરંતુ રુદ્રના શાપથી અમારી બુદ્ધિ કર્મફળમાં આસક્ત થઈ ગઈ છે, તેથી અમે તમને તત્ત્વથી જાણતા નથી. યજ્ઞના બહાને અમે વેદજ્ઞાનના ત્રણ વિભાગોના વિધિ-નિષેધોમાં ફસાયા છીએ. એટલું જાણીએ છીએ કે દેવતાઓના ભાગો વહેંચવાની વ્યવસ્થા તમે જ કરી છે।
Verse 28
सदस्या ऊचु: उत्पत्त्यध्वन्यशरण उरुक्लेशदुर्गेऽन्तकोग्र व्यालान्विष्टे विषयमृगतृष्यात्मगेहोरुभार: । द्वन्द्वश्वभ्रे खलमृगभये शोकदावेऽज्ञसार्थ: पादौकस्ते शरणद कदा याति कामोपसृष्ट: ॥ २८ ॥
સભાસદોએ કહ્યું—હે શરણદ! જન્મ-મૃત્યુના માર્ગમાં આશ્રયવિહોણા જીવોનું એકમાત્ર આશ્રય તમે જ છો. આ ભયંકર ક્લેશરૂપ દુર્ગમાં કાળ સર્પ સમો અવસર શોધે છે. વિષયોની મૃગતૃષ્ણા મોહે છે, ખોટા ગૃહભારનું બોજ દબાવે છે; સુખ-દુઃખના ખાડા, દુષ્ટ પ્રાણીઓનો ભય અને શોકની દાવાનળ સળગે છે. કામથી પીડિત આ અજ્ઞ જનસમૂહ ક્યારે તમારા કમળચરણોની શરણ લેશે?
Verse 29
रुद्र उवाच तव वरद वराङ्घ्रावाशिषेहाखिलार्थे ह्यपि मुनिभिरसक्तैरादरेणार्हणीये । यदि रचितधियं माविद्यलोकोऽपविद्धं जपति न गणये तत्त्वत्परानुग्रहेण ॥ २९ ॥
રુદ્ર બોલ્યો—હે વરદ! તમારા શ્રેષ્ઠ ચરણ સર્વ આશીર્વાદોના મૂળ અને સર્વ ઇચ્છાઓની સિદ્ધિ કરનાર છે; આસક્તિ રહિત મહર્ષિઓ પણ આદરથી તેમની પૂજા કરે છે. મારું ચિત્ત તે કમળચરણોમાં સ્થિર છે; તેથી જે લોકો મને અશુદ્ધ કહી નિંદા કરે છે, હું તેમને ગણતો નથી. તમારા તત્ત્વપર અનुग્રહથી હું કરુણાથી તેમને ક્ષમા કરું છું, જેમ તમે સર્વ જીવો પર દયાળુ છો।
Verse 30
भृगुरुवाच यन्मायया गहनयापहृतात्मबोधा ब्रह्मादयस्तनुभृतस्तमसि स्वपन्त: । नात्मन् श्रितं तव विदन्त्यधुनापि तत्त्वं सोऽयं प्रसीदतु भवान्प्रणतात्मबन्धु: ॥ ३० ॥
શ્રી ભૃગુએ કહ્યું—હે પ્રભુ, તમારી દુર્ગમ માયાથી બ્રહ્મા આદિ સર્વ દેહધારી જીવો આત્મસ્વરૂપનું જ્ઞાન ગુમાવી અવિદ્યાના અંધકારમાં ડૂબ્યા છે. તમે દરેક જીવમાં પરમાત્મા રૂપે વસો છો તે તેઓ હજી સમજી શકતા નથી. તમે શરણાગતોના નિત્ય મિત્ર અને રક્ષક છો; કૃપા કરીને પ્રસન્ન થાઓ અને અમારા અપરાધો ક્ષમા કરો।
Verse 31
ब्रह्मोवाच नैतत्स्वरूपं भवतोऽसौ पदार्थ भेदग्रहै: पुरुषो यावदीक्षेत् । ज्ञानस्य चार्थस्य गुणस्य चाश्रयो मायामयाद्वयतिरिक्तो मतस्त्वम् ॥ ३१ ॥
શ્રી બ્રહ્માએ કહ્યું—હે ભગવાન, પદાર્થોના ભેદગ્રહથી જે તમને જાણવા પ્રયત્ન કરે છે, તે તમારું નિત્ય સ્વરૂપ સમજી શકતો નથી. તમે જ્ઞાન, અર્થ અને ગુણોના પણ આશ્રય છો; છતાં માયાજનિત દ્વૈતથી પરે, અદ્વય પરતત્ત્વ છો।
Verse 32
इन्द्र उवाच इदमप्यच्युत विश्वभावनं वपुरानन्दकरं मनोदृशाम् । सुरविद्विट्क्षपणैरुदायुधै र्भुजदण्डैरुपपन्नमष्टभि: ॥ ३२ ॥
ઇન્દ્રએ કહ્યું—હે અચ્યુત, વિશ્વભાવન, આઠ ભુજાઓમાં પ્રત્યેકમાં આયુધ ધારણ કરેલું તમારું દિવ્ય સ્વરૂપ સમગ્ર વિશ્વના કલ્યાણ માટે પ્રગટ થાય છે. તે મન અને દૃષ્ટિને પરમાનંદ આપે છે અને ભક્તદ્વેષી દૈત્યોને દંડ આપવા સદા તૈયાર રહે છે।
Verse 33
पत्न्य ऊचु: यज्ञोऽयं तव यजनाय केन सृष्टो विध्वस्त: पशुपतिनाद्य दक्षकोपात् । तं नस्त्वं शवशयनाभशान्तमेधं यज्ञात्मन्नलिनरुचा दृशा पुनीहि ॥ ३३ ॥
પત્નીઓએ કહ્યું—હે પ્રભુ, બ્રહ્માના આદેશથી તમારા યજન માટે આ યજ્ઞ રચાયો હતો; પરંતુ દક્ષના કોપથી પશુપતિ શિવે તેને ધ્વસ્ત કર્યો. યજ્ઞના પશુઓ મરેલા પડી રહ્યા છે અને યજ્ઞની પવિત્રતા નષ્ટ થઈ છે. હે યજ્ઞાત્મન, તમારા કમળ સમા નેત્રોની તેજસ્વી દૃષ્ટિથી આ યજ્ઞભૂમિને ફરી પવિત્ર કરો।
Verse 34
ऋषय ऊचु: अनन्वितं ते भगवन् विचेष्टितं यदात्मना चरसि हि कर्म नाज्यसे । विभूतये यत उपसेदुरीश्वरीं न मन्यते स्वयमनुवर्ततीं भवान् ॥ ३४ ॥
ઋષિઓએ પ્રાર્થના કરી—હે ભગવાન, તમારી લીલાઓ અતિ અદ્ભુત છે. તમે તમારી વિવિધ શક્તિઓ દ્વારા બધું કરો છો છતાં કર્મોમાં આસક્ત નથી. બ્રહ્મા આદિ દેવો જેમની કૃપા માટે શ્રીલક્ષ્મીની ઉપાસના કરે છે, તે શ્રીદેવી પણ તમારી અનુગામી છે; છતાં તમે તેની પ્રત્યે પણ આસક્ત નથી।
Verse 35
सिद्धा ऊचु: अयं त्वत्कथामृष्टपीयूषनद्यां मनोवारण: क्लेशदावाग्निदग्ध: । तृषार्तोऽवगाढो न सस्मार दावं न निष्क्रामति ब्रह्मसम्पन्नवन्न: ॥ ३५ ॥
સિદ્ધોએ કહ્યું—હે પ્રભુ! તમારી દિવ્ય કથાઓની અમૃત-નદીમાં અમારું મનરૂપી હાથી, ક્લેશરૂપી દાવાગ્નિથી દગ્ધ થઈ તૃષાર્ત બની ડૂબે છે અને સર્વ દુઃખ ભૂલી જાય છે. બ્રહ્મસુખ સમાન પરમાનંદમાં લીન થઈ તે ત્યાંથી બહાર નીકળવા ઇચ્છતું નથી.
Verse 36
यजमान्युवाच स्वागतं ते प्रसीदेश तुभ्यं नम: श्रीनिवास श्रिया कान्तया त्राहि न: । त्वामृतेऽधीश नाङ्गैर्मख: शोभते शीर्षहीन: कबन्धो यथा पुरुष: ॥ ३६ ॥
દક્ષપત્નીએ કહ્યું—હે પ્રભુ! આ યજ્ઞમંડપમાં આપનું આગમન અમારું મહાસૌભાગ્ય છે. હે શ્રીનિવાસ, તમને નમસ્કાર; કૃપા કરીને પ્રસન્ન થાઓ અને શ્રીલક્ષ્મી સહિત અમારું રક્ષણ કરો. હે અધીશ! આપ વિના યજ્ઞ શોભતો નથી, જેમ માથા વિના ધડ શોભતું નથી.
Verse 37
लोकपाला ऊचु: दृष्ट: किं नो दृग्भिरसद्ग्रहैस्त्वं प्रत्यग्द्रष्टा दृश्यते येन विश्वम् । माया ह्येषा भवदीया हि भूमन् यस्त्वं षष्ठ: पञ्चभिर्भासि भूतै: ॥ ३७ ॥
લોકપાલોએ કહ્યું—હે પ્રભુ! અમારી ઇન્દ્રિયો અસતને જ પકડે છે; તો શું અમે ખરેખર તમને જોયા? તમે તો અંતર્મુખ દ્રષ્ટા છો, જેના દ્વારા વિશ્વ દેખાય છે. હે ભૂમન! આ તમારી જ માયા છે કે તમે પંચભૂતોથી પરે રહી પણ છઠ્ઠા તત્ત્વરૂપે પ્રગટ થાઓ છો.
Verse 38
योगेश्वरा ऊचु प्रेयान्न तेऽन्योऽस्त्यमुतस्त्वयि प्रभो विश्वात्मनीक्षेन्न पृथग्य आत्मन: । अथापि भक्त्येश तयोपधावता- मनन्यवृत्त्यानुगृहाण वत्सल ॥ ३८ ॥
યોગેશ્વરોએ કહ્યું—હે પ્રભુ! જે લોકો તમને સર્વ જીવોના પરમાત્મા જાણીને પોતાથી ભિન્ન નથી માનતા, તેઓ નિશ્ચયે તમને અત્યંત પ્રિય છે. છતાં, હે ઈશ! જે અનન્ય ભક્તિથી તમારી શરણમાં દોડી આવે છે, તેમના પર વાત્સલ્યથી કૃપા કરો, કારણ કે તમે વત્સલ છો.
Verse 39
जगदुद्भवस्थितिलयेषु दैवतो बहुभिद्यमानगुणयात्ममायया । रचितात्मभेदमतये स्वसंस्थया विनिवर्तितभ्रमगुणात्मने नम: ॥ ३९ ॥
જગતની ઉત્પત્તિ, સ્થિતિ અને લય કરાવનાર તે પરમ દેવને અમે નમસ્કાર કરીએ છીએ; તેઓ પોતાની આત્મમાયાથી ત્રિગુણોના અનેક ભેદ રચી વિવિધ પ્રકટતાઓને ચલાવે છે. પરંતુ તેઓ પોતે બાહ્ય શક્તિના વશમાં નથી; પોતાના સ્વરૂપમાં ગુણવૈચિત્ર્ય અને ખોટી આત્મ-ઓળખના ભ્રમથી સર્વથા રહિત છે.
Verse 40
ब्रह्मोवाच नमस्ते श्रितसत्त्वाय धर्मादीनां च सूतये । निर्गुणाय च यत्काष्ठां नाहं वेदापरेऽपि च ॥ ४० ॥
બ્રહ્માએ કહ્યું—હે પ્રભુ, તમને નમસ્કાર. તમે સત્ત્વગુણના આશ્રય છો, તેથી ધર્મ, તપ અને વ્રતોના સ્ત્રોત પણ તમે જ છો. તમે ત્રિગુણાતીત છો; તમારી પરમ સ્થિતિને હું કે અન્ય કોઈ સંપૂર્ણ રીતે જાણતા નથી.
Verse 41
अग्निरुवाच यत्तेजसाहं सुसमिद्धतेजा हव्यं वहे स्वध्वर आज्यसिक्तम् । तं यज्ञियं पञ्चविधं च पञ्चभि: स्विष्टं यजुर्भि: प्रणतोऽस्मि यज्ञम् ॥ ४१ ॥
અગ્નિદેવે કહ્યું—હે પ્રભુ, તમારી કૃપાથી હું પ્રજ્વલિત અગ્નિ સમાન તેજસ્વી છું અને ઘૃતમિશ્રિત હવિ યજ્ઞમાં વહન કરું છું. યજુર્વેદ મુજબ પાંચ પ્રકારની આહુતિઓ તમારી જ શક્તિઓ છે, અને પાંચ પ્રકારના વૈદિક મંત્રોથી તમારી ઉપાસના થાય છે. યજ્ઞનો સાચો અર્થ તમે જ—પરમ પુરુષોત્તમ।
Verse 42
देवा ऊचु: पुरा कल्पापाये स्वकृतमुदरीकृत्य विकृतं त्वमेवाद्यस्तस्मिन् सलिल उरगेन्द्राधिशयने । पुमान्शेषे सिद्धैर्हृदि विमृशिताध्यात्मपदवि: स एवाद्याक्ष्णोर्य: पथि चरसि भृत्यानवसि न: ॥ ४२ ॥
દેવતાઓએ કહ્યું—હે પ્રભુ, પ્રલય સમયે તમે સૃષ્ટિના સર્વ પ્રકારના શક્તિ-તત્ત્વોને પોતાના અંદર સંચિત રાખ્યા; ત્યારે તમે આદિ પુરુષ બની પ્રલયજળમાં શેષનાગની શય્યા પર શયન કરતા. તે સમયે સનકાદિ સિદ્ધજન અધ્યાત્મમાર્ગે હૃદયમાં તમારું ધ્યાન કરતા. આજે તમે અમારી આંખો સામે પ્રગટ છો; અમે તમારા સેવક—કૃપા કરીને અમારું રક્ષણ કરો.
Verse 43
गन्धर्वा ऊचु: अंशांशास्ते देव मरीच्यादय एते ब्रह्मेन्द्राद्या देवगणा रुद्रपुरोगा: । क्रीडाभाण्डं विश्वमिदं यस्य विभूमन् तस्मै नित्यं नाथ नमस्ते करवाम ॥ ४३ ॥
ગંધર્વોએ કહ્યું—હે દેવ, મરીચિ વગેરે ઋષિઓ, બ્રહ્મા, ઇન્દ્ર અને રુદ્રપુરોગા દેવગણ—all તમારા અંશોના અંશ છે. હે વિભો, આ સમગ્ર વિશ્વ તમારા માટે ક્રીડાનું રમકડું છે. હે નાથ, અમે તમને સદૈવ નમસ્કાર કરીએ છીએ અને તમને જ પરમ પુરુષોત્તમ માનીએ છીએ.
Verse 44
विद्याधरा ऊचु: त्वन्माययार्थमभिपद्य कलेवरेऽस्मिन् कृत्वा ममाहमिति दुर्मतिरुत्पथै: स्वै: । क्षिप्तोऽप्यसद्विषयलालस आत्ममोहं युष्मत्कथामृतनिषेवक उद्वयुदस्येत् ॥ ४४ ॥
વિદ્યાધરોએ કહ્યું—હે પ્રભુ, આ માનવદેહ પરમ સિદ્ધિ માટે છે; પરંતુ તમારી માયાથી પ્રેરિત જીવ ‘હું’ અને ‘મારું’ કહી આ દેહ સાથે તાદાત્મ્ય કરે છે અને પોતાના કુમાર્ગોથી ભટકી અસત્ વિષયોની લાલસામાં આત્મમોહમાં પડી જાય છે. પરંતુ જે તમારી કથામૃતનું સતત શ્રવણ-કીર્તન કરે છે, તે આ મોહમાંથી મુક્ત થઈ શકે છે.
Verse 45
ब्राह्मणा ऊचु: त्वं क्रतुस्त्वं हविस्त्वं हुताश: स्वयंत्वं हि मन्त्र: समिद्दर्भपात्राणि च । त्वं सदस्यर्त्विजो दम्पती देवताअग्निहोत्रं स्वधा सोम आज्यं पशु: ॥ ४५ ॥
બ્રાહ્મણોએ કહ્યું—હે પ્રભુ, તમે જ યજ્ઞસ્વરૂપ છો; તમે જ હવિ, તમે જ અગ્નિ છો. તમે જ વેદમંત્ર, સમિધા, જ્વાળા, કુશ અને યજ્ઞપાત્રો છો. તમે જ ઋત્વિજ, યજમાન-દંપતિ, ઇન્દ્રાદિ દેવતાઓ, અગ્નિહોત્ર, સ્વધા, સોમ, ઘી અને યજ્ઞપશુ છો; જે કંઈ અર્પિત થાય તે તમે જ અથવા તમારી શક્તિ છે.
Verse 46
त्वं पुरा गां रसाया महासूकरो दंष्ट्रया पद्मिनीं वारणेन्द्रो यथा । स्तूयमानो नदल्लीलया योगिभि- र्व्युज्जहर्थ त्रयीगात्र यज्ञक्रतु: ॥ ४६ ॥
હે ત્રયીગાત્ર, યજ્ઞકર્તા પ્રભુ! પ્રાચીન કલ્પમાં તમે મહાવરાહ અવતાર બની, હાથી જેમ સરોવરમાંથી કમળ ઉપાડે તેમ, રસાતલના જળમાંથી પૃથ્વીને તમારા દાંતથી ઉઠાવી લાવ્યા. તે વિરાટ વરાહરૂપમાં આપનો જે દિવ્ય નાદ થયો, તે યજ્ઞસ્તોત્રરૂપે સ્વીકારાયો; સનકાદિ યોગીઓએ ધ્યાન કરીને તમારી સ્તુતિ કરી.
Verse 47
स प्रसीद त्वमस्माकमाकाङ्क्षतां दर्शनं ते परिभ्रष्टसत्कर्मणाम् । कीर्त्यमाने नृभिर्नाम्नि यज्ञेश ते यज्ञविघ्ना: क्षयं यान्ति तस्मै नम: ॥ ४७ ॥
હે યજ્ઞેશ પ્રભુ, અમે તમારા દર્શનની રાહ જોઈ રહ્યા હતા, કારણ કે અમે વૈદિક વિધિ મુજબ યજ્ઞકર્મ કરવામાં ભ્રષ્ટ થઈ ગયા છીએ. કૃપા કરીને અમ પર પ્રસન્ન થાઓ. મનુષ્યો તમારા પવિત્ર નામનું કીર્તન કરે તત્ક્ષણે યજ્ઞના વિઘ્નો નાશ પામે છે; તેથી તમારી સન્નિધિમાં અમે તમને નમસ્કાર કરીએ છીએ.
Verse 48
मैत्रेय उवाच इति दक्ष: कविर्यज्ञं भद्र रुद्राभिमर्शितम् । कीर्त्यमाने हृषीकेशे सन्निन्ये यज्ञभावने ॥ ४८ ॥
શ્રી મૈત્રેયે કહ્યું—હે વિદુર, ત્યાં હાજર સૌએ હૃષીકેશ ભગવાનનું કીર્તન કર્યું ત્યારે દક્ષનું ચિત્ત શુદ્ધ થયું અને શિવના અનુચરો દ્વારા ધ્વસ્ત થયેલ યજ્ઞને તેણે ફરી શરૂ કરવાની વ્યવસ્થા કરી.
Verse 49
भगवान् स्वेन भागेन सर्वात्मा सर्वभागभुक् । दक्षं बभाष आभाष्य प्रीयमाण इवानघ ॥ ४९ ॥
મૈત્રેયે આગળ કહ્યું—હે નિષ્પાપ વિદુર, ભગવાન વિષ્ણુ સર્વ યજ્ઞફળોના ભોક્તા છે; છતાં સર્વાત્મા હોવાથી તેઓ પોતાના ભાગથી જ સંતોષ પામ્યા. તેથી પ્રસન્નભાવથી તેમણે દક્ષને મીઠાં વચનોથી સંબોધ્યો.
Verse 50
श्रीभगवानुवाच अहं ब्रह्मा च शर्वश्च जगत: कारणं परम् । आत्मेश्वर उपद्रष्टा स्वयंदृगविशेषण: ॥ ५० ॥
શ્રીભગવાન બોલ્યા—હું, બ્રહ્મા અને શર્વ (શિવ) જગતના પરમ કારણ છીએ. હું અંતર્યામી પરમાત્મા, સ્વયંસિદ્ધ સાક્ષી છું; નિરાકાર દૃષ્ટિએ બ્રહ્મા-શિવ અને મારે ભેદ નથી.
Verse 51
आत्ममायां समाविश्य सोऽहं गुणमयीं द्विज । सृजन् रक्षन् हरन् विश्वं दध्रे संज्ञां क्रियोचिताम् ॥ ५१ ॥
હે દ્વિજ દક્ષ! હું મારી આત્મમાયામાં પ્રવેશ કરીને ગુણમયી શક્તિ દ્વારા સૃષ્ટિ, પાલન અને સંહાર કરું છું; ક્રિયાભેદ અનુસાર મારા પ્રતીકરૂપોને જુદા જુદા નામ મળે છે.
Verse 52
तस्मिन् ब्रह्मण्यद्वितीये केवले परमात्मनि । ब्रह्मरुद्रौ च भूतानि भेदेनाज्ञोऽनुपश्यति ॥ ५२ ॥
તે અદ્વિતીય, શુદ્ધ પરમાત્મા-બ્રહ્મમાં અજ્ઞાની બ્રહ્મા-રુદ્ર તથા સર્વ જીવોને ભેદથી, સ્વતંત્ર માનીને જુએ છે.
Verse 53
यथा पुमान्न स्वाङ्गेषु शिर:पाण्यादिषु क्वचित् । पारक्यबुद्धिं कुरुते एवं भूतेषु मत्पर: ॥ ५३ ॥
જેમ મનુષ્ય પોતાના શરીરના માથા, હાથ વગેરે અંગોને કદી પરાયા માનતો નથી, તેમ મારામાં પરાયણ ભક્ત સર્વ જીવોમાં ભેદ નથી જોતો.
Verse 54
त्रयाणामेकभावानां यो न पश्यति वै भिदाम् । सर्वभूतात्मनां ब्रह्मन् स शान्तिमधिगच्छति ॥ ५४ ॥
હે બ્રહ્મન! જે બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, શિવ તથા સર્વ જીવોના એકભાવમાં ભેદ નથી જોતો, તે જ બ્રહ્મને જાણી સાચી શાંતિ પામે છે; અન્ય નહિ.
Verse 55
मैत्रेय उवाच एवं भगवतादिष्ट: प्रजापतिपतिर्हरिम् । अर्चित्वा क्रतुना स्वेन देवानुभयतोऽयजत् ॥ ५५ ॥
મૈત્રેય બોલ્યા—ભગવાનના ઉપદેશથી પ્રજાપતિઓના અધિપતિ દક્ષે પોતાના ક્રતુ (યજ્ઞ) દ્વારા યથાવિધિ શ્રીહરિનું પૂજન કર્યું. ત્યારબાદ તેણે બ્રહ્મા અને શિવ વગેરે દેવોની પણ અલગ-અલગ આરાધના કરી.
Verse 56
रुद्रं च स्वेन भागेन ह्युपाधावत्समाहित: । कर्मणोदवसानेन सोमपानितरानपि । उदवस्य सहर्त्विग्भि: सस्नाववभृथं तत: ॥ ५६ ॥
દક્ષે એકાગ્ર થઈ યજ્ઞશેષમાં પોતાના ભાગ દ્વારા આદરપૂર્વક રુદ્ર (શિવ)નું પૂજન કર્યું. કર્મકાંડ પૂર્ણ થયા પછી તેણે સોમપાન કરનારા અન્ય દેવો તથા ત્યાં ભેગા થયેલા લોકોને પણ સંતોષ આપ્યો. ત્યારબાદ ઋત્વિજોની સાથે અવભૃથ-સ્નાન કરીને તે સંપૂર્ણ તૃપ્ત થયો.
Verse 57
तस्मा अप्यनुभावेन स्वेनैवावाप्तराधसे । धर्म एव मतिं दत्त्वा त्रिदशास्ते दिवं ययु: ॥ ५७ ॥
પોતાના જ પ્રભાવથી સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરેલા દક્ષને દેવતાઓએ ધર્મમાર્ગમાં તેની બુદ્ધિ સ્થિર રહે એવી મતિ આપી આશીર્વાદ આપ્યો; અને તે બધા ત્રિદશ દેવગણ સ્વર્ગલોકને ગયા.
Verse 58
एवं दाक्षायणी हित्वा सती पूर्वकलेवरम् । जज्ञे हिमवत: क्षेत्रे मेनायामिति शुश्रुम ॥ ५८ ॥
મૈત્રેય બોલ્યા—મેં સાંભળ્યું છે કે દક્ષથી પ્રાપ્ત પૂર્વ દેહને ત્યજી દાક્ષાયણી સતી હિમવંતના પ્રદેશમાં મેના દેવીના ગર્ભથી પુત્રીરૂપે જન્મી. આ વાત મેં પ્રમાણિક સ્ત્રોતોથી સાંભળી છે.
Verse 59
तमेव दयितं भूय आवृङ्क्ते पतिमम्बिका । अनन्यभावैकगतिं शक्ति: सुप्तेव पूरुषम् ॥ ५९ ॥
અંબિકા (દુર્ગા), જે દાક્ષાયણી સતી તરીકે જાણીતી હતી, તેણે ફરી એ જ પ્રિયતમ શિવને પતિરૂપે સ્વીકાર્યો. જેમ નવી સૃષ્ટિના પ્રવાહમાં ભગવાનની શક્તિ એકનિષ્ઠ ભાવથી પુરુષ (પરમેશ્વર)ને આશ્રય લે છે તેમ.
Verse 60
एतद्भगवत: शम्भो: कर्म दक्षाध्वरद्रुह: । श्रुतं भागवताच्छिष्यादुद्धवान्मे बृहस्पते: ॥ ६० ॥
મૈત્રેય બોલ્યા—હે વિદુર! દક્ષના યજ્ઞનો વિનાશ કરનાર ભગવાન શંભુનું આ કર્મ મેં બૃહસ્પતિના શિષ્ય, મહાભક્ત ઉદ્ધવ પાસેથી સાંભળ્યું છે।
Verse 61
इदं पवित्रं परमीशचेष्टितं यशस्यमायुष्यमघौघमर्षणम् । यो नित्यदाकर्ण्य नरोऽनुकीर्तयेद् धुनोत्यघं कौरव भक्तिभावत: ॥ ६१ ॥
આ પરમેશ્વરની લીલા-કથા અત્યંત પવિત્ર, યશ અને આયુષ્ય વધારનાર અને પાપસમૂહ નાશ કરનાર છે। હે કૌરવ, જે મનુષ્ય તેને નિત્ય ભક્તિભાવથી સાંભળી ફરી કીર્તન કરે, તે પોતાનું પાપ ધોઈ નાખે છે।
Frequently Asked Questions
It is a shāstric symbol of corrective justice: Dakṣa’s arrogance and ritualistic pride led to offense against Śiva and Satī, so his humiliation reforms him without annihilating his administrative role as Prajāpati. The replacement head marks both consequence and mercy—he is restored to life, but with a visible reminder that yajña must be guided by humility and devotion.
Śiva minimizes their culpability as childish ignorance, accepts Brahmā’s request, and restores them with remedial arrangements. This teaches Vaiṣṇava-Śaiva ethics in the Bhāgavata: a great devotee is tolerant, quick to forgive, and uses punishment only to correct—not to nourish resentment—mirroring the Lord’s compassion toward conditioned beings.
A broad cosmic assembly offers prayers: Dakṣa, the priests, sages, Siddhas, Gandharvas, Vidyādharas, planetary governors, Agni (fire-god), the personified Vedas, Indra, Brahmā, Bhṛgu, and Śiva—demonstrating that Viṣṇu is the ultimate recipient and sustainer of all sacrificial and cosmic functions.
Viṣṇu teaches functional nondifference at the level of the single supreme cause and witness (Brahman/Paramātmā perspective), while also affirming personal theism: He remains the original Personality of Godhead who empowers guṇa-based administrative roles for creation (Brahmā), destruction/transformation (Śiva), and maintenance (Viṣṇu). The teaching discourages sectarian rivalry and centers all worship on the Supreme.