Adhyaya 29
Nārada Explains the Allegory of King Purañjana (Deha–Indriya–Manaḥ Mapping and the Remedy of Bhakti)
રાજા પ્રાચીનબર્હિ પુરંજન-રૂપકનો અર્થ ન સમજી શકતાં નારદ મુનિ તેને ક્રમશઃ દેહધારી જીવનના નકશા રૂપે ઉકેલે છે—જીવ જ પુરંજન છે, ‘અજ્ઞાત મિત્ર’ સ્વયં ભગવાન છે, અને માનવ/દેવ દેહ નવદ્વારની નગરી છે જ્યાં ઇન્દ્રિયો, મન, પ્રાણ અને બુદ્ધિ મળીને ભોગ અને દુઃખનો અનુભવ કરાવે છે. તેઓ દરેક ‘દ્વાર’ અને ‘નગરી’ને ઇન્દ્રિયક્રિયા તથા વિષયો સાથે જોડે છે, પછી દેહને રથરૂપે સમજાવે છે—બુદ્ધિ સારથી, મન દોરડું; કાળ (ચંડવેગ) દિવસ-રાતથી આયુષ્ય ક્ષય કરે છે અને જરા (કાલકન્યા) મૃત્યુની સહચરી છે. નારદ કર્મકાંડના ગર્વની ટીકા કરીને કહે છે કે કર્મોની ગોઠવણી બદલવાથી બંધન તૂટતું નથી; માત્ર કૃષ્ણચેતનાનું જાગરણ—ખાસ કરીને ભક્તસંગ અને શ્રવણ—સંસારના સ્વપ્નનો અંત કરે છે. રાજા ઉપદેશ સ્વીકારી દેહાંતરમાં કર્મસાતત્ય પૂછે છે; નારદ મન, સંસ્કાર અને વાસના દ્વારા સૂક્ષ્મદેહના ગમનનું વર્ણન કરે છે. અંતે રાજા વૈરાગ્યથી ત્યાગ કરીને મુક્ત થાય છે અને ધ્યાનપૂર્વક સાંભળનારને દેહાભિમાનથી મુક્તિ આપતી ફલશ્રુતિ આવે છે।
Shlokas
Verse 1
प्राचीनबर्हिरुवाच भगवंस्ते वचोऽस्माभिर्न सम्यगवगम्यते । कवयस्तद्विजानन्ति न वयं कर्ममोहिता: ॥ १ ॥
રાજા પ્રાચીનબર્હિ બોલ્યા— હે ભગવન્, આપની પુરઞ્જન રૂપકકથાનો તાત્પર્ય અમે સંપૂર્ણ રીતે સમજી શક્યા નથી. આત્મજ્ઞાનમાં સિદ્ધ કવિજન જ તેને જાણે છે; અમે કર્મમોહમાં બંધાયેલા હોવાથી તેનો અર્થ સમજવો અઘરો છે.
Verse 2
नारद उवाच पुरुषं पुरञ्जनं विद्याद्यद् व्यनक्त्यात्मन: पुरम् । एकद्वित्रिचतुष्पादं बहुपादमपादकम् ॥ २ ॥
નારદ મુનિ બોલ્યા— પુરઞ્જન એટલે જીવાત્મા, જે પોતાના કર્મ અનુસાર પોતાના માટે દેહ-નગર ધારણ કરે છે. તે એકપગ, દ્વિપગ, ત્રિપગ, ચતુષ્પગ, બહુપગ અથવા અપાદ (પગ વિનાના) દેહોમાં પ્રવેશ કરીને સંસારમાં ભટકે છે; ભોગતા-ભાવથી જ તે ‘પુરઞ્જન’ કહેવાય છે.
Verse 3
योऽविज्ञाताहृतस्तस्य पुरुषस्य सखेश्वर: । यन्न विज्ञायते पुम्भिर्नामभिर्वा क्रियागुणै: ॥ ३ ॥
જેણે હું ‘અવિજ્ઞાત’ કહ્યો છે, તે જ પરમ પુરુષોત્તમ ભગવાન— જીવના સ્વામી અને નિત્ય સખા છે. ભૌતિક નામો, ક્રિયાઓ કે ગુણોથી તેમને જાણી શકાય નહીં; તેથી બંધ જીવ માટે તેઓ સદા અજ્ઞેય જ રહે છે.
Verse 4
यदा जिघृक्षन् पुरुष: कार्त्स्न्येन प्रकृतेर्गुणान् । नवद्वारं द्विहस्ताङ्घ्रि तत्रामनुत साध्विति ॥ ४ ॥
જ્યારે જીવ પ્રકૃતિના ગુણોને સંપૂર્ણ રીતે ભોગવવા ઇચ્છે છે, ત્યારે અનેક દેહોમાંથી નવ દ્વારવાળો, બે હાથ અને બે પગવાળો દેહ ‘શ્રેષ્ઠ’ માનીને સ્વીકારે છે. આમ તે મનુષ્ય કે દેવદેહ પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 5
बुद्धिं तु प्रमदां विद्यान्ममाहमिति यत्कृतम् । यामधिष्ठाय देहेऽस्मिन् पुमान् भुङ्क्तेऽक्षभिर्गुणान् ॥ ५ ॥
અહીં ‘પ્રમદા’ શબ્દથી ભૌતિક બુદ્ધિ—અર્થાત્ અજ્ઞાન—સમજો, જે ‘હું’ અને ‘મારું’ એવો ભાવ ઊભો કરે છે. એ બુદ્ધિનો આશ્રય લઈને મનુષ્ય આ દેહમાં ઇન્દ્રિયો દ્વારા ગુણોનું ભોગવણું અને દુઃખ ભોગવે છે; આમ તે બંધનમાં ફસાય છે.
Verse 6
सखाय इन्द्रियगणा ज्ञानं कर्म च यत्कृतम् । सख्यस्तद्वृत्तय: प्राण: पञ्चवृत्तिर्यथोरग: ॥ ६ ॥
પાંચ કર્મેન્દ્રિયો અને પાંચ જ્ઞાનેન્દ્રિયો પુરંજનીના પુરુષ મિત્ર છે. તેમની સહાયથી જીવ જ્ઞાન મેળવે છે અને કર્મ કરે છે. ઇન્દ્રિયોની પ્રવૃત્તિઓ સખીઓ સમાન છે, અને પાંચમુખી સર્પ સમાન પ્રાણ પાંચ પ્રવાહોમાં કાર્ય કરે છે.
Verse 7
बृहद्बलं मनो विद्यादुभयेन्द्रियनायकम् । पञ्चाला: पञ्च विषया यन्मध्ये नवखं पुरम् ॥ ७ ॥
અગિયારમો સેવક, જે બધાનો અધિપતિ છે, તેને મન કહે છે; તે જ્ઞાન અને કર્મ—બન્ને ઇન્દ્રિયોનો નાયક છે. પાંચ વિષયો જ પાંચાલ રાજ્ય છે, જ્યાં ભોગ થાય છે. એ પાંચાલમાં નવ દ્વારવાળું દેહ-નગર વસે છે.
Verse 8
अक्षिणी नासिके कर्णौ मुखं शिश्नगुदाविति । द्वे द्वे द्वारौ बहिर्याति यस्तदिन्द्रियसंयुत: ॥ ८ ॥
બે આંખો, બે નાસિકાછિદ્રો અને બે કાન—આ જોડિયા દ્વાર છે. મોં, જનનેન્દ્રિય અને ગુદા પણ અલગ દ્વાર છે. આ નવ દ્વારવાળા દેહમાં સ્થિત જીવ બહારના જગતમાં પ્રવૃત્ત થઈ રૂપ-રસાદિ વિષયોનો ભોગ કરે છે.
Verse 9
अक्षिणी नासिके आस्यमिति पञ्चपुर: कृता: । दक्षिणा दक्षिण: कर्ण उत्तरा चोत्तर: स्मृत: । पश्चिमे इत्यधोद्वारौ गुदं शिश्नमिहोच्यते ॥ ९ ॥
બે આંખો, બે નાસિકાછિદ્રો અને મોં—આ પાંચ દ્વાર આગળ છે. જમણું કાન દક્ષિણ દ્વાર અને ડાબું કાન ઉત્તર દ્વાર માનવામાં આવે છે. પશ્ચિમ તરફ નીચે આવેલા બે દ્વાર ગુદા અને શિશ્ન કહેવાય છે.
Verse 10
खद्योताविर्मुखी चात्र नेत्रे एकत्र निर्मिते । रूपं विभ्राजितं ताभ्यां विचष्टे चक्षुषेश्वर: ॥ १० ॥
ખદ્યોતા અને આવિર્મુખી નામનાં બે દ્વાર—એક જ સ્થાને બાજુબાજુ રચાયેલાં બે નેત્રો છે. ‘વિભ્રાજિત’ નામનું નગર રૂપ (દૃશ્ય) તરીકે જાણવું. આ રીતે ચક્ષુનો અધિપતિ સદા વિવિધ રૂપો જુએ છે.
Verse 11
नलिनी नालिनी नासे गन्ध: सौरभ उच्यते । घ्राणोऽवधूतो मुख्यास्यं विपणो वाग्रसविद्रस: ॥ ११ ॥
નલિની અને નાલિની નામનાં બે દ્વાર બે નાસિકાછિદ્રો છે, અને સૌરભ નામની નગરી સુગંધ છે. અવધૂત નામનો સાથી ઘ્રાણેન્દ્રિય છે. મુખ્યા દ્વાર મુખ છે, વિપણ વાણીશક્તિ છે, અને રસવિદ્રસ રસજ્ઞ—સ્વાદેન્દ્રિય છે.
Verse 12
आपणो व्यवहारोऽत्र चित्रमन्धो बहूदनम् । पितृहूर्दक्षिण: कर्ण उत्तरो देवहू: स्मृत: ॥ १२ ॥
આપણ નામની નગરી જીભના વાણી-વ્યવહારને દર્શાવે છે, અને બહૂદન વિવિધ પ્રકારના અન્નપદાર્થો છે. જમણું કાન પિતૃહૂ દ્વાર કહેવાય છે અને ડાબું કાન દેવહૂ દ્વાર માનવામાં આવે છે.
Verse 13
प्रवृत्तं च निवृत्तं च शास्त्रं पञ्चालसंज्ञितम् । पितृयानं देवयानं श्रोत्राच्छ्रुतधराद्व्रजेत् ॥ १३ ॥
પ્રવૃત્તિ અને નિવૃત્તિ માટે માર્ગદર્શન આપતું શાસ્ત્ર ‘પંચાલ’ કહેવાય છે. જીવ બે કાન દ્વારા શ્રુતિ ધારણ કરે છે; એ શ્રવણથી કોઈ પિતૃયાન માર્ગે પિતૃલોકમાં અને કોઈ દેવયાન માર્ગે દેવલોકમાં ગતિ પામે છે.
Verse 14
आसुरी मेढ्रमर्वाग्द्वार्व्यवायो ग्रामिणां रति: । उपस्थो दुर्मद: प्रोक्तो निऋर्तिर्गुद उच्यते ॥ १४ ॥
આસુરી નામનું નીચું દ્વાર જનનેન્દ્રિય છે; તેના દ્વારા ગ્રામક નામની નગરીમાં પ્રવેશ થાય છે, જે મૈથુન માટે છે અને મૂઢ ગ્રામ્ય લોકોને અત્યંત પ્રિય લાગે છે. ઉપસ્થ—પ્રજનનશક્તિ—દુર્મદ કહેવાય છે, અને ગુદા નિરૃતિ કહેવાય છે.
Verse 15
वैशसं नरकं पायुर्लुब्धकोऽन्धौ तु मे शृणु । हस्तपादौ पुमांस्ताभ्यां युक्तो याति करोति च ॥ १५ ॥
પુરંજને વૈશસમાં જાય છે એમ કહેવાય ત્યારે તેનો અર્થ નરકમાં ગમન—પાયુ સાથે સંબંધિત—એવો થાય છે. તેની સાથે લુબ્ધક છે, જે પાયુનું કર્મેન્દ્રિય છે. અગાઉ કહેલા બે અંધ સાથીઓ હાથ અને પગ છે. હાથ-પગની મદદથી જીવ સર્વ પ્રકારના કર્મ કરે છે અને અહીં-ત્યાં જાય છે.
Verse 16
अन्त:पुरं च हृदयं विषूचिर्मन उच्यते । तत्र मोहं प्रसादं वा हर्षं प्राप्नोति तद्गुणै: ॥ १६ ॥
‘અંતઃપુર’ એટલે હૃદય અને ‘વિષૂચી’ એટલે સર્વત્ર દોડતું મન. એ મનમાં જ જીવ પ્રકૃતિના ગુણોથી ક્યારેક મોહ, ક્યારેક પ્રસન્નતા અને ક્યારેક હર્ષ અનુભવ કરે છે.
Verse 17
यथा यथा विक्रियते गुणाक्तो विकरोति वा । तथा तथोपद्रष्टात्मा तद्वृत्तीरनुकार्यते ॥ १७ ॥
દૂષિત બુદ્ધિના પ્રભાવથી જીવ જેમ જેમ બદલાય છે અથવા કર્મ કરે છે, તેમ તેમ તે ઉપદ્રષ્ટા આત્મા સમાન બની બુદ્ધિની વૃત્તિઓનું જ અનુસરણ કરે છે. જાગ્રત કે સ્વપ્નમાં બુદ્ધિ અનેક પરિસ્થિતિઓ રચે છે.
Verse 18
देहो रथस्त्विन्द्रियाश्व: संवत्सररयोऽगति: । द्विकर्मचक्रस्त्रिगुणध्वज: पञ्चासुबन्धुर: ॥ १८ ॥ मनोरश्मिर्बुद्धिसूतो हृन्नीडो द्वन्द्वकूबर: । पञ्चेन्द्रियार्थप्रक्षेप: सप्तधातुवरूथक: ॥ १९ ॥ आकूतिर्विक्रमो बाह्यो मृगतृष्णां प्रधावति । एकादशेन्द्रियचमू: पञ्चसूनाविनोदकृत् ॥ २० ॥
નારદ મુનિ બોલ્યા—મેં જેને રથ કહ્યું હતું, તે ખરેખર આ દેહ છે; ઇન્દ્રિયો તેના ઘોડા છે. વર્ષો પછી વર્ષો કાળના વેગે તેઓ અવરોધ વિના દોડે છે, છતાં સાચી પ્રગતિ થતી નથી. પુણ્ય અને પાપ બે ચક્ર છે; ત્રિગુણ ધ્વજ છે; પાંચ પ્રાણ બંધન છે. મન દોર (રશ્મિ) છે, બુદ્ધિ સારથી છે. હૃદય આસન છે અને સુખ-દુઃખ જેવા દ્વંદ્વ ગાંઠનું સ્થાન છે. સાત ધાતુ આવરણ છે; પાંચ કર્મેન્દ્રિયો બાહ્ય ક્રિયાઓ છે; અને અગિયાર ઇન્દ્રિયો સૈન્ય છે. વિષયભોગમાં આસક્ત જીવ રથસ્થ થઈ મૃગતૃષ્ણા સમાન મિથ્યા ઇચ્છાઓની પૂર્તિ માટે જન્મે જન્મે દોડે છે.
Verse 19
देहो रथस्त्विन्द्रियाश्व: संवत्सररयोऽगति: । द्विकर्मचक्रस्त्रिगुणध्वज: पञ्चासुबन्धुर: ॥ १८ ॥ मनोरश्मिर्बुद्धिसूतो हृन्नीडो द्वन्द्वकूबर: । पञ्चेन्द्रियार्थप्रक्षेप: सप्तधातुवरूथक: ॥ १९ ॥ आकूतिर्विक्रमो बाह्यो मृगतृष्णां प्रधावति । एकादशेन्द्रियचमू: पञ्चसूनाविनोदकृत् ॥ २० ॥
નારદ મુનિ બોલ્યા—મેં જેને રથ કહ્યું હતું, તે ખરેખર આ દેહ છે; ઇન્દ્રિયો તેના ઘોડા છે. વર્ષો પછી વર્ષો કાળના વેગે તેઓ અવરોધ વિના દોડે છે, છતાં સાચી પ્રગતિ થતી નથી. પુણ્ય અને પાપ બે ચક્ર છે; ત્રિગુણ ધ્વજ છે; પાંચ પ્રાણ બંધન છે. મન દોર (રશ્મિ) છે, બુદ્ધિ સારથી છે. હૃદય આસન છે અને સુખ-દુઃખ જેવા દ્વંદ્વ ગાંઠનું સ્થાન છે. સાત ધાતુ આવરણ છે; પાંચ કર્મેન્દ્રિયો બાહ્ય ક્રિયાઓ છે; અને અગિયાર ઇન્દ્રિયો સૈન્ય છે. વિષયભોગમાં આસક્ત જીવ રથસ્થ થઈ મૃગતૃષ્ણા સમાન મિથ્યા ઇચ્છાઓની પૂર્તિ માટે જન્મે જન્મે દોડે છે.
Verse 20
देहो रथस्त्विन्द्रियाश्व: संवत्सररयोऽगति: । द्विकर्मचक्रस्त्रिगुणध्वज: पञ्चासुबन्धुर: ॥ १८ ॥ मनोरश्मिर्बुद्धिसूतो हृन्नीडो द्वन्द्वकूबर: । पञ्चेन्द्रियार्थप्रक्षेप: सप्तधातुवरूथक: ॥ १९ ॥ आकूतिर्विक्रमो बाह्यो मृगतृष्णां प्रधावति । एकादशेन्द्रियचमू: पञ्चसूनाविनोदकृत् ॥ २० ॥
નારદ મુનિ બોલ્યા—મેં જેને રથ કહ્યું હતું, તે ખરેખર આ દેહ છે; ઇન્દ્રિયો તેના ઘોડા છે. વર્ષો પછી વર્ષો કાળના વેગે તેઓ અવરોધ વિના દોડે છે, છતાં સાચી પ્રગતિ થતી નથી. પુણ્ય અને પાપ બે ચક્ર છે; ત્રિગુણ ધ્વજ છે; પાંચ પ્રાણ બંધન છે. મન દોર (રશ્મિ) છે, બુદ્ધિ સારથી છે. હૃદય આસન છે અને સુખ-દુઃખ જેવા દ્વંદ્વ ગાંઠનું સ્થાન છે. સાત ધાતુ આવરણ છે; પાંચ કર્મેન્દ્રિયો બાહ્ય ક્રિયાઓ છે; અને અગિયાર ઇન્દ્રિયો સૈન્ય છે. વિષયભોગમાં આસક્ત જીવ રથસ્થ થઈ મૃગતૃષ્ણા સમાન મિથ્યા ઇચ્છાઓની પૂર્તિ માટે જન્મે જન્મે દોડે છે.
Verse 21
संवत्सरश्चण्डवेग: कालो येनोपलक्षित: । तस्याहानीह गन्धर्वा गन्धर्व्यो रात्रय: स्मृता: । हरन्त्यायु: परिक्रान्त्या षष्ट्युत्तरशतत्रयम् ॥ २१ ॥
જેને પહેલાં ચંડવેગ કહેવાયો હતો, તે જ પ્રબળ કાળ છે, જે દિવસ-રાતથી ઓળખાય છે. તેના દિવસો ‘ગંધર્વ’ અને રાત્રિઓ ‘ગંધર્વી’ કહેવાય છે; તેમની ૩૬૦ પરિક્રમાથી દેહનું આયુષ્ય ધીમે ધીમે ઘટે છે.
Verse 22
कालकन्या जरा साक्षाल्लोकस्तां नाभिनन्दति । स्वसारं जगृहे मृत्यु: क्षयाय यवनेश्वर: ॥ २२ ॥
‘કાલકન્યા’ તરીકે જે વર્ણવાઈ છે તે સాక్షાત્ જરા (વૃદ્ધાવસ્થા) છે; લોક તેને સ્વીકારવા ઇચ્છતો નથી. પરંતુ યવનેશ્વર—મૃત્યુ—ક્ષય માટે જરાને પોતાની બહેન તરીકે ગ્રહણ કરે છે.
Verse 23
आधयो व्याधयस्तस्य सैनिका यवनाश्चरा: । भूतोपसर्गाशुरय: प्रज्वारो द्विविधो ज्वर: ॥ २३ ॥ एवं बहुविधैर्दु:खैर्दैवभूतात्मसम्भवै: । क्लिश्यमान: शतं वर्षं देहे देही तमोवृत: ॥ २४ ॥ प्राणेन्द्रियमनोधर्मानात्मन्यध्यस्य निर्गुण: । शेते कामलवान्ध्यायन्ममाहमिति कर्मकृत् ॥ २५ ॥
આધિ અને વ્યાધિ એ જ તેના યવન-ચર સૈનિકો છે; ભૂતોપસર્ગો અને આસુરી ઉપદ્રવો પણ તેમ જ. ‘પ્રજ્વાર’ બે પ્રકારના જ્વરનું પ્રતીક છે. આ રીતે દૈવ, ભૂત અને આત્મ (પોતાના દેહ-મન)માંથી ઉત્પન્ન અનેક દુઃખોથી પીડાતો, તમસથી આવૃત દેહી આ દેહમાં સો વર્ષ સુધી ક્લેશ ભોગવે છે. તે નિર્ગુણ હોવા છતાં પ્રાણ-ઇન્દ્રિય-મનના ધર્મોને આત્મા પર આરોપિત કરી, કામનામાં અંધ બની ‘હું’ અને ‘મારું’ એવા મિથ્યા અહંકારથી કર્મ કરતો પડ્યો રહે છે.
Verse 24
आधयो व्याधयस्तस्य सैनिका यवनाश्चरा: । भूतोपसर्गाशुरय: प्रज्वारो द्विविधो ज्वर: ॥ २३ ॥ एवं बहुविधैर्दु:खैर्दैवभूतात्मसम्भवै: । क्लिश्यमान: शतं वर्षं देहे देही तमोवृत: ॥ २४ ॥ प्राणेन्द्रियमनोधर्मानात्मन्यध्यस्य निर्गुण: । शेते कामलवान्ध्यायन्ममाहमिति कर्मकृत् ॥ २५ ॥
આ રીતે દૈવ, ભૂત અને આત્મ (પોતાના દેહ-મન)માંથી ઉત્પન્ન અનેક પ્રકારના દુઃખોથી પીડાતો, તમસથી આવૃત દેહી આ દેહમાં સો વર્ષ સુધી ક્લેશ ભોગવે છે.
Verse 25
आधयो व्याधयस्तस्य सैनिका यवनाश्चरा: । भूतोपसर्गाशुरय: प्रज्वारो द्विविधो ज्वर: ॥ २३ ॥ एवं बहुविधैर्दु:खैर्दैवभूतात्मसम्भवै: । क्लिश्यमान: शतं वर्षं देहे देही तमोवृत: ॥ २४ ॥ प्राणेन्द्रियमनोधर्मानात्मन्यध्यस्य निर्गुण: । शेते कामलवान्ध्यायन्ममाहमिति कर्मकृत् ॥ २५ ॥
તે નિર્ગુણ હોવા છતાં પ્રાણ-ઇન્દ્રિય-મનના ધર્મોને આત્મા પર આરોપિત કરી, કામનામાં અંધ બની ‘હું’ અને ‘મારું’ એવા ભાવથી કર્મ કરતો પડ્યો રહે છે.
Verse 26
यदात्मानमविज्ञाय भगवन्तं परं गुरुम् । पुरुषस्तु विषज्जेत गुणेषु प्रकृते: स्वदृक् ॥ २६ ॥ गुणाभिमानी स तदा कर्माणि कुरुतेऽवश: । शुक्लं कृष्णं लोहितं वा यथाकर्माभिजायते ॥ २७ ॥
જીવ પોતાનું આત્મસ્વરૂપ ન જાણીને પરમ ગુરુ ભગવાનને ભૂલી જાય ત્યારે તે પ્રકૃતિના ગુણોમાં આસક્ત થાય છે. ગુણાભિમાનથી તે અવશ થઈ કર્મ કરે છે અને કર્માનુસાર શ્વેત, કૃષ્ણ કે લોહિત—વિવિધ દેહ પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 27
यदात्मानमविज्ञाय भगवन्तं परं गुरुम् । पुरुषस्तु विषज्जेत गुणेषु प्रकृते: स्वदृक् ॥ २६ ॥ गुणाभिमानी स तदा कर्माणि कुरुतेऽवश: । शुक्लं कृष्णं लोहितं वा यथाकर्माभिजायते ॥ २७ ॥
ગુણાભિમાની જીવ ત્યારે અવશ થઈ કર્મ કરે છે; તેથી કર્માનુસાર શ્વેત, કૃષ્ણ કે લોહિત જેવી અનેક દેહોમાં જન્મે છે અને પ્રકૃતિના ગુણોથી નાનાં યોનિઓમાં ભટકે છે.
Verse 28
शुक्लात्प्रकाशभूयिष्ठाँल्लोकानाप्नोति कर्हिचित् । दु:खोदर्कान् क्रियायासांस्तम:शोकोत्कटान् क्वचित् ॥ २८ ॥
સત્ત્વગુણથી ક્યારેક પ્રકાશમય ઊંચા લોક પ્રાપ્ત થાય છે; રજોગુણથી પરિશ્રમભર્યા કર્મો અને દુઃખફળ મળે છે; અને તમોગુણથી અંધકાર, શોક તથા તીવ્ર ક્લેશો ભોગવવા પડે છે.
Verse 29
क्वचित्पुमान् क्वचिच्च स्त्री क्वचिन्नोभयमन्धधी: । देवो मनुष्यस्तिर्यग्वा यथाकर्मगुणं भव: ॥ २९ ॥
તમોગુણથી ઢંકાયેલી બુદ્ધિવાળો જીવ ક્યારેક પુરુષ, ક્યારેક સ્ત્રી, ક્યારેક નપુંસક; ક્યારેક દેવ, ક્યારેક મનુષ્ય, ક્યારેક પક્ષી-પશુ બને છે. આ રીતે કર્મ અને ગુણ મુજબ તે સંસારમાં ભટકે છે.
Verse 30
क्षुत्परीतो यथा दीन: सारमेयो गृहं गृहम् । चरन्विन्दति यद्दिष्टं दण्डमोदनमेव वा ॥ ३० ॥ तथा कामाशयो जीव उच्चावचपथा भ्रमन् । उपर्यधो वा मध्ये वा याति दिष्टं प्रियाप्रियम् ॥ ३१ ॥
ભૂખથી પીડિત દીન કૂતરો જેમ ઘરેઘર ફરી ભાગ્યવશ ક્યારેક દંડ અને ક્યારેક થોડું અન્ન પામે છે, તેમ ઇચ્છાઓથી ભરેલો જીવ વિવિધ માર્ગોમાં ભટકતો—ક્યારેક ઉપર, ક્યારેક નીચે, ક્યારેક મધ્ય લોકોમાં—નિયતિ અનુસાર પ્રિય કે અપ્રિય ફળ ભોગવે છે.
Verse 31
क्षुत्परीतो यथा दीन: सारमेयो गृहं गृहम् । चरन्विन्दति यद्दिष्टं दण्डमोदनमेव वा ॥ ३० ॥ तथा कामाशयो जीव उच्चावचपथा भ्रमन् । उपर्यधो वा मध्ये वा याति दिष्टं प्रियाप्रियम् ॥ ३१ ॥
જેમ ભૂખથી પીડિત દીન કૂતરો ઘરેઘર ભટકે છે અને ભાગ્યવશ ક્યારેક દંડ પામે છે, ક્યારેક થોડું અન્ન મળે છે, તેમ જ જીવ અનેક કામનાઓના પ્રભાવથી દૈવ અનુસાર વિવિધ યોનિઓમાં ભટકે છે—ક્યારેક ઊંચે, ક્યારેક નીચેઃ ક્યારેક સ્વર્ગમાં, ક્યારેક નરકમાં, ક્યારેક મધ્ય લોકોમાં જઈ પ્રિય-અપ્રિય ફળ ભોગવે છે.
Verse 32
दु:खेष्वेकतरेणापि दैवभूतात्महेतुषु । जीवस्य न व्यवच्छेद: स्याच्चेत्तत्तत्प्रतिक्रिया ॥ ३२ ॥
દૈવ, અન્ય જીવો તથા દેહ-મનથી ઉત્પન્ન દુઃખોને દૂર કરવા જીવ અનેક પ્રતિક્રિયાઓ કરે છે; છતાં પ્રકૃતિના નિયમોથી બંધાયેલ હોવાથી, જેટલું પણ પ્રયત્ન કરે તેટલું તે બંધન તૂટતું નથી.
Verse 33
यथा हि पुरुषो भारं शिरसा गुरुमुद्वहन् । तं स्कन्धेन स आधत्ते तथा सर्वा: प्रतिक्रिया: ॥ ३३ ॥
જેમ માણસ માથા પર ભારે ભાર ઉઠાવે અને વધારે ભારે લાગતાં તેને માથાથી ઉતારી ખભા પર મૂકે, તેમ બધા પ્રતિકાર માત્ર ભારને એક સ્થાનથી બીજા સ્થાને ખસેડે છે; ભાર ખરેખર દૂર થતો નથી.
Verse 34
नैकान्तत: प्रतीकार: कर्मणां कर्म केवलम् । द्वयं ह्यविद्योपसृतं स्वप्ने स्वप्न इवानघ ॥ ३४ ॥
નારદ બોલ્યા—હે નિષ્પાપ! કર્મના ફળનો સંપૂર્ણ પ્રતિકાર માત્ર બીજું કર્મ રચીને, ખાસ કરીને કૃષ્ણચેતના વિના કરેલા કર્મથી, થઈ શકતો નથી; કારણ કે બંને અવિદ્યાથી આવૃત છે. જેમ દુઃસ્વપ્નને બીજા દુઃસ્વપ્નથી દૂર કરી શકાતું નથી—જાગવાથી જ દૂર થાય છે. તેમ જ આ સંસાર અજ્ઞાન-મોહનું સ્વપ્ન છે; કૃષ્ણચેતનામાં જાગ્યા વિના મુક્તિ નથી.
Verse 35
अर्थे ह्यविद्यमानेऽपि संसृतिर्न निवर्तते । मनसा लिङ्गरूपेण स्वप्ने विचरतो यथा ॥ ३५ ॥
વસ્તુ હકીકતમાં ન હોવા છતાં પણ સંસારનો ભ્રમ નિવર્તતો નથી; જેમ સ્વપ્નમાં મન સૂક્ષ્મ રૂપ ધારણ કરીને વિચરે છે. સ્વપ્નમાં વાઘ કે સાપ જોઈને દુઃખ થાય છે, પરંતુ વાસ્તવમાં ન વાઘ છે ન સાપ; સૂક્ષ્મ કલ્પનાથી દુઃખ થાય છે અને જાગ્યા વિના તે શમતું નથી.
Verse 36
अथात्मनोऽर्थभूतस्य यतोऽनर्थपरम्परा । संसृतिस्तद्वयवच्छेदो भक्त्या परमया गुरौ ॥ ३६ ॥ वासुदेवे भगवति भक्तियोग: समाहित: । सध्रीचीनेन वैराग्यं ज्ञानं च जनयिष्यति ॥ ३७ ॥
જીવનું સાચું હિત અજ્ઞાનથી ઉત્પન્ન થતા જન્મ-મરણના ફેરામાંથી છૂટવું છે. તેનો ઉપાય—ભગવાનના પ્રતિનિધિ સદગુરુના ચરણોમાં પરમ ભક્તિથી શરણાગતિ; વાસુદેવ ભગવાનમાં સ્થિર ભક્તિયોગ જ સાચું વૈરાગ્ય અને જ્ઞાન ઉત્પન્ન કરે છે.
Verse 37
अथात्मनोऽर्थभूतस्य यतोऽनर्थपरम्परा । संसृतिस्तद्वयवच्छेदो भक्त्या परमया गुरौ ॥ ३६ ॥ वासुदेवे भगवति भक्तियोग: समाहित: । सध्रीचीनेन वैराग्यं ज्ञानं च जनयिष्यति ॥ ३७ ॥
વાસુદેવ ભગવાનમાં એકાગ્ર ભક્તિયોગ જ સમ્યક વૈરાગ્ય અને સાચું જ્ઞાન ઉત્પન્ન કરે છે; તેના વિના પૂર્ણ વિરક્તિ કે તત્ત્વજ્ઞાનનો પ્રકાશ શક્ય નથી.
Verse 38
सोऽचिरादेव राजर्षे स्यादच्युतकथाश्रय: । शृण्वत: श्रद्दधानस्य नित्यदा स्यादधीयत: ॥ ३८ ॥
હે રાજર્ષિ! જે શ્રદ્ધાથી નિત્ય અચ્યુતની કથાનો આશ્રય લે છે, સતત શ્રવણ અને અધ્યયન કરે છે, તે ટૂંક સમયમાં ભગવાનના સాక్షાત્ દર્શન માટે યોગ્ય બને છે.
Verse 39
यत्र भागवता राजन् साधवो विशदाशया: । भगवद्गुणानुकथनश्रवणव्यग्रचेतस: ॥ ३९ ॥ तस्मिन्महन्मुखरिता मधुभिच्चरित्र- पीयूषशेषसरित: परित: स्रवन्ति । ता ये पिबन्त्यवितृषो नृप गाढकर्णै- स्तान्न स्पृशन्त्यशनतृड्भयशोकमोहा: ॥ ४० ॥
હે રાજન! જ્યાં ભાગવત ભક્તો—નિર્મળ આશયવાળા સાધુજન—ભગવાનના ગુણોના કીર્તન અને શ્રવણમાં આતુર રહે છે, ત્યાં મહાત્માઓના મુખમાંથી મધુર પ્રભુચરિત્રનું અમૃતપ્રવાહ નદીની તરંગોની જેમ ચારે તરફ વહે છે. જે તેને અતૃપ્તપણે ગાઢ કાનથી પીવે છે, તેમને ભૂખ-તરસ, ભય, શોક અને મોહ સ્પર્શતા નથી.
Verse 40
यत्र भागवता राजन् साधवो विशदाशया: । भगवद्गुणानुकथनश्रवणव्यग्रचेतस: ॥ ३९ ॥ तस्मिन्महन्मुखरिता मधुभिच्चरित्र- पीयूषशेषसरित: परित: स्रवन्ति । ता ये पिबन्त्यवितृषो नृप गाढकर्णै- स्तान्न स्पृशन्त्यशनतृड्भयशोकमोहा: ॥ ४० ॥
ત્યાં મહાત્માઓના મુખમાંથી મધુર પ્રભુચરિત્રનું અમૃતપ્રવાહ નદીની તરંગોની જેમ ચારે તરફ વહે છે. હે નૃપ! જે તેને અતૃપ્તપણે ગાઢ કાનથી પીવે છે, તેમને ભૂખ-તરસ, ભય, શોક અને મોહ સ્પર્શતા નથી.
Verse 41
एतैरुपद्रुतो नित्यं जीवलोक: स्वभावजै: । न करोति हरेर्नूनं कथामृतनिधौ रतिम् ॥ ४१ ॥
ભૂખ‑તરસ વગેરે દેહની આવશ્યકતાઓથી જીવ સદા વ્યાકુળ રહે છે; તેથી શ્રીહરિની અમૃતમય કથા‑નિધિમાં રતિ પેદા થતી નથી।
Verse 42
प्रजापतिपति: साक्षाद्भगवान् गिरिशो मनु: । दक्षादय: प्रजाध्यक्षा नैष्ठिका: सनकादय: ॥ ४२ ॥ मरीचिरत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्य: पुलह: क्रतु: । भृगुर्वसिष्ठ इत्येते मदन्ता ब्रह्मवादिन: ॥ ४३ ॥ अद्यापि वाचस्पतयस्तपोविद्यासमाधिभि: । पश्यन्तोऽपि न पश्यन्ति पश्यन्तं परमेश्वरम् ॥ ४४ ॥
પ્રજાપતિઓના પતિ સ્વયં ભગવાન બ્રહ્મા, ગિરિશ ભગવાન શંકર, મનુ, દક્ષ વગેરે પ્રજાધ્યક્ષ, તથા સનક‑સનાતનાદિ નિષ્ઠાવાન બ્રહ્મચારી; અને મરીચિ, અત્રિ, અંગિરસ, પુલસ્ત્ય, પુલહ, ક્રતુ, ભૃગુ, વસિષ્ઠ તથા હું (નારદ) — અમે બધા વેદવાણીના અધિકૃત વક્તા શક્તિશાળી બ્રાહ્મણ છીએ। તપ, વિદ્યા અને સમાધિથી બળવાન હોવા છતાં, પરમેશ્વરને જોઈને પણ, આજે સુધી તેમને સંપૂર્ણ રીતે જાણી શકતા નથી।
Verse 43
प्रजापतिपति: साक्षाद्भगवान् गिरिशो मनु: । दक्षादय: प्रजाध्यक्षा नैष्ठिका: सनकादय: ॥ ४२ ॥ मरीचिरत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्य: पुलह: क्रतु: । भृगुर्वसिष्ठ इत्येते मदन्ता ब्रह्मवादिन: ॥ ४३ ॥ अद्यापि वाचस्पतयस्तपोविद्यासमाधिभि: । पश्यन्तोऽपि न पश्यन्ति पश्यन्तं परमेश्वरम् ॥ ४४ ॥
પ્રજાપતિઓના પતિ સ્વયં ભગવાન બ્રહ્મા, ગિરિશ ભગવાન શંકર, મનુ, દક્ષ વગેરે પ્રજાધ્યક્ષ, તથા સનક‑સનાતનાદિ નિષ્ઠાવાન બ્રહ્મચારી; અને મરીચિ, અત્રિ, અંગિરસ, પુલસ્ત્ય, પુલહ, ક્રતુ, ભૃગુ, વસિષ્ઠ તથા હું (નારદ) — અમે બધા વેદવાણીના અધિકૃત વક્તા શક્તિશાળી બ્રાહ્મણ છીએ। તપ, વિદ્યા અને સમાધિથી બળવાન હોવા છતાં, પરમેશ્વરને જોઈને પણ, આજે સુધી તેમને સંપૂર્ણ રીતે જાણી શકતા નથી।
Verse 44
प्रजापतिपति: साक्षाद्भगवान् गिरिशो मनु: । दक्षादय: प्रजाध्यक्षा नैष्ठिका: सनकादय: ॥ ४२ ॥ मरीचिरत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्य: पुलह: क्रतु: । भृगुर्वसिष्ठ इत्येते मदन्ता ब्रह्मवादिन: ॥ ४३ ॥ अद्यापि वाचस्पतयस्तपोविद्यासमाधिभि: । पश्यन्तोऽपि न पश्यन्ति पश्यन्तं परमेश्वरम् ॥ ४४ ॥
પ્રજાપતિઓના પતિ સ્વયં ભગવાન બ્રહ્મા, ગિરિશ ભગવાન શંકર, મનુ, દક્ષ વગેરે પ્રજાધ્યક્ષ, તથા સનક‑સનાતનાદિ નિષ્ઠાવાન બ્રહ્મચારી; અને મરીચિ, અત્રિ, અંગિરસ, પુલસ્ત્ય, પુલહ, ક્રતુ, ભૃગુ, વસિષ્ઠ તથા હું (નારદ) — અમે બધા વેદવાણીના અધિકૃત વક્તા શક્તિશાળી બ્રાહ્મણ છીએ। તપ, વિદ્યા અને સમાધિથી બળવાન હોવા છતાં, પરમેશ્વરને જોઈને પણ, આજે સુધી તેમને સંપૂર્ણ રીતે જાણી શકતા નથી।
Verse 45
शब्दब्रह्मणि दुष्पारे चरन्त उरुविस्तरे । मन्त्रलिङ्गैर्व्यवच्छिन्नं भजन्तो न विदु: परम् ॥ ४५ ॥
અપાર અને દુસ્તર શબ્દ‑બ્રહ્મ (વેદ)માં વિહરતા રહી, મંત્રલક્ષણ મુજબ વિવિધ દેવતાઓની ઉપાસના કર્યાં છતાં, લોકો પરમ પુરુષ—સર્વશક્તિમાન ભગવાનને જાણી શકતા નથી।
Verse 46
यदा यस्यानुगृह्णाति भगवानात्मभावित: । स जहाति मतिं लोके वेदे च परिनिष्ठिताम् ॥ ४६ ॥
જ્યારે ભગવાન પોતાની અહેતુક કૃપાથી કોઈ ભક્ત પર અનુગ્રહ કરે છે, ત્યારે જાગૃત ભક્ત લોકિક કર્મો અને વેદોક્ત કર્મકાંડની આસક્તિ ત્યજી શુદ્ધ ભક્તિમાં સ્થિર થાય છે।
Verse 47
तस्मात्कर्मसु बर्हिष्मन्नज्ञानादर्थकाशिषु । मार्थदृष्टिं कृथा: श्रोत्रस्पर्शिष्वस्पृष्टवस्तुषु ॥ ४७ ॥
અતએવ, હે રાજા બર્હિષ્માન, અજ્ઞાનથી વેદોક્ત કર્મકાંડ કે ફળલાલસાવાળા કર્મોને—જે સાંભળવામાં મીઠાં લાગે—પરમ હિતનું લક્ષ્ય ન માનશો; એ જીવનનું અંતિમ ધ્યેય નથી।
Verse 48
स्वं लोकं न विदुस्ते वै यत्र देवो जनार्दन: । आहुर्धूम्रधियो वेदं सकर्मकमतद्विद: ॥ ४८ ॥
ઓછી બુદ્ધિવાળા લોકો વેદોક્ત કર્મકાંડને જ સર્વસ્વ માને છે. જ્યાં દેવ જનાર્દન વસે છે તે પોતાનું સાચું ઘર તેઓ જાણતા નથી; તેથી મોહમાં પડી અન્ય ઘરો શોધતા ભટકે છે।
Verse 49
आस्तीर्य दर्भै: प्रागग्रै: कार्त्स्न्येन क्षितिमण्डलम् । स्तब्धो बृहद्वधान्मानी कर्म नावैषि यत्परम् । तत्कर्म हरितोषं यत्सा विद्या तन्मतिर्यया ॥ ४९ ॥
હે રાજા, તું દર્ભ ઘાસના તીક્ષ્ણ અગ્રોથી જાણે સમગ્ર ભૂમંડળ પાથરી દીધું હોય તેમ યજ્ઞોમાં અનેક પ્રાણીઓનો વધ કરીને ગર્વિત થયો છે; પરંતુ તને ખબર નથી કે પરમ કર્મ તે જ છે જે હરિને તોષે. એ જ વિદ્યા છે અને એ જ બુદ્ધિ, જે કૃષ્ણચેતનાને ઉન્નત કરે।
Verse 50
हरिर्देहभृतामात्मा स्वयं प्रकृतिरीश्वर: । तत्पादमूलं शरणं यत: क्षेमो नृणामिह ॥ ५० ॥
શ્રીહરી દેહધારી સર્વ જીવોના પરમાત્મા અને માર્ગદર્શક છે; પ્રકૃતિના સર્વ કાર્યોના પરમ નિયંત્રણકર્તા પણ તેઓ જ છે. તેથી સૌએ તેમના કમળચરણોમાં શરણ લેવું જોઈએ; એથી જીવન મંગલમય બને છે।
Verse 51
स वै प्रियतमश्चात्मा यतो न भयमण्वपि । इति वेद स वै विद्वान्यो विद्वान्स गुरुर्हरि: ॥ ५१ ॥
જે ભક્તિસેવામાં રત છે તેને ભૌતિક અસ્તિત્વમાં અણુમાત્ર પણ ભય નથી, કારણ કે શ્રીહરી સર્વના પરમાત્મા અને પરમ મિત્ર છે. આ ગુહ્ય તત્ત્વ જાણનાર જ સાચો વિદ્વાન છે; એવો વિદ્વાન જગતગુરુ બની શકે. કૃષ્ણના સાચા પ્રતિનિધિ સદ્ગુરુ કૃષ્ણથી અભિન્ન છે.
Verse 52
नारद उवाच प्रश्न एवं हि सञ्छिन्नो भवत: पुरुषर्षभ । अत्र मे वदतो गुह्यं निशामय सुनिश्चितम् ॥ ५२ ॥
નારદ મુનિ બોલ્યા: હે પુરુષર્ષભ! આપના પ્રશ્નનો ઉત્તર મેં યોગ્ય રીતે આપ્યો છે. હવે સાધુજનો દ્વારા સ્વીકૃત, અત્યંત ગુહ્ય અને ગોપનીય બીજી વાર્તા મારી પાસેથી નિશ્ચયપૂર્વક સાંભળો.
Verse 53
क्षुद्रं चरं सुमनसां शरणे मिथित्वा रक्तं षडङ्घ्रिगणसामसु लुब्धकर्णम् । अग्रे वृकानसुतृपोऽविगणय्य यान्तं पृष्ठे मृगं मृगय लुब्धकबाणभिन्नम् ॥ ५३ ॥
હે રાજન! તે હરણને શોધો જે પોતાની હરણીએ સાથે સુંદર પુષ્પવાટિકામાં ઘાસ ચરે છે. તે પોતાના ભોગમાં આસક્ત થઈ ભમરાઓના મધુર ગાનમાં કાન લગાવે છે. તેને ખબર નથી કે આગળ માંસાહારી વાઘ છે અને પાછળ શિકારી તીક્ષ્ણ બાણથી ભેદવા તત્પર છે; તેથી તેનું મરણ નજીક છે.
Verse 54
सुमन:समधर्मणां स्त्रीणां शरण आश्रमे पुष्पमधुगन्धवत्क्षुद्रतमं काम्यकर्मविपाकजं कामसुखलवं जैह्व्यौपस्थ्यादि विचिन्वन्तं मिथुनीभूय तदभिनिवेशितमनसंषडङ्घ्रिगणसामगीत वदतिमनोहरवनितादिजनालापेष्वतितरामतिप्रलोभितकर्णमग्रे वृकयूथवदात्मन आयुर्हरतोऽहोरात्रान्तान् काललवविशेषानविगणय्य गृहेषु विहरन्तं पृष्ठत एव परोक्षमनुप्रवृत्तो लुब्धक: कृतान्तोऽन्त:शरेण यमिह पराविध्यति तमिममात्मानमहो राजन् भिन्नहृदयं द्रष्टुमर्हसीति ॥ ५४ ॥
હે રાજન! સ્ત્રીનો આશ્રય શરૂઆતમાં ફૂલ જેવો આકર્ષક હોય છે, પરંતુ અંતે અત્યંત વ્યાકુળ કરનાર બને છે. જીવ કામ્યકર્મના વિપાકથી ઉત્પન્ન ઇન્દ્રિયસુખ—જિહ્વાથી ઉપસ્થ સુધી—પસંદ કરી, પત્ની સાથે એકરૂપ થઈ ગૃહસ્થજીવનને જ સુખ માને છે. પત્ની-પુત્રોના મધુર સંવાદો, ફૂલોમાં મધ એકત્ર કરનારા ભમરાના ગાન સમાન, તેના કાનને અતિશય લોભાવે છે. તે ભૂલી જાય છે કે આગળ કાળ છે, જે દિવસ-રાત પસાર થતાં આયુષ્ય હરી લે છે; અને પાછળથી અદૃશ્ય રીતે મૃત્યુરૂપ શિકારી અંતઃશરથી તેને ભેદવા આવે છે. તેથી, હે રાજન, આ સ્થિતિને જુઓ—તમે સર્વ તરફથી સંકટમાં છો.
Verse 55
स त्वं विचक्ष्य मृगचेष्टितमात्मनोऽन्त- श्चित्तं नियच्छ हृदि कर्णधुनीं च चित्ते । जह्यङ्गनाश्रममसत्तमयूथगाथं प्रीणीहि हंसशरणं विरम क्रमेण ॥ ५५ ॥
હે રાજન! મૃગની આ દૃષ્ટાંતરૂપ સ્થિતિને સમજીને તમારા અંતઃચિત્તને હૃદયમાં નિયંત્રિત કરો અને કાનને લલચાવતી ધ્વનિઓને મનમાં સ્થાન ન આપો. કામમય ગૃહસ્થાશ્રમ અને તેની વાતોને ત્યજી દો, અને મુક્ત હંસરূপ મહાત્માઓની કૃપાથી ભગવાનના શરણમાં આવો. આ રીતે ક્રમે કરીને ભૌતિક આસક્તિથી વિરમો.
Verse 56
राजोवाच श्रुतमन्वीक्षितं ब्रह्मन् भगवान् यदभाषत । नैतज्जानन्त्युपाध्याया: किं न ब्रूयुर्विदुर्यदि ॥ ५६ ॥
રાજાએ કહ્યું—હે બ્રાહ્મણ! તમે ભગવાને જે કહ્યું તે મેં અત્યંત ધ્યાનથી સાંભળ્યું અને વિચાર કરીને નિશ્ચય કર્યો કે જે આચાર્યો મને કર્મફળમાં પ્રવૃત્ત કરતા હતા, તેઓ આ ગુહ્ય જ્ઞાન જાણતા ન હતા. જો જાણતા હોત તો મને કેમ ન સમજાવતા?
Verse 57
संशयोऽत्र तु मे विप्र सञ्छिन्नस्तत्कृतो महान् । ऋषयोऽपि हि मुह्यन्ति यत्र नेन्द्रियवृत्तय: ॥ ५७ ॥
હે વિપ્ર! તમારા ઉપદેશથી મારો મોટો સંશય છિન્ન થયો. હવે હું ભક્તિ, જ્ઞાન અને વૈરાગ્યનો ભેદ સમજી ગયો છું. જીવનના પરમ હેતુમાં, જ્યાં ઇન્દ્રિયવૃત્તિઓ નથી ત્યાં પણ ઋષિઓ મોહમાં પડે છે—આ પણ મને સમજાયું; ઇન્દ્રિયસુખનો તો પ્રશ્ન જ નથી.
Verse 58
कर्माण्यारभते येन पुमानिह विहाय तम् । अमुत्रान्येन देहेन जुष्टानि स यदश्नुते ॥ ५८ ॥
આ જીવનમાં જીવ જે કર્મ કરે છે, તેનું ફળ તે પરલોકમાં બીજા દેહથી ભોગવે છે.
Verse 59
इति वेदविदां वाद: श्रूयते तत्र तत्र ह । कर्म यत्क्रियते प्रोक्तं परोक्षं न प्रकाशते ॥ ५९ ॥
વેદનિષ્કર્ષ જાણનારા કહે છે કે પૂર્વકર્મોના ફળ ભોગવવા પડે છે. પરંતુ પ્રત્યક્ષે તો ગયા જન્મનું જે દેહે કર્મ કર્યું હતું તે નષ્ટ થઈ ગયું; તો બીજા દેહમાં એ કર્મનું સુખ-દુઃખ કેવી રીતે પ્રગટ થાય?
Verse 60
नारद उवाच येनैवारभते कर्म तेनैवामुत्र तत्पुमान् । भुङ्क्ते ह्यव्यवधानेन लिङ्गेन मनसा स्वयम् ॥ ६० ॥
નારદે કહ્યું—જે જીવ આ સ્થૂલ દેહમાં કર્મ આરંભે છે, એ જ જીવ પરલોકમાં તેનું ફળ ભોગવે છે. સ્થૂલ દેહ સૂક્ષ્મ દેહ—મન, બુદ્ધિ અને અહંકાર—દ્વારા પ્રેરિત થઈ કર્મ કરે છે. સ્થૂલ દેહ નષ્ટ થયા પછી પણ સૂક્ષ્મ દેહ રહે છે અને એ જ સુખ-દુઃખ ભોગવે છે; તેથી કોઈ ફેરફાર નથી.
Verse 61
शयानमिममुत्सृज्य श्वसन्तं पुरुषो यथा । कर्मात्मन्याहितं भुङ्क्ते तादृशेनेतरेण वा ॥ ६१ ॥
જેમ સ્વપ્નમાં પુરુષ શયનાવસ્થામાં આ સ્થૂલ દેહને છોડીને મન-બુદ્ધિના કર્મથી બીજા દેહમાં દેવ કે કૂતરો બની વર્તે છે, તેમ સ્થૂલ દેહ ત્યજી જીવ પૂર્વકર્મફળ ભોગવવા માટે અહીં કે પરલોકમાં પશુ અથવા દેવદેહ ધારણ કરે છે।
Verse 62
ममैते मनसा यद्यदसावहमिति ब्रुवन् । गृह्णीयात्तत्पुमान् राद्धं कर्म येन पुनर्भव: ॥ ६२ ॥
જીવ મનથી ‘હું આ છું, હું તે છું; આ મારું કર્તવ્ય છે’ એમ જે જે માને છે, તે સંસ્કારો મુજબ પુનર્જન્મ કરાવનાર કર્મસંચયને ગ્રહણ કરે છે. ભગવાનની કૃપાથી તેને પોતાની મનઘડંતોને પણ આચરવાની તક મળે છે અને તે બીજું શરીર પામે છે।
Verse 63
यथानुमीयते चित्तमुभयैरिन्द्रियेहितै: । एवं प्राग्देहजं कर्म लक्ष्यते चित्तवृत्तिभि: ॥ ६३ ॥
જ્ઞાનગ્રાહક ઇન્દ્રિયો અને કર્મઇન્દ્રિયો—આ બન્ને પ્રકારની ઇન્દ્રિયક્રિયાઓથી જીવની ચિત્તસ્થિતિ અનુમાનાય છે. એ જ રીતે ચિત્તવૃત્તિઓથી તેના પૂર્વદેહજ કર્મ અને પૂર્વજન્મની સ્થિતિ પણ જાણી શકાય છે।
Verse 64
नानुभूतं क्व चानेन देहेनादृष्टमश्रुतम् । कदाचिदुपलभ्येत यद्रूपं यादृगात्मनि ॥ ६४ ॥
ક્યારેક આ વર્તમાન દેહથી ન જોયેલું અને ન સાંભળેલું પણ કંઈક અચાનક અનુભવાય છે; અને ક્યારેક એવા જ દૃશ્યો સ્વપ્નમાં પણ સહસા દેખાય છે।
Verse 65
तेनास्य तादृशं राजँल्लिङ्गिनो देहसम्भवम् । श्रद्धत्स्वाननुभूतोऽर्थो न मन: स्प्रष्टुमर्हति ॥ ६५ ॥
અતએવ, હે રાજન, સૂક્ષ્મ લિંગશરીર ધરાવતો આ જીવ પૂર્વદેહના સંસ્કારોથી જ અનેક વિચારો અને રૂપચિત્રો ઊભાં કરે છે—આને નિશ્ચિત માનો. પૂર્વદેહે અનનુભવેલું કંઈ પણ મન કલ્પી કે સ્પર્શી શકતું નથી।
Verse 66
मन एव मनुष्यस्य पूर्वरूपाणि शंसति । भविष्यतश्च भद्रं ते तथैव न भविष्यत: ॥ ६६ ॥
હે રાજન, તમારું કલ્યાણ થાઓ. મન જ જીવના પૂર્વ અને ભાવિ દેહોનું સૂચન કરે છે. પ્રકૃતિ-સંગ અનુસાર મનની વૃત્તિ જેવી હોય તેવી દેહપ્રાપ્તિ થાય; તેથી મનથી પૂર્વજન્મ અને આવનારો દેહ જાણી શકાય છે.
Verse 67
अदृष्टमश्रुतं चात्र क्वचिन्मनसि दृश्यते । यथा तथानुमन्तव्यं देशकालक्रियाश्रयम् ॥ ६७ ॥
ક્યારેક સ્વપ્નમાં મનમાં એવું પણ દેખાય છે જે આ જીવનમાં ન જોયું ન સાંભળ્યું; પરંતુ તે બધું જુદા દેશ-કાળ અને પરિસ્થિતિમાં અગાઉ અનુભવાયેલું જ હોય છે—એવું માનવું જોઈએ.
Verse 68
सर्वे क्रमानुरोधेन मनसीन्द्रियगोचरा: । आयान्ति बहुशो यान्ति सर्वे समनसो जना: ॥ ६८ ॥
ઇન્દ્રિયવિષયો મનના ક્રમ અનુસાર વારંવાર મનમાં આવે-જાય છે. સમાન મનોભાવ ધરાવતા જીવોના મનમાં તે અનેક સંયોજનોમાં સાથે પ્રગટ થાય છે; તેથી ક્યારેક ન જોયેલા-ન સાંભળેલા રૂપ પણ દેખાય છે.
Verse 69
सत्त्वैकनिष्ठे मनसि भगवत्पार्श्ववर्तिनि । तमश्चन्द्रमसीवेदमुपरज्यावभासते ॥ ६९ ॥
જ્યારે મન સત્ત્વમાં એકનિષ્ઠ થઈ ભગવાનના સાન્નિધ્યમાં સ્થિર રહે, ત્યારે ભક્ત જગતને ભગવાન જેમ જુએ તેમ જોઈ શકે છે. આ હંમેશા નથી; પરંતુ પૂર્ણચંદ્રની હાજરીમાં રાહુનો અંધકાર જેમ દેખાય, તેમ તે પ્રગટ થાય છે.
Verse 70
नाहं ममेति भावोऽयं पुरुषे व्यवधीयते । यावद् बुद्धिमनोऽक्षार्थगुणव्यूहो ह्यनादिमान् ॥ ७० ॥
બુદ્ધિ, મન, ઇન્દ્રિયો, વિષયો અને ગુણોના કર્મફલ-સમૂહથી બનેલું આ અનાદિ સૂક્ષ્મ શરીર જેટલું સમય રહે, તેટલું ‘હું’ અને ‘મારું’ એવો ભ્રમભાવ તથા તેના આધારરૂપ સ્થૂલ દેહનો અભિમાન પણ રહે છે.
Verse 71
सुप्तिमूर्च्छोपतापेषु प्राणायनविघातत: । नेहतेऽहमिति ज्ञानं मृत्युप्रज्वारयोरपि ॥ ७१ ॥
ઘેરી ઊંઘ, મૂર્છા, ભારે આઘાત, મૃત્યુ કે તીવ્ર તાવમાં પ્રાણવાયુની ગતિ અટકી જાય છે; ત્યારે ‘હું જ આ દેહ છું’ એવી દેહાત્મબુદ્ધિનું જ્ઞાન લુપ્ત થાય છે।
Verse 72
गर्भे बाल्येऽप्यपौष्कल्यादेकादशविधं तदा । लिङ्गं न दृश्यते यून: कुह्वां चन्द्रमसो यथा ॥ ७२ ॥
ગર્ભાવસ્થા અને બાળપણમાં અપૂર્ણતાને કારણે એકાદશવિધ લિંગ—દસ ઇન્દ્રિયો અને મન—દેખાતું નથી; જેમ અમાવસ્યાની અંધકારમાં ચંદ્ર ઢંકાઈ જાય છે।
Verse 73
अर्थे ह्यविद्यमानेऽपि संसृतिर्न निवर्तते । ध्यायतो विषयानस्य स्वप्नेऽनर्थागमो यथा ॥ ७३ ॥
સ્વપ્નમાં વિષયો ખરેખર હાજર નથી, છતાં વિષયચિંતનથી તે પ્રગટ થઈ અનર્થ લાવે છે; તેમ જ વિષયાસક્તિથી જીવની સંસૃતિ, વિષયોનો સીધો સંપર્ક ન હોવા છતાં, અટકતી નથી।
Verse 74
एवं पञ्चविधं लिङ्गं त्रिवृत् षोडश विस्तृतम् । एष चेतनया युक्तो जीव इत्यभिधीयते ॥ ७४ ॥
પાંચ વિષયો, પાંચ કર્મેન્દ્રિયો, પાંચ જ્ઞાનેન્દ્રિયો અને મન—આ સોળ ભૌતિક વિસ્તારો છે; ત્રિગુણોથી આવૃત થઈ ચેતનાથી યુક્ત હોય ત્યારે તેને બદ્ધ જીવ કહેવાય છે।
Verse 75
अनेन पुरुषो देहानुपादत्ते विमुञ्चति । हर्षं शोकं भयं दु:खं सुखं चानेन विन्दति ॥ ७५ ॥
આ સૂક્ષ્મ-લિંગ (સૂક્ષ્મ શરીર) દ્વારા જ જીવ સ્થૂલ દેહોને ગ્રહણ કરે છે અને છોડે છે; અને આ જ દ્વારા હર્ષ, શોક, ભય, દુઃખ તથા સુખનો અનુભવ કરે છે।
Verse 76
यथा तृणजलूकेयं नापयात्यपयाति च । न त्यजेन्म्रियमाणोऽपि प्राग्देहाभिमतिं जन: ॥ ७६ ॥ यावदन्यं न विन्देत व्यवधानेन कर्मणाम् । मन एव मनुष्येन्द्र भूतानां भवभावनम् ॥ ७७ ॥
જેમ તૃણજલૂકા (ઇયળ) એક પાન છોડતાં પહેલાં બીજું પાન પકડી લે છે, તેમ જીવ પૂર્વકર્મવશાત્ બીજો દેહ ન મળે ત્યાં સુધી વર્તમાન દેહાભિમાન, મરણ સમયે પણ, છોડતો નથી.
Verse 77
यथा तृणजलूकेयं नापयात्यपयाति च । न त्यजेन्म्रियमाणोऽपि प्राग्देहाभिमतिं जन: ॥ ७६ ॥ यावदन्यं न विन्देत व्यवधानेन कर्मणाम् । मन एव मनुष्येन्द्र भूतानां भवभावनम् ॥ ७७ ॥
હે મનુષ્યેન્દ્ર! કર્મોના ક્રમથી જીવને બીજો દેહ ન મળે ત્યાં સુધી મન જ સર્વ પ્રાણીઓના ભવને પોષનારું અને સર્વ ઇચ્છાઓનું આશ્રય છે.
Verse 78
यदाक्षैश्चरितान् ध्यायन् कर्माण्याचिनुतेऽसकृत् । सति कर्मण्यविद्यायां बन्ध: कर्मण्यनात्मन: ॥ ७८ ॥
ઇન્દ્રિયોથી અનુભૂત વિષયોનું વારંવાર ધ્યાન કરતાં મનુષ્ય ફરી ફરી કર્મો સંગ્રહે છે. અવિદ્યાયુક્ત કર્મમાં જ બંધન છે; અનાત્મભાવના કર્મમાં જ શૃંખલા છે.
Verse 79
अतस्तदपवादार्थं भज सर्वात्मना हरिम् । पश्यंस्तदात्मकं विश्वं स्थित्युत्पत्त्यप्यया यत: ॥ ७९ ॥
અતએવ તે બંધન દૂર કરવા સર્વાત્મભાવથી હરિનું ભજન કર. કારણ કે તેની ઇચ્છાથી જ આ વિશ્વ સર્જન, પાલન અને પ્રલય પામે છે; તેથી વિશ્વને તેની આત્મતાથી વ્યાપ્ત જોઈ જાણ.
Verse 80
मैत्रेय उवाच भागवतमुख्यो भगवान्नारदो हंसयोर्गतिम् । प्रदर्श्य ह्यमुमामन्त्र्य सिद्धलोकं ततोऽगमत् ॥ ८० ॥
મૈત્રેય બોલ્યા—શ્રેષ્ઠ ભાગવત ભગવાન નારદે હંસયોગની ગતિ દર્શાવી રાજાને આમંત્રિત કર્યો; પછી તેઓ સિદ્ધલોકને ગયા.
Verse 81
प्राचीनबर्ही राजर्षि: प्रजासर्गाभिरक्षणे । आदिश्य पुत्रानगमत्तपसे कपिलाश्रमम् ॥ ८१ ॥
મંત્રીઓની હાજરીમાં રાજર્ષિ પ્રાચીનબર્હિએ પુત્રોને પ્રજારક્ષણનો આદેશ આપ્યો અને પછી ઘર ત્યજી તપ માટે કપિલાશ્રમ ગયા।
Verse 82
तत्रैकाग्रमना धीरो गोविन्दचरणाम्बुजम् । विमुक्तसङ्गोऽनुभजन् भक्त्या तत्साम्यतामगात् ॥ ८२ ॥
કપિલાશ્રમે ધીર પ્રાચીનબર્હિ એકાગ્ર મનથી ગોવિંદના ચરણકમળનું ભક્તિપૂર્વક સતત સેવન કરતા રહ્યા; સંગમુક્ત થઈ પૂર્ણ મુક્તિ પામી અને ભગવાન સમ ગુણાત્મક પદને પ્રાપ્ત થયા।
Verse 83
एतदध्यात्मपारोक्ष्यं गीतं देवर्षिणानघ । य: श्रावयेद्य: शृणुयात्स लिङ्गेन विमुच्यते ॥ ८३ ॥
હે નિર્દોષ વિદુર! દેવર્ષિ નારદે ગાયેલું આ અધ્યાત્મ-પરોક્ષ જ્ઞાન જે સાંભળે અથવા બીજાને સંભળાવે, તે દેહાભિમાનરૂપ લિંગબંધનથી મુક્ત થાય છે।
Verse 84
एतन्मुकुन्दयशसा भुवनं पुनानं देवर्षिवर्यमुखनि:सृतमात्मशौचम् । य: कीर्त्यमानमधिगच्छति पारमेष्ठ्यं नास्मिन् भवे भ्रमति मुक्तसमस्तबन्ध: ॥ ८४ ॥
દેવર્ષિવર્ય નારદના મુખમાંથી નીકળેલી, મુકુન્દના યશથી પરિપૂર્ણ આ કથા જગતને પવિત્ર કરે છે અને હૃદયને શુદ્ધ કરે છે. જે તેને કીર્તનરૂપે ગ્રહણ કરે છે તે પરમ પદ પામે છે; સર્વ બંધનોથી મુક્ત થઈ આ સંસારમાં ફરી ભટકતો નથી।
Verse 85
अध्यात्मपारोक्ष्यमिदं मयाधिगतमद्भुतम् । एवं स्त्रियाश्रम: पुंसश्छिन्नोऽमुत्र च संशय: ॥ ८५ ॥
આ અદ્ભુત અધ્યાત્મ-પરોક્ષ જ્ઞાન મેં મારા ગુરુ પાસેથી પ્રાપ્ત કર્યું છે. જે આ ઉપાખ્યાનનો તાત્પર્ય સમજે છે, તે દેહાભિમાનથી મુક્ત થઈ મૃત્યુ પછીનું જીવન સ્પષ્ટ જાણે છે; આત્માના ગમનાગમનનું તત્ત્વ પણ આ કથાના અધ્યયનથી સારી રીતે સમજાય છે।
Frequently Asked Questions
Purañjana represents the jīva (living entity) who enters and ‘enjoys’ within material bodies while identifying as the doer and enjoyer. His wanderings across one-legged, two-legged, four-legged, many-legged, or legless forms illustrate transmigration driven by karma and guṇa-association. The allegory is meant to expose how the self becomes bound by sense-centered life and how that bondage can be ended by turning toward the Supreme Lord.
The ‘unknown friend’ is the Supreme Personality of Godhead as Paramātmā—master, witness, and eternal well-wisher of the jīva. He is ‘unknown’ to the conditioned soul because material naming, qualities, and activities cannot capture Him, and because the jīva—absorbed in “I” and “mine”—fails to recognize the Lord’s guiding presence within the heart.
The nine gates are the body’s outlets of interaction: two eyes, two nostrils, two ears, mouth, genitals, and rectum. Nārada correlates these with sensory objects and functions (seeing form, smelling aroma, hearing instruction, tasting/speaking, sex, and evacuation), showing how embodied life becomes a network of sense engagements that reinforces identification with the body.
Nārada explains that actions are performed in the gross body but are impelled and recorded by the subtle body (mind, intelligence, and ego). When the gross body is lost, the subtle body persists and carries impressions (saṁskāras), desires, and karmic momentum, thereby enabling the jīva to enjoy or suffer reactions in a new gross body—much like the continuity seen in dreaming and waking transitions.
The criticism is not of the Veda itself but of mistaking ritual and fruitive elevation as the ultimate goal. Nārada argues that activities ‘manufactured’ without Kṛṣṇa consciousness merely shift burdens rather than end bondage. The Vedas’ purpose is to lead one to the Lord (Vāsudeva); when rituals foster pride or violence (e.g., animal sacrifice as prestige), they obscure the real telos—bhakti and inner awakening.