Adhyaya 6
Brahmā Counsels the Demigods; Journey to Kailāsa; Śiva’s Tranquility and Brahmā’s Praise
દક્ષના વિખંડિત યજ્ઞ પછી શિવગણો દ્વારા પરાજિત અને ઘાયલ થયેલા ઋત્વિજ, સભાસદો અને દેવતાઓ ભયથી બ્રહ્માજી પાસે જઈ સમગ્ર ઘટના કહે છે. બ્રહ્મા, જે વિષ્ણુ સાથે પરિણામ પહેલેથી જાણતા હોવાથી યજ્ઞમાં ગયા નહોતા, સમજાવે છે કે મહાપુરુષની નિંદાથી યજ્ઞ આનંદહીન અને નિષ્ફળ બને છે. તેઓ સંકોચ છોડીને શિવચરણમાં શરણાગતિ લઈ ક્ષમા માગવા કહે છે અને સતીવિયોગના શોક તથા દક્ષના કઠોર વચનોને કારણે શિવના દુઃખ અને તેમની અપાર શક્તિનું સ્મરણ કરાવે છે. પછી બ્રહ્મા સૌને કૈલાસ લઈ જાય છે; ત્યાંના વનો, નદીઓ, પક્ષીઓ અને દિવ્ય વૈભવથી તેની પવિત્રતા વર્ણવાય છે. વિશાળ વડવૃક્ષ નીચે મુક્ત ઋષિઓથી ઘેરાયેલા યોગસમાધિસ્થ શાંત શિવના દર્શન થાય છે; શિવ ઊભા થઈ બ્રહ્માનું સન્માન કરે છે અને બ્રહ્મા શિવને જગન્નિયંતા તથા યજ્ઞપ્રવર્તક રૂપે સ્તુતિ કરે છે—જે આગળ સમાધાન, અંગપુનઃસ્થાપના અને અટકેલા યજ્ઞની પૂર્ણતાની ભૂમિકા રચે છે.
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच अथ देवगणा: सर्वे रुद्रानीकै: पराजिता: । शूलपट्टिशनिस्त्रिंशगदापरिघमुद्गरै: ॥ १ ॥ सञ्छिन्नभिन्नसर्वाङ्गा: सर्त्विक्सभ्या भयाकुला: । स्वयम्भुवे नमस्कृत्य कार्त्स्न्येनैतन्न्यवेदयन् ॥ २ ॥
મૈત્રેય મુનિ બોલ્યા: રુદ્રના સૈનિકો દ્વારા પરાજિત થયેલા અને ત્રિશૂળ તથા તલવાર જેવા શસ્ત્રોથી ઘવાયેલા દેવતાઓ અને ઋત્વિજો ભયભીત થઈ બ્રહ્માજી પાસે ગયા. તેમને પ્રણામ કરી બધી ઘટના વિગતવાર જણાવી.
Verse 2
मैत्रेय उवाच अथ देवगणा: सर्वे रुद्रानीकै: पराजिता: । शूलपट्टिशनिस्त्रिंशगदापरिघमुद्गरै: ॥ १ ॥ सञ्छिन्नभिन्नसर्वाङ्गा: सर्त्विक्सभ्या भयाकुला: । स्वयम्भुवे नमस्कृत्य कार्त्स्न्येनैतन्न्यवेदयन् ॥ २ ॥
મૈત્રેય મુનિ બોલ્યા: રુદ્રના સૈનિકો દ્વારા પરાજિત થયેલા અને ત્રિશૂળ તથા તલવાર જેવા શસ્ત્રોથી ઘવાયેલા દેવતાઓ અને ઋત્વિજો ભયભીત થઈ બ્રહ્માજી પાસે ગયા. તેમને પ્રણામ કરી બધી ઘટના વિગતવાર જણાવી.
Verse 3
उपलभ्य पुरैवैतद्भगवानब्जसम्भव: । नारायणश्च विश्वात्मा न कस्याध्वरमीयतु: ॥ ३ ॥
પદ્મસમ્ભવ બ્રહ્મા અને વિશ્વાત્મા નારાયણ પહેલેથી જ જાણતા હતા કે દક્ષના યજ્ઞમંડપમાં આવું બનશે; તેથી તેઓ યજ્ઞે ગયા નહીં.
Verse 4
तदाकर्ण्य विभु: प्राह तेजीयसि कृतागसि । क्षेमाय तत्र सा भूयान्न प्रायेण बुभूषताम् ॥ ४ ॥
આ બધું સાંભળી પ્રભુ બ્રહ્માએ કહ્યું—મહાતેજસ્વી મહાપુરુષની નિંદા કરીને તેના ચરણકમળનો અપરાધ કરી યજ્ઞ કરશો તો સુખ-ક્ષેમ મળતું નથી.
Verse 5
अथापि यूयं कृतकिल्बिषा भवं ये बर्हिषो भागभाजं परादु: । प्रसादयध्वं परिशुद्धचेतसा क्षिप्रप्रसादं प्रगृहीताङ्घ्रि:पद्मम् ॥ ५ ॥
તમે યજ્ઞફળના ભાગમાંથી ભગવાન શિવને વંચિત કર્યા છે; તેથી તમે તેમના ચરણકમળના અપરાધી છો. છતાં શુદ્ધ ચિત્તથી શરણ જઈ તેમના ચરણોમાં પડી તેમને પ્રસન્ન કરો; તેઓ ઝડપથી પ્રસન્ન થાય છે.
Verse 6
आशासाना जीवितमध्वरस्य लोक: सपाल: कुपिते न यस्मिन् । तमाशु देवं प्रियया विहीनं क्षमापयध्वं हृदि विद्धं दुरुक्तै: ॥ ६ ॥
યજ્ઞ જીવતો રહે એવી આશા રાખતા લોક અને તેમના અધિપતિઓ પણ—જો તે ક્રોધિત થાય—ક્ષણમાં નાશ પામી શકે. તેથી પ્રિય પત્નીથી વિયોગી અને દક્ષના કઠોર વચનોથી હૃદયે ઘાયલ એવા દેવ શિવને તરત ક્ષમા માગો.
Verse 7
नाहं न यज्ञो न च यूयमन्ये ये देहभाजो मुनयश्च तत्त्वम् । विदु: प्रमाणं बलवीर्ययोर्वा यस्यात्मतन्त्रस्य क उपायं विधित्सेत् ॥ ७ ॥
બ્રહ્માએ કહ્યું—ન હું, ન આ યજ્ઞ, ન તમે અન્ય દેવો, ન દેહધારી મુનિઓ—કોઈ પણ આત્મતંત્ર ભગવાન શિવના બળ અને વીર્યનું પ્રમાણ જાણતું નથી. એવી સ્થિતિમાં તેમના ચરણકમળનો અપરાધ કરવા કોણ સાહસ કરશે?
Verse 8
स इत्थमादिश्य सुरानजस्तु तै: समन्वित: पितृभि: सप्रजेशै: । ययौ स्वधिष्ण्यान्निलयं पुरद्विष: कैलासमद्रिप्रवरं प्रियं प्रभो: ॥ ८ ॥
આ રીતે દેવો, પિતૃઓ અને પ્રજાપતિઓને ઉપદેશ આપી અજય (બ્રહ્મા) તેમને સાથે લઈને પુરદ્વિષ ભગવાન શિવના પ્રિય કૈલાસ પર્વતસ્થ ધામે ગયા।
Verse 9
जन्मौषधितपोमन्त्रयोगसिद्धैर्नरेतरै: । जुष्टं किन्नरगन्धर्वैरप्सरोभिर्वृतं सदा ॥ ९ ॥
કૈલાસધામ જન્મથી જ સિદ્ધ, દેવસ્વરૂપ નિવાસીઓથી ભરેલું છે; ત્યાં ઔષધિઓ, તપ, વૈદિક મંત્રો અને યોગસાધનાથી પવિત્રતા વ્યાપી છે. કિન્નર-ગંધર્વો ત્યાં વસે છે અને અપ્સરાઓ સદા તેમની સાથે રહે છે।
Verse 10
नानामणिमयै: शृङ्गैर्नानाधातुविचित्रितै: । नानाद्रुमलतागुल्मैर्नानामृगगणावृतै: ॥ १० ॥
કૈલાસમાં અનેક રત્નમય શિખરો છે, અનેક ધાતુઓથી વિચિત્ર રીતે શોભિત છે; અનેક વૃક્ષો, લતાઓ અને ઝાડીઓ છે, અને અનેક પ્રકારના મૃગસમૂહોથી તે ઘેરાયેલો છે।
Verse 11
नानामलप्रस्रवणैर्नानाकन्दरसानुभि: । रमणं विहरन्तीनां रमणै: सिद्धयोषिताम् ॥ ११ ॥
ત્યાં અનેક નિર્મળ ઝરણાં છે અને પર્વતોમાં અનેક સુંદર ગુફાઓ છે; તે ગુફાઓમાં સિદ્ધોની રમણીય પત્નીઓ પોતાના પ્રિયજન સાથે આનંદથી વિહાર કરે છે।
Verse 12
मयूरकेकाभिरुतं मदान्धालिविमूर्च्छितम् । प्लावितै रक्तकण्ठानां कूजितैश्च पतत्त्रिणाम् ॥ १२ ॥
કૈલાસ પર મોરોના કેકાનાદ સદા ગુંજે છે; મદમસ્ત ભમરાઓનો ગુંજન તેને વધુ મધુર બનાવે છે. કોયલોના મીઠા કૂજન અને અન્ય પક્ષીઓના કલરવથી તે સ્થાન પરિપ્લાવિત રહે છે।
Verse 13
आह्वयन्तमिवोद्धस्तैर्द्विजान् कामदुघैर्द्रुमै: । व्रजन्तमिव मातङ्गैर्गृणन्तमिव निर्झरै: ॥ १३ ॥
સીધી ઊંચી ડાળીઓવાળા કામધેનુ સમાન વૃક્ષો જાણે મધુર પક્ષીઓને બોલાવે છે; હાથીઓના ઝુંડ ચાલે ત્યારે જાણે કૈલાસ પણ તેમની સાથે ચાલે; ધોધોના નાદમાં જાણે કૈલાસ પોતે ગાય છે।
Verse 14
मन्दारै: पारिजातैश्च सरलैश्चोपशोभितम् । तमालै: शालतालैश्च कोविदारासनार्जुनै: ॥ १४ ॥ चूतै: कदम्बैर्नीपैश्च नागपुन्नागचम्पकै: । पाटलाशोकबकुलै: कुन्दै: कुरबकैरपि ॥ १५ ॥
કૈલાસ પર્વત મન્દાર, પારિજાત, સરલ, તમાલ, શાલ, તાલ, કોવિદાર, આસન અને અર્જુન વગેરે અનેક વૃક્ષોથી શોભિત છે; તેમની સુગંધિત પુષ્પોથી આખો ગિરિ અલંકૃત છે।
Verse 15
मन्दारै: पारिजातैश्च सरलैश्चोपशोभितम् । तमालै: शालतालैश्च कोविदारासनार्जुनै: ॥ १४ ॥ चूतै: कदम्बैर्नीपैश्च नागपुन्नागचम्पकै: । पाटलाशोकबकुलै: कुन्दै: कुरबकैरपि ॥ १५ ॥
ચૂત (આંબો), કદંબ, નીપ, નાગ, પુન્નાગ, ચંપક, પાટલા, અશોક, બકુલ, કુન્દ અને કુરબક જેવા વૃક્ષોથી કૈલાસ સર્વત્ર શોભિત છે; તેમની સુગંધિત ફૂલો ગિરિની શોભા વધારે છે।
Verse 16
स्वर्णार्णशतपत्रैश्च वररेणुकजातिभि: । कुब्जकैर्मल्लिकाभिश्च माधवीभिश्च मण्डितम् ॥ १६ ॥
કૈલાસ પર્વત સ્વર્ણકમળ (શતપત્ર), વરરેણુકા, જાતિ, કુબ્જક, મલ્લિકા અને માધવી જેવી લતા-વૃક્ષોથી પણ મંડિત છે।
Verse 17
पनसोदुम्बराश्वत्थप्लक्षन्यग्रोधहिङ्गुभि: । भूर्जैरोषधिभि: पूगै राजपूगैश्च जम्बुभि: ॥ १७ ॥
કૈલાસ પર્વત પનસ (કઠોળ), ઉદુમ્બર, અશ્વત્થ, પ્લક્ષ, ન્યગ્રોધ, હિંગ આપતા વૃક્ષો, ભૂર્જપત્ર, ઔષધી વનસ્પતિઓ, પૂગ (સુપારી), રાજપૂગ, જાંબુ (જામુન) વગેરે વડે પણ શોભિત છે।
Verse 18
खर्जूराम्रातकाम्राद्यै: प्रियालमधुकेङ्गुदै: । द्रुमजातिभिरन्यैश्च राजितं वेणुकीचकै: ॥ १८ ॥
ત્યાં ખર્જૂર, આંબા, આટકાં-આંબા વગેરે, પ્રિયાલ, મધૂક અને ઇંગુદના વૃક્ષો છે; તેમજ પાતળા વેણુ, કીચક અને અન્ય બાંસની જાતિઓથી કૈલાસનો પ્રદેશ શોભિત છે।
Verse 19
कुमुदोत्पलकह्लारशतपत्रवनर्द्धिभि: । नलिनीषु कलं कूजत्खगवृन्दोपशोभितम् ॥ १९ ॥ मृगै: शाखामृगै: क्रोडैर्मृगेन्द्रैर्ऋ क्षशल्यकै: । गवयै: शरभैर्व्याघ्रै रुरुभिर्महिषादिभि: ॥ २० ॥
ત્યાં કુમુદ, ઉત્પલ, કહ્લાર અને શતપત્ર જેવા કમળોની સમૃદ્ધિ છે. નલિનીઓમાં મધુર કલરવ કરતા પક્ષીઓના સમૂહોથી સરોવરો વિશેષ શોભિત થાય છે।
Verse 20
कुमुदोत्पलकह्लारशतपत्रवनर्द्धिभि: । नलिनीषु कलं कूजत्खगवृन्दोपशोभितम् ॥ १९ ॥ मृगै: शाखामृगै: क्रोडैर्मृगेन्द्रैर्ऋ क्षशल्यकै: । गवयै: शरभैर्व्याघ्रै रुरुभिर्महिषादिभि: ॥ २० ॥
ત્યાં મૃગ, શાખામૃગ (વાનર), ક્રોડ (વરાહ), મૃગેન્દ્ર (સિંહ), ઋક્ષ, શલ્યક, ગવય, શરભ, વ્યાઘ્ર, રુરુ અને મહિષ વગેરે અનેક પ્રાણીઓ પોતાના આનંદમાં નિર્ભયે વિહાર કરે છે।
Verse 21
कर्णान्त्रैकपदाश्वास्यैर्निर्जुष्टं वृकनाभिभि: । कदलीखण्डसंरुद्धनलिनीपुलिनश्रियम् ॥ २१ ॥
ત્યાં કર્ણાંત્ર, એકપદ, અશ્વાસ્ય, વૃક અને કસ્તૂરીધારી મૃગ (વૃકનાભિ) જેવી અનેક જાતના હરણો વિહરે છે. તેમજ કેળાના ઘન ઝુંડોથી ઘેરાયેલા નલિનીના કિનારા અતિ મનોહર શોભા ધરાવે છે।
Verse 22
पर्यस्तं नन्दया सत्या: स्नानपुण्यतरोदया । विलोक्य भूतेशगिरिं विबुधा विस्मयं ययु: ॥ २२ ॥
અલકનંદા નામનું તે સરોવર, જેમાં સતી નિત્ય સ્નાન કરતી, અત્યંત પુણ્યપ્રદ છે. ભૂતેશ (શિવ)ના ગિરિ—કૈલાસ—ની વિશિષ્ટ શોભા જોઈ સર્વ દેવગણ વિસ્મયમાં પડી ગયા।
Verse 23
ददृशुस्तत्र ते रम्यामलकां नाम वै पुरीम् । वनं सौगन्धिकं चापि यत्र तन्नाम पङ्कजम् ॥ २३ ॥
ત્યાં દેવતાઓએ ‘અલકા’ નામની અતિ રમણીય પુરી જોઈ. તેમણે ‘સૌગંધિક’ નામનું વન પણ જોયું; સુગંધથી ભરપૂર કમળોની બહુળતા હોવાથી તે વન એ નામે પ્રસિદ્ધ છે।
Verse 24
नन्दा चालकनन्दा च सरितौ बाह्यत: पुर: । तीर्थपादपदाम्भोजरजसातीव पावने ॥ २४ ॥
તેમણે નંદા અને અલકનંદા નામની બે નદીઓ પણ જોઈ, જે પુરીની બહાર વહેતી હતી. તીર્થપાદ શ્રીગોવિંદના ચરણકમળની રજથી તે બંને અતિ પાવન છે।
Verse 25
ययो: सुरस्त्रिय: क्षत्तरवरुह्य स्वधिष्ण्यत: । क्रीडन्ति पुंस: सिञ्चन्त्यो विगाह्य रतिकर्शिता: ॥ २५ ॥
હે ક્ષત્તા વિદુર! તે નદીઓ પાસે દેવલોકની સ્ત્રીઓ પોતાના સ્વધામથી પતિઓ સાથે વિમાનોમાં ઉતરી આવે છે. રતિભોગ પછી થાકી તેઓ જળમાં પ્રવેશી ક્રીડા કરતાં પતિઓ પર પાણી છાંટે છે।
Verse 26
ययोस्तत्स्नानविभ्रष्टनवकुङ्कुमपिञ्जरम् । वितृषोऽपि पिबन्त्यम्भ: पाययन्तो गजा गजी: ॥ २६ ॥
દેવાંગનાઓ સ્નાન કરે ત્યારે તેમના અંગ上的 નવકુંકુમ પાણીમાં ભળી તેને પીળાશ અને સુગંધિત બનાવે છે. તેથી હાથીઓ પોતાની હાથીણીઓ સાથે ત્યાં સ્નાન કરે છે અને તરસ ન હોવા છતાં પણ તે જળ પીવે છે।
Verse 27
तारहेममहारत्नविमानशतसङ्कुलाम् । जुष्टां पुण्यजनस्त्रीभिर्यथा खं सतडिद्घनम् ॥ २७ ॥
તે પુરી મોતી, સોનું અને મહારત્નોથી સજ્જ અસંખ્ય વિમાનો વડે ભરપૂર હતી. પુણ્યજન સ્ત્રીઓથી શોભિત તે દૃશ્ય એવું લાગતું હતું જાણે આકાશમાં વીજળીની ઝલક સાથે વાદળો છવાયા હોય।
Verse 28
हित्वा यक्षेश्वरपुरीं वनं सौगन्धिकं च तत् । द्रुमै: कामदुघैर्हृद्यं चित्रमाल्यफलच्छदै: ॥ २८ ॥
યક્ષેશ્વરપુરીને છોડીને દેવતાઓ સૌગંધિક નામના વન પરથી ગયા. ત્યાં કામદુઘ વૃક્ષો, વિવિધ પુષ્પ-ફળ અને મનોહર છાયા જોઈ તેઓ મોહીત થયા.
Verse 29
रक्तकण्ठखगानीकस्वरमण्डितषट्पदम् । कलहंसकुलप्रेष्ठं खरदण्डजलाशयम् ॥ २९ ॥
તે દિવ્ય વનમાં લાલ કણ્ઠવાળા પક્ષીઓના મધુર સ્વર મધમાખીઓના ગુંજન સાથે મિશ્રિત થઈ ગુંજતા હતા. સરોવરો કલહંસોના સમૂહ અને મજબૂત ડાંઠવાળા કમળોથી શોભિત હતા.
Verse 30
वनकुञ्जरसङ्घृष्टहरिचन्दनवायुना । अधि पुण्यजनस्त्रीणां मुहुरुन्मथयन्मन: ॥ ३० ॥
હરિચંદનના સુગંધિત પવનથી વનહાથીઓના ઝુંડ ઉન્મત્ત થયા. એ જ પવન ત્યાંની પુણ્યજન સ્ત્રીઓના મનને પણ વારંવાર ઉથલપાથલ કરતો હતો.
Verse 31
वैदूर्यकृतसोपाना वाप्य उत्पलमालिनी: । प्राप्तं किम्पुरुषैर्दृष्ट्वा त आराद्ददृशुर्वटम् ॥ ३१ ॥
તેમણે જોયું કે સ્નાનઘાટોની સીડીઓ વૈદૂર્ય-મણિથી બનેલી હતી અને પાણીમાં નીલકમળો ખીલેલા હતા. આવા સરોવરો પાસેથી પસાર થઈ તેઓ નજીક એક મહાન વડવૃક્ષને જોયો.
Verse 32
स योजनशतोत्सेध: पादोनविटपायत: । पर्यक्कृताचलच्छायो निर्नीडस्तापवर्जित: ॥ ३२ ॥
એ વડવૃક્ષ આઠસો યોજન ઊંચો હતો અને તેની ડાળીઓ છસો યોજન સુધી ફેલાયેલી હતી. તેની છાયા પર્વત જેવી સ્થિર અને શીતળ હતી; છતાં ત્યાં પક્ષીઓના માળા નહોતા અને કોઈ કલરવ પણ નહોતો.
Verse 33
तस्मिन्महायोगमये मुमुक्षुशरणे सुरा: । ददृशु: शिवमासीनं त्यक्तामर्षमिवान्तकम् ॥ ३३ ॥
દેવતાઓએ તે મહાયોગમય વૃક્ષ નીચે, જે મુમુક્ષુઓનું શરણ અને સિદ્ધિદાતા છે, આસનસ્થ ભગવાન શિવને જોયા. તેઓ કાળ સમા ગંભીર હતા અને જાણે સર્વ ક્રોધ ત્યાગ્યો હોય તેમ લાગ્યા.
Verse 34
सनन्दनाद्यैर्महासिद्धै: शान्तै: संशान्तविग्रहम् । उपास्यमानं सख्या च भर्त्रा गुह्यकरक्षसाम् ॥ ३४ ॥
તેઓએ શિવને સનંદન વગેરે મહાસિદ્ધ શાંત મુક્તાત્માઓ તથા ગુહ્યક-રક્ષસોના સ્વામી કુબેર વગેરે સખાઓથી ઘેરાયેલા અને ઉપાસિત જોયા. શિવનું સ્વરૂપ સંપૂર્ણ શાંત હતું.
Verse 35
विद्यातपोयोगपथमास्थितं तमधीश्वरम् । चरन्तं विश्वसुहृदं वात्सल्याल्लोकमङ्गलम् ॥ ३५ ॥
દેવતાઓએ શિવને વિદ્યાઃ તપઃ કર્મ અને યોગસિદ્ધિના માર્ગમાં પૂર્ણ સ્થિત, ઇન્દ્રિયોના અધિઈશ્વર રૂપે જોયા. તેઓ સમગ્ર વિશ્વના સુહૃદ હતા; સર્વ પ્રત્યેના વાત્સલ્યથી અતિ મંગલમય હતા.
Verse 36
लिङ्गं च तापसाभीष्टं भस्मदण्डजटाजिनम् । अङ्गेन सन्ध्याभ्ररुचा चन्द्रलेखां च बिभ्रतम् ॥ ३६ ॥
તેમણે તાપસોને પ્રિય એવું લિંગચિહ્ન, ભસ્મ, દંડ, જટા અને મૃગચર્મ ધારણ કર્યું હતું. ભસ્મલેપથી તેમનું શરીર સંધ્યાના વાદળ જેવું તેજસ્વી લાગતું અને જટામાં અર્ધચંદ્રની રેખા શોભતી હતી.
Verse 37
उपविष्टं दर्भमय्यां बृस्यां ब्रह्म सनातनम् । नारदाय प्रवोचन्तं पृच्छते शृण्वतां सताम् ॥ ३७ ॥
તેઓ દર્ભથી બનેલી બૃસી પર બેસીને સનાતન બ્રહ્મતત્ત્વનું ઉપદેશ આપતા હતા. હાજર સત્પુરુષો સાંભળતા હતા અને ખાસ કરીને નારદ મુનિના પ્રશ્નના ઉત્તરરૂપે પરમ સત્ય સમજાવતા હતા.
Verse 38
कृत्वोरौ दक्षिणे सव्यं पादपद्मं च जानुनि । बाहुं प्रकोष्ठेऽक्षमालाम् आसीनं तर्कमुद्रया ॥ ३८ ॥
તેમણે ડાબું પાદપદ્મ જમણી જાંઘ પર મૂક્યું અને ડાબો હાથ ડાબી જાંઘ પર રાખ્યો—આને વીરાસન કહે છે. જમણા હાથમાં રુદ્રાક્ષમાળા ધારણ કરી તર્કમુદ્રામાં બેઠા હતા।
Verse 39
तं ब्रह्मनिर्वाणसमाधिमाश्रितं व्युपाश्रितं गिरिशं योगकक्षाम् । सलोकपाला मुनयो मनूनाम् आद्यं मनुं प्राञ्जलय: प्रणेमु: ॥ ३९ ॥
ઇન્દ્રાદિ લોકપાલો સહિત સર્વ મુનિઓએ હાથ જોડીને ગિરિશ શિવને પ્રણામ કર્યા. કેશરી વસ્ત્ર ધારણ કરીને તેઓ સમાધિમાં લીન હતા અને મુનિઓમાં અગ્રગણ્ય જણાતા હતા।
Verse 40
स तूपलभ्यागतमात्मयोनिं सुरासुरेशैरभिवन्दिताङ्घ्रि: । उत्थाय चक्रे शिरसाभिवन्दन- मर्हत्तम: कस्य यथैव विष्णु: ॥ ४० ॥
દેવો અને અસુરો બંને દ્વારા પૂજિત ચરણવાળા શિવે આત્મયોનિ બ્રહ્માને આવેલાં જોઈ તરત ઊભા રહી શિર નમાવી તેમના ચરણ સ્પર્શ કરીને સન્માન કર્યું—જેમ વામનદેવે કશ્યપ મુનિને પ્રણામ કર્યો હતો।
Verse 41
तथापरे सिद्धगणा महर्षिभि- र्ये वै समन्तादनु नीललोहितम् । नमस्कृत: प्राह शशाङ्कशेखरं कृतप्रणामं प्रहसन्निवात्मभू: ॥ ४१ ॥
નીલલોહિત શિવની આસપાસ બેઠેલા નારદાદિ મહર્ષિઓ તથા અન્ય સિદ્ધગણોએ પણ બ્રહ્માને પ્રણામ કર્યા. આ રીતે પૂજિત થઈ આત્મભૂ બ્રહ્મા સ્મિત સાથે, પ્રણામ કરેલા શિવને સંબોધીને બોલવા લાગ્યા।
Verse 42
ब्रह्मोवाच जाने त्वामीशं विश्वस्य जगतो योनिबीजयो: । शक्ते: शिवस्य च परं यत्तद्ब्रह्म निरन्तरम् ॥ ४२ ॥
બ્રહ્માએ કહ્યું: હે ઈશ્વર શિવ! તમે સમગ્ર જગતના નિયંતા છો; વિશ્વસૃષ્ટિના યોનિ અને બીજ—અર્થાત્ માતા-પિતા—રૂપ કારણ છો; અને શક્તિ-શિવથી પરે રહેલું નિરંતર પરબ્રહ્મ પણ તમે જ છો, એમ હું જાણું છું।
Verse 43
त्वमेव भगवन्नेतच्छिवशक्त्यो: स्वरूपयो: । विश्वं सृजसि पास्यत्सि क्रीडन्नूर्णपटो यथा ॥ ४३ ॥
હે ભગવન્, શિવ-શક્તિના સ્વરૂપોના વિસ્તરણથી તમે જ આ વિશ્વની સૃષ્ટિ, પાલન અને સંહાર કરો છો—જેમ કરોળિયો રમતમાં જાળું રચે, જાળવે અને પછી વાળી લે।
Verse 44
त्वमेव धर्मार्थदुघाभिपत्तये दक्षेण सूत्रेण ससर्जिथाध्वरम् । त्वयैव लोकेऽवसिताश्च सेतवो यान्ब्राह्मणा: श्रद्दधते धृतव्रता: ॥ ४४ ॥
હે પ્રભુ, દક્ષના માધ્યમથી તમે જ યજ્ઞ-વ્યવસ્થા સ્થાપી, જેથી ધર્મ અને અર્થના ફળ મળે. તમારા નિયમોથી જ લોકમાં વર્ણાશ્રમ-ધર્મની મર્યાદાઓ સ્થિર છે; ધૃતવ્રત બ્રાહ્મણો તેને શ્રદ્ધાથી પાળે છે।
Verse 45
त्वं कर्मणां मङ्गल मङ्गलानां कर्तु: स्वलोकं तनुषे स्व: परं वा । अमङ्गलानां च तमिस्रमुल्बणं विपर्यय: केन तदेव कस्यचित् ॥ ४५ ॥
હે પરમ મંગલમય પ્રભુ, શુભ કર્મ કરનારાઓ માટે તમે સ્વર્ગ, પરમ વૈકુંઠ અને બ્રહ્મપદને ગંતવ્ય ઠેરવ્યા છે. અને અમંગલ કરનારાઓ માટે ભયંકર નરકો નિર્ધારિત કર્યા; છતાં ક્યારેક વિપરીત પરિણામ દેખાય છે—તેનું કારણ જાણવું અઘરું છે।
Verse 46
न वै सतां त्वच्चरणार्पितात्मनां भूतेषु सर्वेष्वभिपश्यतां तव । भूतानि चात्मन्यपृथग्दिदृक्षतां प्रायेण रोषोऽभिभवेद्यथा पशुम् ॥ ४६ ॥
હે પ્રભુ, જેમણે પોતાનું જીવન તમારા ચરણોમાં અર્પણ કર્યું છે તે સત્પુરુષો સર્વ જીવોમાં તમને પરમાત્મા રૂપે જુએ છે અને બધાને આત્માથી અભિન્ન માને છે; તેથી તેઓ પર પશુ જેવી અંધ ક્રોધાવેશતા સામાન્ય રીતે હાવી થતી નથી।
Verse 47
पृथग्धिय: कर्मदृशो दुराशया: परोदयेनार्पितहृद्रुजोऽनिशम् । परान् दुरुक्तैर्वितुदन्त्यरुन्तुदा- स्तान्मावधीद्दैववधान्भवद्विध: ॥ ४७ ॥
જે લોકો ભેદબુદ્ધિથી જુએ છે, કર્મફળમાં આસક્ત છે, દુરાશય ધરાવે છે, બીજાની સમૃદ્ધિ જોઈ સતત હૃદયદુઃખ પામે છે અને કઠોર, ચુભતા શબ્દોથી પરને પીડાવે છે—તેઓ તો દૈવ દ્વારા પહેલેથી જ મારાયેલા છે; તેથી તમારા જેવા મહાપુરુષે તેમને ફરી મારવાની જરૂર નથી।
Verse 48
यस्मिन्यदा पुष्करनाभमायया दुरन्तया स्पृष्टधिय: पृथग्दृश: । कुर्वन्ति तत्र ह्यनुकम्पया कृपां न साधवो दैवबलात्कृते क्रमम् ॥ ४८ ॥
હે પ્રભુ, પુષ્કરનાભ પરમેશ્વરની દુર્જેય માયાથી મોહિત ભૌતિક લોકો ક્યારેક અપરાધ કરે તો સાધુજન અનુકંપાથી તેને ગંભીર ગણતા નથી. માયાબળથી થયું જાણીને તેઓ પ્રતિશોધમાં પોતું પરાક્રમ દર્શાવતા નથી।
Verse 49
भवांस्तु पुंस: परमस्य मायया दुरन्तयास्पृष्टमति: समस्तदृक् । तया हतात्मस्वनुकर्मचेत:- स्वनुग्रहं कर्तुमिहार्हसि प्रभो ॥ ४९ ॥
હે પ્રભુ, તમે પરમ પુરુષની દુર્જેય માયાથી કદી મોહિત થતા નથી; તેથી તમે સર્વજ્ઞ અને સર્વદર્શી છો. તેથી એ જ માયાથી ભ્રમિત થઈ કર્મફળમાં આસક્ત થયેલાઓ પર કૃપા કરીને અનુગ્રહ કરવો તમને યોગ્ય છે।
Verse 50
कुर्वध्वरस्योद्धरणं हतस्य भो: त्वयासमाप्तस्य मनो प्रजापते: । न यत्र भागं तव भागिनो ददु: कुयाजिनो येन मखो निनीयते ॥ ५० ॥
હે પ્રભુ શિવ, પ્રજાપતિના મનથી આરંભાયેલો આ યજ્ઞ તમારા દ્વારા ધ્વસ્ત થઈ અધૂરો રહ્યો છે; હવે તેનો ઉદ્ધાર કરો. જેમણે તમને તમારો ભાગ ન આપ્યો તે કુપુજારીઓના કારણે યજ્ઞ નષ્ટ થયો; તેથી પ્રભુ, હવે તમારો યોગ્ય ભાગ ગ્રહણ કરો।
Verse 51
जीवताद्यजमानोऽयं प्रपद्येताक्षिणी भग: । भृगो: श्मश्रूणि रोहन्तु पूष्णो दन्ताश्च पूर्ववत् ॥ ५१ ॥
હે પ્રભુ, તમારી કૃપાથી આ યજમાન (દક્ષ) ફરી જીવિત થાઓ, ભગને તેની આંખો પાછી મળે, ભૃગુની મૂછ ફરી ઉગે, અને પૂષાના દાંત પૂર્વવત્ થઈ જાય।
Verse 52
देवानां भग्नगात्राणामृत्विजां चायुधाश्मभि: । भवतानुगृहीतानामाशु मन्योऽस्त्वनातुरम् ॥ ५२ ॥
હે શિવપ્રભુ, તમારા સૈનિકોના શસ્ત્રો અને પથ્થરો વડે જેમના અંગો તૂટ્યા છે એવા દેવતાઓ અને ઋત્વિજ તમારા અનુગ્રહથી શીઘ્ર નિરોગી થઈ જાય।
Verse 53
एष ते रुद्र भागोऽस्तु यदुच्छिष्टोऽध्वरस्य वै । यज्ञस्ते रुद्रभागेन कल्पतामद्य यज्ञहन् ॥ ५३ ॥
હે યજ્ઞવિનાશક રુદ્ર! યજ્ઞનો જે ઉચ્છિષ્ટ ભાગ છે તે તમારો જ થાઓ. આજે તમારા ભાગગ્રહણથી તમારી કૃપાએ યજ્ઞ પૂર્ણ થાઓ.
Frequently Asked Questions
The chapter states that Brahmā and Viṣṇu already knew beforehand that the sacrificial arena would become the site of offense and disruption. Their non-attendance underscores that yajña divorced from proper respect for great devotees (and thus from bhakti) is spiritually compromised; participation would not endorse a sacrifice grounded in blasphemy and exclusion.
Brahmā identifies the failure as moral and devotional rather than merely logistical: the assembly blasphemed a mahā-puruṣa (Śiva) and offended his lotus feet, and they also tried to exclude him from the sacrificial share. In Bhāgavata logic, such aparādha nullifies auspiciousness; ritual cannot yield happiness or completion when contempt for the exalted eclipses humility and devotion.
Kailāsa is portrayed as sanctified by Vedic hymns and yogic practice, inhabited by demigod-like residents with mystic powers, along with Kinnaras, Gandharvas, and Apsarās. The implication is that Śiva’s abode is not a realm of mere austerity but a spiritually charged domain where yoga-siddhi, beauty, and sacred sound coexist—supporting Śiva’s role as master of yogīs and benefactor of all beings.
The narrative highlights Śiva’s exemplary humility and adherence to dharma among cosmic administrators. Although supremely worshipable, he models respect for Brahmā’s position in universal governance, demonstrating that true greatness includes humility and proper honor to authority—an implicit corrective to Dakṣa’s pride.
Brahmā uses the spider metaphor to communicate Śiva’s comprehensive agency over manifestation: creation, maintenance, and dissolution occur through his expansions, as a spider projects and withdraws its web. The comparison frames Śiva as deeply involved with cosmic processes while remaining masterful and self-possessed—supporting the chapter’s call that offending such a being is spiritually catastrophic.