Adhyaya 3
Satī Desires to Attend Dakṣa’s Sacrifice; Śiva Warns Against the Pain of Relatives’ Insults
દક્ષ અને જમાઈ શિવ વચ્ચેના જૂના તણાવની કડીમાં આ અધ્યાય શરૂ થાય છે. પ્રજાપતિઓના મુખ્ય તરીકે શક્તિ મળતાં દક્ષનો અહંકાર વધે છે અને તે વાજપેય તથા બૃહસ્પતિ-સવ જેવા ભવ્ય યજ્ઞો કરે છે; ઋષિ, પિતૃગણ, દેવો અને અલંકૃત દેવીઓ સર્વત્રથી આવે છે. સતી દિવ્ય વાતો સાંભળી દેવીઓની યજ્ઞયાત્રા જોઈ પિતૃગૃહના સ્નેહ અને લોકરીતિથી પ્રેરાઈ શિવને સાથે આવવા વિનંતી કરે છે—આમંત્રણ ન હોય તો પણ પિતાના ઘરે જઈ શકાય એમ કહે છે. શિવ ગંભીર નીતિ સમજાવે છે: ઈર્ષ્યાળુ પાસે જવું હાનિકારક; શત્રુના બાણ કરતાં સ્વજનોના કઠોર શબ્દો વધુ ઊંડો ઘા કરે છે. તે દક્ષની વિદ્યાગર્વ, તપ, ધન, રૂપ, યુવન અને કુળગર્વથી થયેલી અંધતા બતાવે છે અને કહે છે કે દેહની શિષ્ટતા કરતાં સર્વમાં વસતા પરમાત્મા—વાસુદેવ—પ્રત્યેનો સાચો આદર શ્રેષ્ઠ છે. શુદ્ધ ચિત્તથી વાસુદેવને નિત્ય નમસ્કાર કરતો શિવ સતીને ચેતવે છે કે દક્ષની ઈર્ષ્યા તેને સભામાં અપમાનિત કરશે; સ્વજનનું અપમાન મૃત્યુસમાન દુઃખ બની શકે—આગામી વિપત્તિ માટે આ ભૂમિકા બને છે.
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच सदा विद्विषतोरेवं कालो वै ध्रियमाणयो: । जामातु: श्वशुरस्यापि सुमहानतिचक्रमे ॥ १ ॥
મૈત્રેય બોલ્યા—આ રીતે જમાઈ અને સસરા, એટલે કે ભગવાન શિવ અને દક્ષ, વચ્ચેનું વૈર ઘણાં લાંબા સમય સુધી ચાલ્યું.
Verse 2
यदाभिषिक्तो दक्षस्तु ब्रह्मणा परमेष्ठिना । प्रजापतीनां सर्वेषामाधिपत्ये स्मयोऽभवत् ॥ २ ॥
પરમેષ્ઠી બ્રહ્માએ દક્ષને સર્વ પ્રજાપતિઓના અધિપતિ તરીકે અભિષેક કર્યો ત્યારે દક્ષ અત્યંત અહંકારથી ફૂલાઈ ગયો.
Verse 3
इष्ट्वा स वाजपेयेन ब्रह्मिष्ठानभिभूय च । बृहस्पतिसवं नाम समारेभे क्रतूत्तमम् ॥ ३ ॥
દક્ષે વાજપેય યજ્ઞ કર્યો અને બ્રહ્માજીના આધારથી અતિશય આત્મવિશ્વાસી બન્યો. ત્યારબાદ તેણે ‘બૃહસ્પતિ-સવ’ નામે એક વધુ શ્રેષ્ઠ મહાયજ્ઞ આરંભ્યો.
Verse 4
तस्मिन्ब्रह्मर्षय: सर्वे देवर्षिपितृदेवता: । आसन् कृतस्वस्त्ययनास्तत्पत्न्यश्च सभर्तृका: ॥ ४ ॥
યજ્ઞ ચાલતો હતો ત્યારે સર્વ બ્રહ્મર્ષિ, દેવર્ષિ, પિતૃદેવતા તથા અન્ય દેવગણ હાજર હતા. તેમણે મંગલ સ્વસ્ત્યયન કર્યા હતા, અને તેમની પત્નીઓ પણ પતિઓ સાથે અલંકૃત થઈને આવી હતી.
Verse 5
तदुपश्रुत्य नभसि खेचराणां प्रजल्पताम् । सती दाक्षायणी देवी पितृयज्ञमहोत्सवम् ॥ ५ ॥ व्रजन्ती: सर्वतो दिग्भ्य उपदेववरस्त्रिय: । विमानयाना: सप्रेष्ठा निष्ककण्ठी: सुवासस: ॥ ६ ॥ दृष्ट्वा स्वनिलयाभ्याशे लोलाक्षीर्मृष्टकुण्डला: । पतिं भूतपतिं देवमौत्सुक्यादभ्यभाषत ॥ ७ ॥
આકાશમાં ઉડતા દેવગણોની વાતો સાંભળી દક્ષાયણી સતીદેવીને પિતાના મહાન પિતૃયજ્ઞ-મહોત્સવની ખબર પડી. તેણે જોયું કે સર્વ દિશાઓથી ઉપદેવોની સુંદર પત્નીઓ વિમાનોમાં, પ્રિયજન સાથે, ઉત્તમ વસ્ત્રો અને હાર-કુંડળ-લૉકેટથી શોભિત થઈ તેના નિવાસ નજીકથી યજ્ઞ તરફ જઈ રહી છે. તે જોઈ સતી વ્યાકુળ થઈ ભૂતપતિ એવા પતિ દેવ શંકરને ઉત્સુકતાથી બોલી.
Verse 6
तदुपश्रुत्य नभसि खेचराणां प्रजल्पताम् । सती दाक्षायणी देवी पितृयज्ञमहोत्सवम् ॥ ५ ॥ व्रजन्ती: सर्वतो दिग्भ्य उपदेववरस्त्रिय: । विमानयाना: सप्रेष्ठा निष्ककण्ठी: सुवासस: ॥ ६ ॥ दृष्ट्वा स्वनिलयाभ्याशे लोलाक्षीर्मृष्टकुण्डला: । पतिं भूतपतिं देवमौत्सुक्यादभ्यभाषत ॥ ७ ॥
આકાશમાં ઉડતા દેવગણોની વાતો સાંભળી દક્ષાયણી સતીદેવીને પિતાના મહાન પિતૃયજ્ઞ-મહોત્સવની ખબર પડી. તેણે જોયું કે સર્વ દિશાઓથી ઉપદેવોની સુંદર પત્નીઓ વિમાનોમાં, પ્રિયજન સાથે, ઉત્તમ વસ્ત્રો અને હાર-કુંડળ-લૉકેટથી શોભિત થઈ તેના નિવાસ નજીકથી યજ્ઞ તરફ જઈ રહી છે. તે જોઈ સતી વ્યાકુળ થઈ ભૂતપતિ એવા પતિ દેવ શંકરને ઉત્સુકતાથી બોલી.
Verse 7
तदुपश्रुत्य नभसि खेचराणां प्रजल्पताम् । सती दाक्षायणी देवी पितृयज्ञमहोत्सवम् ॥ ५ ॥ व्रजन्ती: सर्वतो दिग्भ्य उपदेववरस्त्रिय: । विमानयाना: सप्रेष्ठा निष्ककण्ठी: सुवासस: ॥ ६ ॥ दृष्ट्वा स्वनिलयाभ्याशे लोलाक्षीर्मृष्टकुण्डला: । पतिं भूतपतिं देवमौत्सुक्यादभ्यभाषत ॥ ७ ॥
આકાશમાં ઉડતા દેવગણોની વાતો સાંભળી દક્ષાયણી સતીદેવીને પિતાના મહાન પિતૃયજ્ઞ-મહોત્સવની ખબર પડી. તેણે જોયું કે સર્વ દિશાઓથી ઉપદેવોની સુંદર પત્નીઓ વિમાનોમાં, પ્રિયજન સાથે, ઉત્તમ વસ્ત્રો અને હાર-કુંડળ-લૉકેટથી શોભિત થઈ તેના નિવાસ નજીકથી યજ્ઞ તરફ જઈ રહી છે. તે જોઈ સતી વ્યાકુળ થઈ ભૂતપતિ એવા પતિ દેવ શંકરને ઉત્સુકતાથી બોલી.
Verse 8
सत्युवाच प्रजापतेस्ते श्वशुरस्य साम्प्रतं निर्यापितो यज्ञमहोत्सव: किल । वयं च तत्राभिसराम वाम ते यद्यर्थितामी विबुधा व्रजन्ति हि ॥ ८ ॥
સતી બોલી—હે પ્રિય શિવ, તમારા શ્વશુર પ્રજાપતિ અત્યારે મહાયજ્ઞ-મહોત્સવ કરી રહ્યા છે. તેમના આમંત્રણે બધા દેવતાઓ ત્યાં જઈ રહ્યા છે. તમારી ઇચ્છા હોય તો આપણે પણ ત્યાં જઈએ.
Verse 9
तस्मिन्भगिन्यो मम भर्तृभि: स्वकै- र्ध्रुवं गमिष्यन्ति सुहृद्दिदृक्षव: । अहं च तस्मिन्भवताभिकामये सहोपनीतं परिबर्हमर्हितुम् ॥ ९ ॥
તે યજ્ઞમાં મારી બહેનો પોતાના-પોતાના પતિઓ સાથે નિશ્ચિત જ ગઈ હશે, સગાંને જોવા ઇચ્છાથી. હું પણ પિતાએ આપેલા આભૂષણોથી શોભિત થઈને તમારી સાથે ત્યાં જઈ તે સભામાં ભાગ લેવા ઇચ્છું છું.
Verse 10
तत्र स्वसृर्मे ननु भर्तृसम्मिता मातृष्वसृ: क्लिन्नधियं च मातरम् । द्रक्ष्ये चिरोत्कण्ठमना महर्षिभि- रुन्नीयमानं च मृडाध्वरध्वजम् ॥ १० ॥
ત્યાં મારી બહેનો, મારી માતાની બહેનો અને તેમના પતિઓ, તેમજ સ્નેહાળ માતા પણ હશે—જેનાં દર્શન માટે હું લાંબા સમયથી આતુર છું. મહર્ષિઓ દ્વારા થતો યજ્ઞ અને ફરકતા ધ્વજ-પતાકાઓની શોભા પણ હું જોઈ શકીશ. તેથી, હે પ્રિય પતિ, ત્યાં જવા મને બહુ ઉત્કંઠા છે.
Verse 11
त्वय्येतदाश्चर्यमजात्ममायया विनिर्मितं भाति गुणत्रयात्मकम् । तथाप्यहं योषिदतत्त्वविच्च ते दीना दिदृक्षे भव मे भवक्षितिम् ॥ ११ ॥
આ પ્રગટ જગત અજ જન્મહિન પરમેશ્વરની માયાથી ત્રિગુણાત્મક બની અદ્ભુત રીતે રચાયું છે—આ સત્ય તમને સંપૂર્ણ જાણીતું છે. છતાં હું એક દીન સ્ત્રી છું, તત્ત્વજ્ઞાનમાં અલ્પ. તેથી હું મારી જન્મભૂમિ ફરી એકવાર જોવા ઇચ્છું છું; કૃપા કરીને મને જવા દો.
Verse 12
पश्य प्रयान्तीरभवान्ययोषितो ऽप्यलड़्क़ृता: कान्तसखा वरूथश: । यासां व्रजद्भि: शितिकण्ठ मण्डितं नभो विमानै: कलहंसपाण्डुभि: ॥ १२ ॥
હે અજન્મા, હે નિલકંઠ! જુઓ—મારા સગાં જ નહીં, અન્ય સ્ત્રીઓ પણ સુંદર વસ્ત્રો અને આભૂષણોથી સજ્જ થઈ પોતાના પતિઓ અને સખીઓ સાથે ટોળે ટોળે ત્યાં જઈ રહી છે. હંસ જેવી ધવળ વિમાનો આખા આકાશને અતિ સુંદર બનાવી રહ્યા છે.
Verse 13
कथं सुताया: पितृगेहकौतुकं निशम्य देह: सुरवर्य नेङ्गते । अनाहुता अप्यभियन्ति सौहृदं भर्तुर्गुरोर्देहकृतश्च केतनम् ॥ १३ ॥
હે દેવશ્રેષ્ઠ! પિતાના ઘરમાં ઉત્સવ છે એમ સાંભળીને પુત્રીનું મન-દેહ કેવી રીતે અચળ રહે? આમંત્રણ ન હોય તોય મિત્ર, પતિ, ગુરુ કે પિતાના ઘેર જવામાં દોષ નથી.
Verse 14
तन्मे प्रसीदेदममर्त्य वाञ्छितं कर्तुं भवान्कारुणिको बतार्हति । त्वयात्मनोऽर्धेऽहमदभ्रचक्षुषा निरूपिता मानुगृहाण याचित: ॥ १४ ॥
હે અમર શિવ! મારા પર પ્રસન્ન થાઓ અને મારી ઇચ્છા પૂર્ણ કરો. તમે મને તમારા દેહનો અર્ધભાગ સ્વીકાર્યો છે; તેથી કૃપા કરીને મારી વિનંતી માન્ય કરો.
Verse 15
ऋषिरुवाच एवं गिरित्र: प्रिययाभिभाषित: प्रत्यभ्यधत्त प्रहसन् सुहृत्प्रिय: । संस्मारितो मर्मभिद: कुवागिषून् यानाह को विश्वसृजां समक्षत: ॥ १५ ॥
ઋષિ મૈત્રેય બોલ્યા: પ્રિય પત્નીએ આમ કહ્યે ત્યારે કૈલાસપતિ શિવ હસતાં હસતાં ઉત્તર આપ્યો; પરંતુ સાથે જ દક્ષે વિશ્વકાર્યના રક્ષકો સમક્ષ કહેલા કપટી, હૃદયભેદક વચનો તેને યાદ આવ્યા.
Verse 16
श्रीभगवानुवाच त्वयोदितं शोभनमेव शोभने अनाहुता अप्यभियन्ति बन्धुषु । ते यद्यनुत्पादितदोषदृष्टयो बलीयसानात्म्यमदेन मन्युना ॥ १६ ॥
ભગવાન શિવ બોલ્યા: હે સુંદરિ! તું કહ્યું કે આમંત્રણ ન હોય તોય સગાં-બંધુઓ પાસે જઈ શકાય—એ સાચું છે; પરંતુ તેઓ દેહાભિમાનથી દોષ ન જુએ અને ક્રોધથી પ્રબળ ન બને ત્યારે જ.
Verse 17
विद्यातपोवित्तवपुर्वय:कुलै: सतां गुणै: षड्भिरसत्तमेतरै: । स्मृतौ हतायां भृतमानदुर्दृश: स्तब्धा न पश्यन्ति हि धाम भूयसाम् ॥ १७ ॥
વિદ્યા, તપ, ધન, સૌંદર્ય, યુવાનપણું અને કુલ—આ છ ગુણ મહાન લોકો માટે ઉન્નતિના સાધન છે; પરંતુ જે તેમાં ગર્વ કરે છે તે અંધ બને છે, તેની સ્મૃતિ નાશ પામે છે અને મહાત્માઓની મહિમા જોઈ શકતો નથી.
Verse 18
नैतादृशानां स्वजनव्यपेक्षया गृहान्प्रतीयादनवस्थितात्मनाम् । येऽभ्यागतान् वक्रधियाभिचक्षते आरोपितभ्रूभिरमर्षणाक्षिभि: ॥ १८ ॥
આવા અસ્થિરચિત્ત લોકોના ઘરે, તેઓ સ્વજન કે મિત્ર હોય તોય, જવું ન જોઈએ; જે આવેલા અતિથિને વાંકડી બુદ્ધિથી જુએ, ભ્રૂ ઊંચી કરીને ક્રોધી નજરે નિહાળે।
Verse 19
तथारिभिर्न व्यथते शिलीमुखै: शेतेऽर्दिताङ्गो हृदयेन दूयता । स्वानां यथा वक्रधियां दुरुक्तिभि- र्दिवानिशं तप्यति मर्मताडित: ॥ १९ ॥
શત્રુના બાણોથી ઘાયલ થવાથી માણસ એટલો વ્યથિત થતો નથી, જેટલો સ્વજનોની વાંકડી બુદ્ધિમાંથી નીકળેલા કઠોર વચનો વડે; તે વચનો મર્મને ભેદી દિવસ-રાત હૃદયને દહાવે છે।
Verse 20
व्यक्तं त्वमुत्कृष्टगते: प्रजापते: प्रियात्मजानामसि सुभ्रु मे मता । तथापि मानं न पितु: प्रपत्स्यसे मदाश्रयात्क: परितप्यते यत: ॥ २० ॥
હે શુભ્રવર્ણે પ્રિયે, સ્પષ્ટ છે કે દક્ષ પ્રજાપતિની પુત્રીઓમાં તું અત્યંત પ્રિય છે; છતાં મારા આશ્રયમાં હોવાથી તું પિતાના ઘરમાં માન નહીં પામે, ઉલટું મારી સાથેના સંબંધથી તને ખેદ થશે।
Verse 21
पापच्यमानेन हृदातुरेन्द्रिय: समृद्धिभि: पूरुषबुद्धिसाक्षिणाम् । अकल्प एषामधिरोढुमञ्जसा परं पदं द्वेष्टि यथासुरा हरिम् ॥ २१ ॥
અહંકારથી ચલિત માણસનું હૃદય સદા દહે છે અને ઇન્દ્રિયો પણ વ્યાકુળ રહે છે; આત્મસાક્ષાત્કારી પુરુષોની સમૃદ્ધિ તે સહન કરી શકતો નથી. તે સ્તરે સહેલાઈથી ચઢી ન શકવાથી, તે એમનો એવો જ દ્વેષ કરે છે જેમ અસુરો ભગવાન હરિનો કરે છે।
Verse 22
प्रत्युद्गमप्रश्रयणाभिवादनं विधीयते साधु मिथ: सुमध्यमे । प्राज्ञै: परस्मै पुरुषाय चेतसा गुहाशयायैव न देहमानिने ॥ २२ ॥
હે સુમધ્યમે, મિત્રો અને સ્વજનો પરસ્પર ઊભા થઈ સ્વાગત, વિનય અને પ્રણામ કરે—આ યોગ્ય છે. પરંતુ પરમ તત્ત્વમાં સ્થિત પ્રાજ્ઞો આ માન દેહાભિમાનીને નહીં, દેહની અંદર ગુહ્યરૂપે વસતા પરમ પુરુષ પરમાત્માને મનથી અર્પે છે।
Verse 23
सत्त्वं विशुद्धं वसुदेवशब्दितं यदीयते तत्र पुमानपावृत: । सत्त्वे च तस्मिन्भगवान्वासुदेवो ह्यधोक्षजो मे नमसा विधीयते ॥ २३ ॥
જે વિશુદ્ધ સત્ત્વ ‘વાસુદેવ’ કહેવાય છે, તેમાં પુરુષ આવરણ વિના પ્રગટ થાય છે. તે શુદ્ધ ચેતનામાં અધોક્ષજ ભગવાન વાસુદેવને હું નિત્ય નમસ્કાર અર્પું છું.
Verse 24
तत्ते निरीक्ष्यो न पितापि देहकृद् दक्षो मम द्विट्तदनुव्रताश्च ये । यो विश्वसृग्यज्ञगतं वरोरु मा- मनागसं दुर्वचसाकरोत्तिर: ॥ २४ ॥
અતએવ દેહ આપનાર પિતા દક્ષને પણ તું ન જો; કારણ કે તે અને તેના અનુયાયીઓ મારી પ્રત્યે દ્વેષી છે. હે વરોરુ, ઈર્ષ્યાથી તેણે વિશ્વસૃજ યજ્ઞસભામાં નિર્દોષ મને કઠોર વચનોથી અપમાનિત કર્યો છે.
Verse 25
यदि व्रजिष्यस्यतिहाय मद्वचो भद्रं भवत्या न ततो भविष्यति । सम्भावितस्य स्वजनात्पराभवो यदा स सद्यो मरणाय कल्पते ॥ २५ ॥
જો તું મારી વાત અવગણીને પણ જવા નક્કી કરે, તો તારા માટે શુભ નહીં થાય. તું અત્યંત માનનીય છે; અને જ્યારે પોતાના સ્વજન તરફથી અપમાન થાય, ત્યારે તે અપમાન તરત જ મૃત્યુ સમાન બની જાય છે.
Frequently Asked Questions
Satī is moved by natural filial emotion and social dharma: hearing of festivity at her father’s home and seeing other devas’ wives traveling, she longs to meet sisters, maternal relatives, and witness the sacrificial grandeur. She also reasons that a father, like a friend, husband, or guru, may be approached without formal invitation—an appeal grounded in customary etiquette and familial intimacy.
Śiva reads the underlying consciousness: Dakṣa’s pride and envy make him likely to dishonor Satī because she is Śiva’s wife. Śiva teaches that association with the envious is spiritually and emotionally dangerous; insults from relatives pierce more deeply than attacks from enemies. His warning is also theological: when ritual is driven by bodily identification and ego, it becomes a venue for aparādha, not purification.
Śiva distinguishes social courtesies from spiritual vision: the truly intelligent offer respect to the Supersoul (Paramātmā) seated within all bodies, not merely to the external person identified with the body. He frames his own practice as constant obeisance to Vāsudeva in pure Kṛṣṇa consciousness, where the Lord is revealed without covering.
The six—education, austerity, wealth, beauty, youth, and heritage—are ordinarily signs of elevation, but when possessed with pride they produce blindness and loss of discernment. In Dakṣa’s case, these become fuel for superiority and contempt toward a self-realized personality (Śiva), demonstrating the Bhāgavata’s critique of prestige divorced from humility and devotion.