Adhyaya 4
Satī at Dakṣa’s Sacrifice: Condemnation of Blasphemy and Voluntary Departure by Yoga-Fire
શ્રીશિવે દક્ષની વૈરભાવના ચેતવ્યા છતાં સતી પિતૃસ્નેહ અને પતિઆજ્ઞા વચ્ચે દોલાયમાન થાય છે. વિરહ-શોકથી વ્યાકુળ થઈ તે શિવની સલાહ અવગણી શિવગણો અને રાજસી ઠાઠ સાથે દક્ષના યજ્ઞમાં જાય છે. યજ્ઞમંડપમાં દક્ષના ભયથી સભા સ્તબ્ધ; માત્ર માતા અને બહેનો સ્વાગત કરે છે, જ્યારે દક્ષ જાણબૂઝીને અવગણે છે અને શિવને ભાગ આપતો નથી. ત્યારે સતી ધર્મયુક્ત ક્રોધથી અહંકારભર્યા ફળકામ્ય કર્મકાંડની નિંદા કરે છે, શિવના નિર્મળ ચરિત્રનું સમર્થન કરે છે અને ભગવાન તથા ધર્માધિપતિની નિંદા થાય ત્યારે શું ધર્મ કરવો તે કહે છે. અપમાનકર્તા પાસેથી મળેલા દેહને ધારણ કરતાં લજ્જિત થઈ તે ઉત્તરમુખ બેસી યોગધારણા કરે છે, શિવચરણકમળનું ધ્યાન કરીને આંતરિક અગ્નિથી દેહ દહન કરે છે. જગત ગુંજે છે; લોકો દક્ષની કઠોરતા પર વિલાપ કરે છે. શિવગણો પ્રતિશોધે ધસી આવે છે, પણ ભૃગુ યજુરમંત્રોથી ઋભુઓને બોલાવી ગણોને પરાજિત કરે છે—આગામી અધ્યાયમાં યજ્ઞવિનાશ અને વ્યાપક પરિણામોની ભૂમિકા બને છે।
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच एतावदुक्त्वा विरराम शङ्कर: पत्न्यङ्गनाशं ह्युभयत्र चिन्तयन् । सुहृद्दिदृक्षु: परिशङ्किता भवान् निष्क्रामती निर्विशती द्विधास सा ॥ १ ॥
મૈત્રેય બોલ્યા—આટલું કહી શંકર મૌન થયા, પત્ની સતીની બંને તરફની સ્થિતિ વિચારતા. સતી પિતૃગૃહે સ્વજનોને જોવા ઇચ્છતી હતી, પણ ભવાનના ચેતવણીવચનથી ભયભીત હતી; તેથી મન દ્વિધા થઈ તે અંદર બહાર આવતી-જતી રહી.
Verse 2
सुहृद्दिदृक्षाप्रतिघातदुर्मना: स्नेहाद्रुदत्यश्रुकलातिविह्वला । भवं भवान्यप्रतिपूरुषं रुषा प्रधक्ष्यतीवैक्षत जातवेपथु: ॥ २ ॥
સ્વજનોને જોવા જવાની ઇચ્છા અટકાવાતા સતીનું મન દુઃખી થયું; સ્નેહથી તે રડી પડી અને આંસુઓથી અત્યંત વ્યાકુળ થઈ. કંપતી કંપતી, તેણે પોતાના અદ્વિતીય પતિ ભવ (શિવ)ને ક્રોધથી એવું જોયું જાણે નજરથી જ ભસ્મ કરી દેશે.
Verse 3
ततो विनि:श्वस्य सती विहाय तं शोकेन रोषेण च दूयता हृदा । पित्रोरगात्स्त्रैणविमूढधीर्गृहान् प्रेम्णात्मनो योऽर्धमदात्सतां प्रिय: ॥ ३ ॥
ત્યારે સતી ઊંડો નિશ્વાસ લેતી, શોક અને રોષથી હૃદય દહાતું હોય તેમ, પ્રેમવશ પોતાનો અર્ધદેહ આપનાર સત્પ્રિય શંકરને છોડીને પિતૃગૃહે ગઈ; સ્ત્રીભાવથી મોહિત બુદ્ધિ હોવાથી આ અલ્પબુદ્ધિનું કાર્ય બન્યું।
Verse 4
तामन्वगच्छन् द्रुतविक्रमां सतीम् एकां त्रिनेत्रानुचरा: सहस्रश: । सपार्षदयक्षा मणिमन्मदादय: पुरोवृषेन्द्रास्तरसा गतव्यथा: ॥ ४ ॥
સતીને એકલી અને અતિ વેગથી જતી જોઈને, ત્રિનેત્ર શિવના હજારો અનુચરો—મણિમાન, મદ વગેરે—યક્ષો અને પારષદો સહિત, આગળ નંદી વૃષભને રાખીને, તરત જ તેની પાછળ દોડી ગયા।
Verse 5
तां सारिकाकन्दुकदर्पणाम्बुज श्वेतातपत्रव्यजनस्रगादिभि: । गीतायनैर्दुन्दुभिशङ्खवेणुभि- र्वृषेन्द्रमारोप्य विटङ्किता ययु: ॥ ५ ॥
તેઓએ સતીને વૃષભની પીઠ પર બેસાડી અને તેની પ્રિય પંખી, બોલ, દર્પણ, કમળ, શ્વેત છત્ર, ચામર, પુષ્પમાળા વગેરે ઉપભોગની સામગ્રીથી શોભિત કરી. ગાયકમંડળી તથા નગારા, શંખ અને વાંસળીના નાદ સાથે એ શોભાયાત્રા રાજસી પરેડ જેવી ભવ્યતાથી આગળ વધી।
Verse 6
आब्रह्मघोषोर्जितयज्ञवैशसं विप्रर्षिजुष्टं विबुधैश्च सर्वश: । मृद्दार्वय:काञ्चनदर्भचर्मभि- र्निसृष्टभाण्डं यजनं समाविशत् ॥ ६ ॥
પછી તે પિતાના ઘેર પહોંચી, જ્યાં યજ્ઞ ચાલી રહ્યો હતો, અને વેદમંત્રોના બ્રહ્મઘોષથી ગુંજતા યજ્ઞમંડપમાં પ્રવેશી. ત્યાં બ્રાહ્મણો, ઋષિઓ અને દેવતાઓ સર્વત્ર એકત્ર હતા; તેમજ માટી, લાકડું, પથ્થર/લોહ, સોનું, દર્ભ અને ચર્મથી બનેલા અનેક પાત્રો તથા યજ્ઞ માટે જરૂરી પશુઓ વગેરે પણ હતા।
Verse 7
तामागतां तत्र न कश्चनाद्रियद् विमानितां यज्ञकृतो भयाज्जन: । ऋते स्वसृर्वै जननीं च सादरा: प्रेमाश्रुकण्ठ्य: परिषस्वजुर्मुदा ॥ ७ ॥
સતી પોતાના અનુચરો સાથે યજ્ઞસ્થળે આવી, પરંતુ દક્ષના ભયથી યજ્ઞ કરનારાઓમાં કોઈએ પણ તેનું સન્માનપૂર્વક સ્વાગત ન કર્યું. માત્ર તેની માતા અને બહેનો જ સાદર આગળ આવી; પ્રેમાશ્રુથી ગળો ભરાઈ ગયો અને આનંદથી તેને આલિંગન કરીને મધુર વચન બોલ્યાં।
Verse 8
सौदर्यसम्प्रश्नसमर्थवार्तया मात्रा च मातृष्वसृभिश्च सादरम् । दत्तां सपर्यां वरमासनं च सा नादत्त पित्राप्रतिनन्दिता सती ॥ ८ ॥
માતા, બહેનો અને માસીઓએ સ્નેહપૂર્વક કુશળ પૂછ્યું અને આસન તથા ભેટો આપી; પરંતુ પિતાએ સ્વાગત ન કર્યું, કુશળ પણ ન પૂછ્યું, તેથી સતી કોઈ ઉત્તર ન આપ્યો અને આસન-ભેટ કંઈ સ્વીકાર્યું નહીં।
Verse 9
अरुद्रभागं तमवेक्ष्य चाध्वरं पित्रा च देवे कृतहेलनं विभौ । अनादृता यज्ञसदस्यधीश्वरी चुकोप लोकानिव धक्ष्यती रुषा ॥ ९ ॥
યજ્ઞમંડપમાં સતીએ જોયું કે રુદ્રનો ભાગ નથી અને પિતાએ વિભુ દેવ શિવનું અપમાન કર્યું છે; ઉપરથી દક્ષે સતીનું પણ સન્માન ન કર્યું. તેથી યજ્ઞસભાની અધિષ્ઠાત્રી સતી અત્યંત ક્રોધિત થઈ અને પિતાને એવી નજરે જોઈ કે જાણે આંખોથી જ ભસ્મ કરી દેશે।
Verse 10
जगर्ह सामर्षविपन्नया गिरा शिवद्विषं धूमपथश्रमस्मयम् । स्वतेजसा भूतगणान्समुत्थितान् निगृह्य देवी जगतोऽभिशृण्वत: ॥ १० ॥
ક્રોધ અને શોકથી વ્યાકુળ સતી કઠોર વાણીથી શિવદ્વેષી, ધૂમમાર્ગના કષ્ટદાયક યજ્ઞ પર ગર્વ કરનાર દક્ષની નિંદા કરી. શિવના ભૂતગણ દક્ષને ઇજા કરવા ઊઠ્યા, પરંતુ દેવીએ પોતાના તેજથી તેમને રોક્યા અને સૌની સામે પિતાની વિશેષ નિંદા કરી।
Verse 11
देव्युवाच न यस्य लोकेऽस्त्यतिशायन: प्रिय- स्तथाप्रियो देहभृतां प्रियात्मन: । तस्मिन्समस्तात्मनि मुक्तवैरके ऋते भवन्तं कतम: प्रतीपयेत् ॥ ११ ॥
દેવીએ કહ્યું—દેહધારી જીવોમાં શિવથી વધુ પ્રિય કોઈ નથી; તેમનો કોઈ પ્રતિસ્પર્ધી નથી. કોઈ તેમનો અતિપ્રિય નથી, કોઈ શત્રુ નથી; તેઓ સર્વના આત્મા અને વૈરરહિત છે. એવા સર્વાત્મા પ્રત્યે ઈર્ષ્યા તમારાં સિવાય બીજો કોણ રાખે?
Verse 12
दोषान् परेषां हि गुणेषु साधवो गृह्णन्ति केचिन्न भवादृशो द्विज । गुणांश्च फल्गून् बहुलीकरिष्णवो महत्तमास्तेष्वविदद्भवानघम् ॥ १२ ॥
હે દ્વિજ દક્ષ! સાધુજન અન્યના ગુણોમાં દોષ નથી જોતા; અને કોઈમાં થોડો પણ ગુણ હોય તો તેને બહુ મોટો કરીને માન આપે છે. પરંતુ તમારાં જેવા લોકો અન્યના ગુણોમાં પણ દોષ જ શોધે છે. દુર્ભાગ્યે તમે એવા મહાત્મા શિવમાં પણ દોષ કાઢ્યો।
Verse 13
नाश्चर्यमेतद्यदसत्सु सर्वदा महद्विनिन्दा कुणपात्मवादिषु । सेर्ष्यं महापूरुषपादपांसुभि- र्निरस्ततेज:सु तदेव शोभनम् ॥ १३ ॥
ક્ષણભંગુર દેહને જ આત્મા માનનારા લોકો હંમેશાં મહાત્માઓની નિંદા કરે તેમાં આશ્ચર્ય નથી. આવા ભૌતિકવાદીઓની ઈર્ષ્યા જ તેમના પતનનું કારણ બને છે; મહાપુરુષોના પાદધૂળથી તેમનું તેજ ક્ષીણ થાય છે—એ જ શોભન છે.
Verse 14
यद्वयक्षरं नाम गिरेरितं नृणां सकृत्प्रसङ्गादघमाशु हन्ति तत् । पवित्रकीर्तिं तमलङ्घ्यशासनं भवानहो द्वेष्टि शिवं शिवेतर: ॥ १४ ॥
પ્રિય પિતા! ભગવાન શિવ પ્રત્યે દ્વેષ રાખીને તમે મહા અપરાધ કરો છો. ‘શિ’ અને ‘વ’ એવા બે અક્ષરનું તેમનું નામ સత్సંગમાં એક વાર ઉચ્ચારતાં જ પાપોને ઝડપથી નાશ કરે છે. જેમની કીર્તિ પવિત્ર છે અને જેમનું શાસન લંઘ્ય નથી—એવા શુદ્ધ શિવને તમે જ દ્વેષો છો.
Verse 15
यत्पादपद्मं महतां मनोऽलिभि- र्निषेवितं ब्रह्मरसासवार्थिभि: । लोकस्य यद्वर्षति चाशिषोऽर्थिन- स्तस्मै भवान्द्रुह्यति विश्वबन्धवे ॥ १५ ॥
તમે તે ભગવાન શિવ પ્રત્યે ઈર્ષ્યા કરો છો, જે ત્રિલોકના સર્વ જીવોના મિત્ર છે. બ્રહ્માનંદના રસને ઇચ્છતા મહાત્માઓના મન-ભમરા જેમના પાદપદ્મનું મધુ સેવન કરે છે. જે સામાન્ય લોકો પર પણ ઇચ્છિત આશીર્વાદોની વર્ષા કરે છે—એવા વિશ્વબંધુ પ્રત્યે તમે દ્રોહ કરો છો.
Verse 16
किं वा शिवाख्यमशिवं न विदुस्त्वदन्ये ब्रह्मादयस्तमवकीर्य जटा: श्मशाने । तन्माल्यभस्मनृकपाल्यवसत्पिशाचै- र्ये मूर्धभिर्दधति तच्चरणावसृष्टम् ॥ १६ ॥
શું તમે માનો છો કે તમારા કરતાં પણ મહાન બ્રહ્મા વગેરે મહાપુરુષો એ ‘અશિવ’ને નથી જાણતા, જેને લોકો શિવ કહે છે? જે શ્મશાનમાં રહે છે, જેના જટા વિખરાયેલા છે, જે નરકપાલોની માળા ધારણ કરે છે અને ભસ્મથી લિપ્ત રહે છે, પિશાચો સાથે વસે છે—તોય બ્રહ્મા વગેરે મહાનુભાવો તેના ચરણોમાં અર્પિત ફૂલોને આદરથી પોતાના મસ્તક પર ધરે છે.
Verse 17
कर्णौ पिधाय निरयाद्यदकल्प ईशे धर्मावितर्यसृणिभिर्नृभिरस्यमाने । छिन्द्यात्प्रसह्य रुशतीमसतीं प्रभुश्चे- ज्जिह्वामसूनपि ततो विसृजेत्स धर्म: ॥ १७ ॥
સતી બોલી: જો કોઈ બેદરકાર દુષ્ટ માણસ ધર્મના અધિપતિ ઈશ્વરની નિંદા કરે, તો જે દંડ આપી ન શકે તે કાન બંધ કરીને ત્યાંથી દૂર થઈ જાય. પરંતુ જે સમર્થ હોય તે બળપૂર્વક નિંદકની જીભ કાપી તેને મારી નાખે; અને પછી ધર્મરક્ષાર્થે પોતાનો પ્રાણ પણ ત્યજી દે—એ જ ધર્મ છે.
Verse 18
अतस्तवोत्पन्नमिदं कलेवरं न धारयिष्ये शितिकण्ठगर्हिण: । जग्धस्य मोहाद्धि विशुद्धिमन्धसो जुगुप्सितस्योद्धरणं प्रचक्षते ॥ १८ ॥
અતએવ, શિતિકંઠની નિંદા કરનાર તારા પાસેથી પ્રાપ્ત થયેલું આ નિંદનીય શરીર હું હવે ધારણ કરીશ નહિ. જેમ વિષમિશ્ર અન્ન ખાધા પછી શુદ્ધિ માટે ઊલટી કરવી શ્રેષ્ઠ ઉપચાર કહેવાય, તેમ હું આ દેહ ત્યજી દઈશ।
Verse 19
न वेदवादाननुवर्तते मति: स्व एव लोके रमतो महामुने: । यथा गतिर्देवमनुष्ययो: पृथक् स्व एव धर्मे न परं क्षिपेत्स्थित: ॥ १९ ॥
હે મહામુને! જે પોતાનાં આત્મલોકમાં રમે છે, તેની બુદ્ધિ હંમેશાં વેદવચનોને અનુસરતી નથી. જેમ દેવો અને મનુષ્યોની ગતિ જુદી છે, તેમ સ્વધર્મમાં સ્થિત રહી પરધર્મની નિંદા ન કરવી જોઈએ।
Verse 20
कर्म प्रवृत्तं च निवृत्तमप्यृतं वेदे विविच्योभयलिङ्गमाश्रितम् । विरोधि तद्यौगपदैककर्तरि द्वयं तथा ब्रह्मणि कर्म नर्च्छति ॥ २० ॥
વેદોમાં બે પ્રકારની ક્રિયાઓનું નિર્દેશન છે—ભોગાસક્ત માટે પ્રવૃત્તિ-કર્મ અને વિરક્ત માટે નિવૃત્તિ-કર્મ. બંનેના લક્ષણો જુદા છે; એક જ કર્તામાં બંનેને એકસાથે માનવું વિરોધી છે. પરંતુ બ્રહ્મસ્થિત પુરુષ બંને કર્મોને પણ ત્યજી શકે છે।
Verse 21
मा व: पदव्य: पितरस्मदास्थिता या यज्ञशालासु न धूमवर्त्मभि: । तदन्नतृप्तैरसुभृद्भिरीडिता अव्यक्तलिङ्गा अवधूतसेविता: ॥ २१ ॥
પિતાજી, અમારી પાસે જે પદવી અને ઐશ્વર્ય છે તે ન તો તમને અને ન તમારા ચાટુકારોને કલ્પનીય છે. યજ્ઞશાળાઓમાં ધૂમવર્ત્મથી કર્મકાંડ યજ્ઞ કરનારાઓ યજ્ઞાન્નથી દેહની તૃપ્તિમાં જ વ્યસ્ત રહે છે. પરંતુ અમે માત્ર ઇચ્છામાત્રથી જ ઐશ્વર્ય પ્રગટ કરી શકીએ—આ તો ત્યાગી, આત્મસિદ્ધ, અવધૂત-સેવિત મહાપુરુષોને જ પ્રાપ્ત છે।
Verse 22
नैतेन देहेन हरे कृतागसो देहोद्भवेनालमलं कुजन्मना । व्रीडा ममाभूत्कुजनप्रसङ्गत- स्तज्जन्म धिग्यो महतामवद्यकृत् ॥ २२ ॥
હે હરિ! તું શિતિકંઠ (શિવ) ના ચરણકમળોનો અપરાધી છે, અને દુર્ભાગ્યે મારું શરીર તારા શરીરથી જ ઉત્પન્ન થયું છે. આ દેહ-સંબંધથી મને ભારે લાજ આવે છે; મહાપુરુષના ચરણોમાં અપરાધ કરનાર સાથે સંબંધ હોવાથી હું મારા જન્મને ધિક્કારું છું।
Verse 23
गोत्रं त्वदीयं भगवान्वृषध्वजो दाक्षायणीत्याह यदा सुदुर्मना: । व्यपेतनर्मस्मितमाशु तदाऽहं व्युत्स्रक्ष्य एतत्कुणपं त्वदङ्गजम् ॥ २३ ॥
ગોત્રસંબંધને કારણે જ્યારે ભગવાન વૃષધ્વજ શિવ મને ‘દાક્ષાયણી’ કહી સંબોધે છે, ત્યારે હું તરત જ ઉદાસ થઈ જાઉં છું અને મારી હાસ્ય-ખુશી તથા સ્મિત ક્ષણે અદૃશ્ય થઈ જાય છે. તમારાથી ઉત્પન્ન થયેલું આ થેલી સમાન દેહ મને ખૂબ ખેદ આપે છે; તેથી હું તેને ત્યજી દઈશ।
Verse 24
मैत्रेय उवाच इत्यध्वरे दक्षमनूद्य शत्रुहन् क्षितावुदीचीं निषसाद शान्तवाक् । स्पृष्ट्वा जलं पीतदुकूलसंवृता निमील्य दृग्योगपथं समाविशत् ॥ २४ ॥
મૈત્રેય બોલ્યા—હે શત્રુહન વિદુર! યજ્ઞમંડપમાં પિતા દક્ષને આમ કહી સતી શાંત વાણીથી જમીન પર બેઠી અને ઉત્તર દિશા તરફ મુખ કર્યું. કેશરી વસ્ત્ર ધારણ કરીને તેણે જળનો સ્પર્શ કરી પોતાને પવિત્ર કરી, આંખો મીંચી યોગમાર્ગમાં લીન થઈ ગઈ।
Verse 25
कृत्वा समानावनिलौ जितासना सोदानमुत्थाप्य च नाभिचक्रत: । शनैर्हृदि स्थाप्य धियोरसि स्थितं कण्ठाद्भ्रुवोर्मध्यमनिन्दितानयत् ॥ २५ ॥
પ્રથમ તેણે આસન સ્થિર કરીને પ્રાણવાયુને સમ સ્થિતિમાં લાવ્યો. પછી ઉદાનવાયુને નાભિચક્રથી ઉપર ઉઠાવી સમત્વમાં સ્થાપિત કર્યો. ત્યારબાદ બુદ્ધિ સાથે મિશ્રિત પ્રાણને ધીમે ધીમે હૃદયમાં સ્થિર કરી, ત્યાંથી કંઠમાર્ગે ક્રમે ભ્રૂમધ્ય સુધી લઈ ગઈ।
Verse 26
एवं स्वदेहं महतां महीयसा मुहु: समारोपितमङ्कमादरात् । जिहासती दक्षरुषा मनस्विनी दधार गात्रेष्वनिलाग्निधारणाम् ॥ २६ ॥
આ રીતે પોતાનું દેહ ત્યાગ કરવા—જે દેહ મહાત્માઓથી પણ મહાન ભગવાન શંકરે પ્રેમ અને આદરથી વારંવાર પોતાની ગોદમાં બેસાડ્યો હતો—સતીએ પિતાપ્રત્યેના ક્રોધથી મન દૃઢ કરીને અંગોમાં અનિલ-અગ્નિ ધારણાનું ધ્યાન ધાર્યું।
Verse 27
तत: स्वभर्तुश्चरणाम्बुजासवं जगद्गुरोश्चिन्तयती न चापरम् । ददर्श देहो हतकल्मष: सती सद्य: प्रजज्वाल समाधिजाग्निना ॥ २७ ॥
પછી સતી બીજું કશું ન વિચારી, પોતાના પતિ—જગદ્ગુરુ ભગવાન શિવના ચરણકમળોના અમૃતનું જ સ્મરણ કરતી રહી. આમ તે સર્વ કલ્મષથી શુદ્ધ થઈ ગઈ; અને સમાધિની અગ્નિથી તેનું દેહ તત્ક્ષણે પ્રજ્વલિત થયું।
Verse 28
तत्पश्यतां खे भुवि चाद्भुतं महद् हाहेति वाद: सुमहानजायत । हन्त प्रिया दैवतमस्य देवी जहावसून् केन सती प्रकोपिता ॥ २८ ॥
સતીએ ક્રોધમાં દેહ ત્યાગ કર્યો ત્યારે આકાશ અને ધરતી પર અદ્ભુત મહાન ‘હાય હાય’નો ઘોર નાદ થયો. શિવ જેવા પૂજ્ય દેવની પ્રિયા દેવી સતી કેમ આવી રીતે શરીર છોડીને ગઈ?
Verse 29
अहो अनात्म्यं महदस्य पश्यत प्रजापतेर्यस्य चराचरं प्रजा: । जहावसून् यद्विमतात्मजा सती मनस्विनी मानमभीक्ष्णमर्हति ॥ २९ ॥
અહો, આ કેટલી મોટી અનાત્મ્યતા! ચરાચર સર્વ પ્રજાનો પાલક પ્રજાપતિ દક્ષે પોતાની જ પુત્રી સતીનો—જે પતિવ્રતા અને મહાત્મા હતી—અપમાન કર્યો; એ અવગણનાથી તેણે દેહ ત્યાગ્યો.
Verse 30
सोऽयं दुर्मर्षहृदयो ब्रह्मध्रुक् च लोकेऽपकीर्तिं महतीमवाप्स्यति । यदङ्गजां स्वां पुरुषद्विडुद्यतां न प्रत्यषेधन्मृतयेऽपराधत: ॥ ३० ॥
આ કઠોરહૃદય દક્ષ, જે બ્રાહ્મણત્વને અયોગ્ય અને બ્રહ્મદ્રોહી છે, લોકમાં મહાન અપકીર્તિ પામશે; કારણ કે પોતાના અપરાધથી મૃત્યુ તરફ ધસી રહેલી પોતાની પુત્રીને તેણે રોકી નહીં અને પરમ પુરુષ પ્રત્યે દ્વેષ રાખ્યો.
Verse 31
वदत्येवं जने सत्या दृष्ट्वासुत्यागमद्भुतम् । दक्षं तत्पार्षदा हन्तुमुदतिष्ठन्नुदायुधा: ॥ ३१ ॥
લોકો સતીના આ અદ્ભુત સ્વેચ્છામરણ વિશે વાત કરી રહ્યા હતા, ત્યારે તેની સાથે આવેલા પારષદો શસ્ત્ર ઉઠાવી દક્ષને મારવા ઊભા થયા.
Verse 32
तेषामापततां वेगं निशाम्य भगवान् भृगु: । यज्ञघ्नघ्नेन यजुषा दक्षिणाग्नौ जुहाव ह ॥ ३२ ॥
તેઓ ધસી આવતા વેગને જોઈ ભગવાન ભૃગુએ જોખમ સમજ્યું; દક્ષિણાગ્નિમાં આહુતિ અર્પી યજુર્વેદના એવા મંત્ર ઉચ્ચાર્યા કે જે યજ્ઞવિઘ્નકારીઓને તત્કાળ સંહાર કરી શકે.
Verse 33
अध्वर्युणा हूयमाने देवा उत्पेतुरोजसा । ऋभवो नाम तपसा सोमं प्राप्ता: सहस्रश: ॥ ३३ ॥
અધ્વર્યુકે અગ્નિમાં આહુતિ આપતાં જ દેવતાઓ પોતાના ઓજસથી તત્કાળ પ્રગટ થયા. ‘ઋભુ’ નામના દેવગણ તપસ્યાથી સોમ-બળ મેળવી હજારોની સંખ્યામાં પ્રાદુર્ભૂત થયા.
Verse 34
तैरलातायुधै: सर्वे प्रमथा: सहगुह्यका: । हन्यमाना दिशो भेजुरुशद्भिर्ब्रह्मतेजसा ॥ ३४ ॥
ઋભુ દેવતાઓએ યજ્ઞાગ્નિની અર્ધદગ્ધ લાકડીઓને શસ્ત્ર બનાવી પ્રમથો અને ગુહ્યકો પર પ્રહાર કર્યો. બ્રહ્મ-તેજથી દગ્ધ થઈ તેઓ સર્વ દિશાઓમાં ભાગી અદૃશ્ય થઈ ગયા.
Frequently Asked Questions
Satī is portrayed as torn between two dharmic pulls: loyalty to her husband’s counsel and intense affection for her natal family. Her agitation and repeated wavering indicate inner conflict; ultimately, attachment and grief override discernment, and she goes—only to witness Dakṣa’s public disrespect of Śiva and herself, which becomes the immediate cause of her decisive renunciation.
In the Bhāgavata’s theology, excluding a महान् (great lord/devotee) from yajña reveals that the ritual has become ego-driven rather than God-centered. The omission symbolizes sectarian contempt and the spiritual invalidation of the sacrifice’s purpose—prompting Satī’s condemnation of fruitive ritualism divorced from reverence and devotion.
Satī states a graded dharmic response: if one cannot punish the blasphemer, one should block the ears and leave; if capable, one should forcibly stop the blasphemy. Her intent is to stress the seriousness of insulting the controller of religion and the Lord’s devotee, not to license indiscriminate violence; the narrative then shows consequences unfolding through cosmic, not personal, retribution.
The chapter frames it as yogic departure (yoga-mṛtyu): Satī sits in posture, raises prāṇa through the inner channels, concentrates on the fiery element, and meditates on Śiva’s lotus feet, becoming purified and leaving the body in a blaze generated by meditation. The emphasis is on tapas and yogic mastery, though it is triggered by moral outrage and grief.
The Ṛbhus are a class of empowered demigods manifested through Bhṛgu’s oblations and Yajur-mantras. They embody mantra-śakti and brahma-tejas protecting the sacrificial establishment; they attack Śiva’s attendants and drive them away, intensifying the conflict that will culminate in the larger destruction of Dakṣa’s yajña.