Adhyaya 28

Verse 1

नारद उवाच सैनिका भयनाम्नो ये बर्हिष्मन् दिष्टकारिण: । प्रज्वारकालकन्याभ्यां विचेरुरवनीमिमाम् ॥ १ ॥

નારદ મુનિ બોલ્યા—હે પ્રાચીનબર્હિષત્ રાજા! ત્યારબાદ ભય નામ ધરાવતો યવનરાજ, પ્રજ્વાર, કાલકન્યા અને તેના સૈનિકો આ સમગ્ર ધરતી પર સર્વત્ર ફરવા લાગ્યા।

Verse 2

त एकदा तु रभसा पुरञ्जनपुरीं नृप । रुरुधुर्भौमभोगाढ्यां जरत्पन्नगपालिताम् ॥ २ ॥

હે રાજન! એક વખત તેઓ ભારે વેગથી પુરઞ્જનપુરિ પર તૂટી પડ્યા. નગરી ભોગસામગ્રીથી સમૃદ્ધ હતી, છતાં એક વૃદ્ધ સર્પ તેનું રક્ષણ કરતો હતો।

Verse 3

कालकन्यापि बुभुजे पुरञ्जनपुरं बलात् । ययाभिभूत: पुरुष: सद्यो नि:सारतामियात् ॥ ३ ॥

કાલકન્યાએ પણ તે ભયંકર સૈનિકોની મદદથી બળપૂર્વક પુરઞ્જનપુરને ગ્રસી લીધો; તેના દ્વારા અભિભૂત પુરુષ તરત જ નિષ્પ્રયોજક બની ગયો।

Verse 4

तयोपभुज्यमानां वै यवना: सर्वतोदिशम् । द्वार्भि: प्रविश्य सुभृशं प्रार्दयन् सकलां पुरीम् ॥ ४ ॥

જ્યારે કાલકન્યા (કાળની કન્યા) દેહ પર આક્રમણ કરવા લાગી, ત્યારે યવનરાજના ભયંકર સૈનિકો વિવિધ દ્વારોમાંથી નગરીમાં પ્રવેશી સર્વ નાગરિકોને ભારે પીડા આપવા લાગ્યા।

Verse 5

तस्यां प्रपीड्यमानायामभिमानी पुरञ्जन: । अवापोरुविधांस्तापान् कुटुम्बी ममताकुल: ॥ ५ ॥

જ્યારે નગરી આ રીતે પીડાતી હતી, ત્યારે અહંકારથી ભરેલો પુરઞ્જન—કુટુંબાસક્તિ અને મમતાથી વ્યાકુળ—યવનરાજ અને કાલકન્યાના આક્રમણથી અનેક પ્રકારના દુઃખોમાં પડ્યો।

Verse 6

कन्योपगूढो नष्टश्री: कृपणो विषयात्मक: । नष्टप्रज्ञो हृतैश्वर्यो गन्धर्वयवनैर्बलात् ॥ ६ ॥

કાલકન્યાના આલિંગનથી રાજા પુરઞ્જનની શોભા ધીમે ધીમે નષ્ટ થઈ. વિષયાસક્તિથી બુદ્ધિ ક્ષીણ થઈ, ઐશ્વર્ય હરણ થયું અને ગંધર્વ તથા યવનોએ બળપૂર્વક તેને જીત્યો।

Verse 7

विशीर्णां स्वपुरीं वीक्ष्य प्रतिकूलाननाद‍ृतान् । पुत्रान् पौत्रानुगामात्याञ्जायां च गतसौहृदाम् ॥ ७ ॥

પોતાની નગરી વિખેરાયેલી જોઈ રાજાએ જોયું કે પુત્રો, પૌત્રો, સેવકો અને મંત્રીઓ ધીમે ધીમે વિરોધી બની અવગણના કરવા લાગ્યા છે. તેણે નોંધ્યું કે પત્નીનું સ્નેહ પણ ઠંડું અને નિરસ બનતું જાય છે।

Verse 8

आत्मानं कन्यया ग्रस्तं पञ्चालानरिदूषितान् । दुरन्तचिन्तामापन्नो न लेभे तत्प्रतिक्रियाम् ॥ ८ ॥

જ્યારે રાજા પુરઞ્જને જોયું કે તેના પરિવારજનો, સગાં, અનુયાયીઓ, સેવકો અને સચિવો—બધા જ તેની વિરુદ્ધ થઈ ગયા છે, ત્યારે તે અત્યંત ચિંતામાં પડ્યો. પરંતુ કાલકન્યાથી સંપૂર્ણ રીતે ગ્રસ્ત હોવાથી તે કોઈ પ્રતિકાર કરી શક્યો નહીં।

Verse 9

कामानभिलषन्दीनो यातयामांश्च कन्यया । विगतात्मगतिस्‍नेह: पुत्रदारांश्च लालयन् ॥ ९ ॥

કાલકન્યાના પ્રભાવથી ભોગની વસ્તુઓ નરસી અને બાસી બની ગઈ. કામવાસનાઓ ચાલુ રહેતાં રાજા પુરઞ્જન સર્વ રીતે દીન થયો અને જીવનનો હેતુ સમજી શક્યો નહીં. છતાં તે પત્ની-પુત્રો પ્રત્યે અતિ સ્નેહાસક્ત રહી તેમની જાળવણીની ચિંતા કરતો રહ્યો।

Verse 10

गन्धर्वयवनाक्रान्तां कालकन्योपमर्दिताम् । हातुं प्रचक्रमे राजा तां पुरीमनिकामत: ॥ १० ॥

ગંધર્વ અને યવન સૈનિકોથી આક્રાંત અને કાલકન્યાથી ધ્વસ્ત થયેલી પોતાની નગરીને રાજા પુરઞ્જન છોડવા ઇચ્છતો ન હતો; છતાં પરિસ્થિતિના કારણે તેને તે પુરી ત્યાગવી પડી।

Verse 11

भयनाम्नोऽग्रजो भ्राता प्रज्वार: प्रत्युपस्थित: । ददाह तां पुरीं कृत्‍स्‍नां भ्रातु: प्रियचिकीर्षया ॥ ११ ॥

તે સમયે યવનરાજનો મોટો ભાઈ ‘પ્રજ્વાર’ નામે પ્રસિદ્ધ ત્યાં ઉપસ્થિત થયો. નાના ભાઈ (ભય નામવાળા)ને પ્રસન્ન કરવા માટે તેણે આખી નગરીને આગ ચાંપી દીધી.

Verse 12

तस्यां सन्दह्यमानायां सपौर: सपरिच्छद: । कौटुम्बिक: कुटुम्बिन्या उपातप्यत सान्वय: ॥ १२ ॥

નગર સળગી રહી હતી ત્યારે રાજાના નાગરિકો, સેવકો અને પરિવારજનો—પુત્રો, પૌત્રો, પત્નીઓ તથા અન્ય સગાં—બધા જ આગમાં ઘેરાઈ ગયા. તેથી પુરંજન રાજા અત્યંત દુઃખી થયો.

Verse 13

यवनोपरुद्धायतनो ग्रस्तायां कालकन्यया । पुर्यां प्रज्वारसंसृष्ट: पुरपालोऽन्वतप्यत ॥ १३ ॥

યવનોથી ઘેરાયેલા શહેરમાં નગર-રક્ષક સર્પે જોયું કે કાલકન્યા નાગરિકોને ગ્રસી રહી છે. પ્રજ્વારની આગથી પોતાનું નિવાસ પણ સળગી ઊઠ્યું તે જોઈ તે અત્યંત વ્યથિત થયો.

Verse 14

न शेके सोऽवितुं तत्र पुरुकृच्छ्रोरुवेपथु: । गन्तुमैच्छत्ततो वृक्षकोटरादिव सानलात् ॥ १४ ॥

તે સર્પ ભારે કષ્ટ અને કંપનથી ત્યાં કોઈનું રક્ષણ કરી શક્યો નહીં. જેમ જંગલમાં આગ લાગે ત્યારે વૃક્ષના ખોખામાં રહેલો સર્પ બહાર નીકળવા ઇચ્છે, તેમ જ તે ભયંકર તાપથી શહેર છોડવા માગતો હતો.

Verse 15

शिथिलावयवो यर्हि गन्धर्वैर्हृतपौरुष: । यवनैररिभी राजन्नुपरुद्धो रुरोद ह ॥ १५ ॥

હે રાજન, ગંધર્વોએ તેની પૌરુષશક્તિ હરી લીધી અને યવન શત્રુઓએ તેને રોકી દીધો; તેથી તેના અંગો શિથિલ થઈ ગયા. જ્યારે તે દેહ છોડીને જવા પ્રયત્ન કરતો હતો, ત્યારે શત્રુઓએ અટકાવ્યો; નિષ્ફળ થઈ તે જોરથી રડવા લાગ્યો.

Verse 16

दुहितृ: पुत्रपौत्रांश्च जामिजामातृपार्षदान् । स्वत्वावशिष्टं यत्किञ्चिद् गृहकोशपरिच्छदम् ॥ १६ ॥

ત્યારે રાજા પુરંજને પોતાની દીકરીઓ, પુત્રો, પૌત્રો, વહુઓ, જમાઈઓ, સેવકો અને અન્ય સાથીઓને, તેમજ પોતાનું ઘર, ઘરગથ્થુ સામાન અને બચેલી થોડી સંપત્તિને યાદ કરવા લાગ્યો।

Verse 17

अहं ममेति स्वीकृत्य गृहेषु कुमतिर्गृही । दध्यौ प्रमदया दीनो विप्रयोग उपस्थिते ॥ १७ ॥

‘હું’ અને ‘મારું’ એવી ભાવનાથી ઘરોમાં બંધાયેલો રાજા પુરંજને કુમતિથી ગૃહસ્થ બની રહ્યો. પત્ની પ્રત્યે અતિ આસક્તિથી તે દીન થયો હતો, અને વિયોગનો સમય આવતાં તે અત્યંત શોકમાં પડ્યો।

Verse 18

लोकान्तरं गतवति मय्यनाथा कुटुम्बिनी । वर्तिष्यते कथं त्वेषा बालकाननुशोचती ॥ १८ ॥

રાજા પુરંજને ચિંતિત થઈ વિચાર્યું—“અરે! ઘણા બાળકોના ભારથી દબાયેલી મારી પત્ની હું ચાલ્યો જાઉં ત્યારે અનાથ બની જશે. હું આ દેહ છોડું ત્યારે તે બધાને કેવી રીતે પોષશે? કુટુંબના નિર્વાહની ચિંતા તેને બહુ સતાવશે.”

Verse 19

न मय्यनाशिते भुङ्क्ते नास्‍नाते स्‍नाति मत्परा । मयि रुष्टे सुसन्त्रस्ता भर्त्सिते यतवाग्भयात् ॥ १९ ॥

રાજા પુરંજને પત્ની સાથેના પોતાના ભૂતકાળના વ્યવહારને યાદ કર્યો. તેણે વિચાર્યું—“તે મારી પ્રત્યે એટલી આસક્ત હતી કે હું ન ખાઉં ત્યાં સુધી તે ભોજન ન કરતી, હું ન સ્નાન કરું ત્યાં સુધી તે સ્નાન ન કરતી. હું ક્યારેક રોષે ભરાઈ તેને ઠપકો આપું તો તે ભયથી મૌન રહી બધું સહન કરતી.”

Verse 20

प्रबोधयति माविज्ञं व्युषिते शोककर्शिता । वर्त्मैतद् गृहमेधीयं वीरसूरपि नेष्यति ॥ २० ॥

રાજા પુરંજને વિચાર ચાલુ રાખ્યો—“હું મોહમાં પડતો ત્યારે તે મને સમજ આપી જાગૃત કરતી; અને હું ઘરથી દૂર હોઉં ત્યારે તે શોકથી ક્ષીણ થઈ જતી. અનેક વીર પુત્રોની માતા હોવા છતાં, મને ભય છે કે ઘરગથ્થુ કાર્યોની આ જવાબદારી તે કેવી રીતે નિભાવશે?”

Verse 21

कथं नु दारका दीना दारकीर्वापरायणा: । वर्तिष्यन्ते मयि गते भिन्ननाव इवोदधौ ॥ २१ ॥

રાજા પુરઞ્જને ચિંતિત થઈ કહ્યું—“હું ચાલ્યો જાઉં પછી મારા પર નિર્ભર મારા દીન પુત્રો અને પુત્રીઓ કેવી રીતે જીવશે? તેમની સ્થિતિ સમુદ્રમાં તૂટી ગયેલી નાવના મુસાફરો જેવી થશે.”

Verse 22

एवं कृपणया बुद्ध्या शोचन्तमतदर्हणम् । ग्रहीतुं कृतधीरेनं भयनामाभ्यपद्यत ॥ २२ ॥

આ રીતે કૃપણ બુદ્ધિથી, શોકને અયોગ્ય વિષય માટે શોક કરનાર રાજાને પકડવા ‘ભય’ નામનો યવનરાજ તરત જ નજીક આવ્યો.

Verse 23

पशुवद्यवनैरेष नीयमान: स्वकं क्षयम् । अन्वद्रवन्ननुपथा: शोचन्तो भृशमातुरा: ॥ २३ ॥

યવનોએ રાજા પુરઞ્જનને પશુની જેમ બાંધી પોતાના સ્થાન તરફ લઈ ગયા. તેના અનુયાયીઓ અત્યંત વ્યાકુળ થઈ રડતા-રડતા પણ મજબૂરીથી તેની પાછળ ગયા.

Verse 24

पुरीं विहायोपगत उपरुद्धो भुजङ्गम: । यदा तमेवानु पुरी विशीर्णा प्रकृतिं गता ॥ २४ ॥

યવનરાજના સૈનિકોએ પકડેલો સર્પ નગર છોડીને બહાર આવ્યો અને અન્ય લોકો સાથે પોતાના સ્વામીના પાછળ ચાલ્યો. બધા નગર છોડતાં જ તે પુરી તરત જ તૂટી-ભાંગી ધૂળમાં મળી ગઈ.

Verse 25

विकृष्यमाण: प्रसभं यवनेन बलीयसा । नाविन्दत्तमसाविष्ट: सखायं सुहृदं पुर: ॥ २५ ॥

બલવાન યવન તેને જબરદસ્તી ખેંચી લઈ જતો હતો, છતાં અજ્ઞાનના અંધકારમાં ડૂબેલો રાજા પોતાના આગળ રહેલા સખા અને સુહૃદ—અંતર્યામી પરમાત્માને—સ્મરી શક્યો નહીં.

Verse 26

तं यज्ञपशवोऽनेन संज्ञप्ता येऽदयालुना । कुठारैश्चिच्छिदु: क्रुद्धा: स्मरन्तोऽमीवमस्य तत् ॥ २६ ॥

દુરાત્મા રાજા પુરંજનએ અગાઉ અનેક યજ્ઞોમાં ઘણા પશુઓનો વધ કર્યો હતો. હવે તક મળતાં એ યજ્ઞપશુઓ ક્રોધિત થઈ, પોતાનું દુઃખ સ્મરી, શિંગોથી તેને ભેદવા લાગ્યા; જાણે કૂહાડીઓથી તેને કાપી નાખતા હોય તેમ।

Verse 27

अनन्तपारे तमसि मग्नो नष्टस्मृति: समा: । शाश्वतीरनुभूयार्तिं प्रमदासङ्गदूषित: ॥ २७ ॥

સ્ત્રીસંગથી દૂષિત થયેલો જીવ—પુરંજનની જેમ—અનંત અંધકારમાં ડૂબી જાય છે, સ્મૃતિ ગુમાવે છે અને અનેક વર્ષો સુધી ભૌતિક જીવનની શાશ્વત પીડા ભોગવે છે.

Verse 28

तामेव मनसा गृह्णन् बभूव प्रमदोत्तमा । अनन्तरं विदर्भस्य राजसिंहस्य वेश्मनि ॥ २८ ॥

પુરંજનએ પત્નીને મનમાં સ્મરીને દેહ ત્યાગ્યો. તેથી આગળના જન્મમાં તે અત્યંત સુંદર અને સુસ્થિત સ્ત્રી બન્યો અને વિદર્ભ રાજાના ઘરમાં પુત્રીરૂપે જન્મ્યો.

Verse 29

उपयेमे वीर्यपणां वैदर्भीं मलयध्वज: । युधि निर्जित्य राजन्यान् पाण्ड्य: परपुरञ्जय: ॥ २९ ॥

વિદર્ભ રાજાની પુત્રી વૈદર્ભીનું લગ્ન એક મહાશક્તિશાળી પુરુષ સાથે નક્કી હતું. પાંડ્યદેશનો નિવાસી, પરપુરંજય મલયધ્વજે યુદ્ધમાં અન્ય રાજાઓને જીતીને તેનું પાણિગ્રહણ કર્યું.

Verse 30

तस्यां स जनयां चक्र आत्मजामसितेक्षणाम् । यवीयस: सप्त सुतान् सप्त द्रविडभूभृत: ॥ ३० ॥

તે રાણીમાંથી મલયધ્વજે કાળા નેત્રોવાળી એક પુત્રી ઉત્પન્ન કરી. ઉપરાંત તેના સાત નાના પુત્રો પણ થયા, જે પછી દ્રવિડ પ્રદેશના શાસકો બન્યા; આમ ત્યાં સાત રાજાઓ થયા.

Verse 31

एकैकस्याभवत्तेषां राजन्नर्बुदमर्बुदम् । भोक्ष्यते यद्वंशधरैर्मही मन्वन्तरं परम् ॥ ३१ ॥

હે રાજા પ્રાચીનબર્હિષત! મલયધ્વજના પુત્રોમાંથી દરેકને કરોડો-કરોડો પુત્રો થયા. તેમના વંશધરોએ એક મનુના આયુષ્યના અંત સુધી અને ત્યાર પછી પણ સમગ્ર ધરતીનું રક્ષણ કર્યું.

Verse 32

अगस्त्य: प्राग्दुहितरमुपयेमे धृतव्रताम् । यस्यां द‍ृढच्युतो जात इध्मवाहात्मजो मुनि: ॥ ३२ ॥

મહર્ષિ અગસ્ત્યે મલયધ્વજની જેઠી પુત્રી ધૃતવ્રતાને વિવાહ કરી; તે શ્રીકૃષ્ણની અડગ ભક્ત હતી. તેના ગર્ભથી દૃઢચ્યુત નામે પુત્ર થયો અને તેના પરથી ઇધ્મવાહ નામે મુનિપુત્ર જન્મ્યો.

Verse 33

विभज्य तनयेभ्य: क्ष्मां राजर्षिर्मलयध्वज: । आरिराधयिषु: कृष्णं स जगाम कुलाचलम् ॥ ३३ ॥

રાજર્ષિ મલયધ્વજે પોતાની સમગ્ર રાજસત્તા પુત્રોમાં વહેંચી દીધી. ત્યારબાદ સંપૂર્ણ એકાગ્રતાથી શ્રીકૃષ્ણની આરાધના કરવા ઇચ્છીને તે કુલાચલ નામના એકાંત સ્થાને ગયો.

Verse 34

हित्वा गृहान् सुतान् भोगान् वैदर्भी मदिरेक्षणा । अन्वधावत पाण्ड्येशं ज्योत्‍स्‍नेव रजनीकरम् ॥ ३४ ॥

ઘર, પુત્રો અને ભોગસુખ ત્યજીને, મદિરા જેવી આંખો ધરાવતી વૈદર્ભીએ પાંડ્યરાજને અનુસર્યું—જેમ રાત્રે ચંદ્રને ચાંદની અનુસરે છે.

Verse 35

तत्र चन्द्रवसा नाम ताम्रपर्णी वटोदका । तत्पुण्यसलिलैर्नित्यमुभयत्रात्मनो मृजन् ॥ ३५ ॥ कन्दाष्टिभिर्मूलफलै: पुष्पपर्णैस्तृणोदकै: । वर्तमान: शनैर्गात्रकर्शनं तप आस्थित: ॥ ३६ ॥

કુલાચલ પ્રદેશમાં ચન્દ્રવસા, તામ્રપર્ણી અને વટોદકા નામની નદીઓ હતી. રાજા મલયધ્વજ નિયમિત રીતે તે પવિત્ર જળમાં સ્નાન કરીને બહારથી અને અંદરથી પોતાને શુદ્ધ કરતો. તે કંદ, બીજ, મૂળ-ફળ, પુષ્પ-પર્ણ, તૃણ વગેરે ખાઈ અને પાણી પીીને કઠોર તપમાં પ્રવૃત્ત થયો; ધીમે ધીમે તેનું શરીર અત્યંત કૃશ બન્યું.

Verse 36

तत्र चन्द्रवसा नाम ताम्रपर्णी वटोदका । तत्पुण्यसलिलैर्नित्यमुभयत्रात्मनो मृजन् ॥ ३५ ॥ कन्दाष्टिभिर्मूलफलै: पुष्पपर्णैस्तृणोदकै: । वर्तमान: शनैर्गात्रकर्शनं तप आस्थित: ॥ ३६ ॥

કુલાચલ પ્રદેશમાં ચન્દ્રવસા, તામ્રપર્ણી અને વટોદકા નામની પુણ્ય નદીઓ હતી. રાજા મલયધ્વજ નિયમિત ત્યાં જઈ સ્નાન કરતા અને બહારથી તથા અંદરથી પોતાને શુદ્ધ કરતા. તેઓ કંદ, બીજ, પાંદડા, ફૂલ, મૂળ, ફળ અને તૃણ ખાઈ તથા પાણી પીીને ધીમે ધીમે દેહને કૃશ કરતા કઠોર તપમાં સ્થિત થયા; અંતે બહુ દુબળા થઈ ગયા.

Verse 37

शीतोष्णवातवर्षाणि क्षुत्पिपासे प्रियाप्रिये । सुखदु:खे इति द्वन्द्वान्यजयत्समदर्शन: ॥ ३७ ॥

તપસ્યાના બળથી રાજા મલયધ્વજ શીત-ઉષ્ણ, પવન-વર્ષા, ભૂખ-તરસ, પ્રિય-અપ્રિય તથા સુખ-દુઃખ જેવા દ્વંદ્વો પ્રત્યે સમદૃષ્ટિવાન બન્યા. આ રીતે તેમણે સર્વ સાપેક્ષતાઓ પર વિજય મેળવ્યો.

Verse 38

तपसा विद्यया पक्‍वकषायो नियमैर्यमै: । युयुजे ब्रह्मण्यात्मानं विजिताक्षानिलाशय: ॥ ३८ ॥

તપ, વિદ્યા તથા નિયમ-યમ દ્વારા રાજા મલયધ્વજના કષાય (અશુદ્ધ વૃત્તિઓ) પરિપક્વ થઈ ક્ષીણ થયા. ઇન્દ્રિયો, પ્રાણ અને ચિત્તને જીતી તેમણે પોતાના આત્માને પરમ બ્રહ્મ—શ્રીકૃષ્ણ—માં એકાગ્ર કર્યો.

Verse 39

आस्ते स्थाणुरिवैकत्र दिव्यं वर्षशतं स्थिर: । वासुदेवे भगवति नान्यद्वेदोद्वहन् रतिम् ॥ ३९ ॥

આ રીતે તેઓ એક જ સ્થાને સ્થાણુ સમા અચળ રહી દેવગણના મુજબ સો વર્ષ સુધી સ્થિર રહ્યા. ત્યારબાદ ભગવાન વાસુદેવ શ્રીકૃષ્ણ પ્રત્યે તેમની શુદ્ધ ભક્તિ-રતિ પ્રગટ થઈ અને તેઓ તેમાં જ અડગ રહ્યા.

Verse 40

स व्यापकतयात्मानं व्यतिरिक्ततयात्मनि । विद्वान् स्वप्न इवामर्शसाक्षिणं विरराम ह ॥ ४० ॥

રાજા મલયધ્વજે પરિપૂર્ણ જ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું કે પરમાત્મા સર્વવ્યાપક છે અને જીવાત્મા તેનાથી ભિન્ન રહી દેહમાં સ્થિત છે. દેહને આત્મા ન માની આત્માને દેહનો સાક્ષી જાણીને, સ્વપ્નમાંથી જાગ્યા જેવો ભ્રમથી વિરામ પામ્યો.

Verse 41

साक्षाद्भगवतोक्तेन गुरुणा हरिणा नृप । विशुद्धज्ञानदीपेन स्फुरता विश्वतोमुखम् ॥ ४१ ॥

આ રીતે રાજા મલયધ્વજે સాక్షાત્ ભગવાન હરિરૂપ ગુરુના ઉપદેશથી વિશુદ્ધ જ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું. તે દિવ્ય જ્ઞાનદીપથી તેણે સર્વ દિશાઓથી સર્વ વાત સમજી લીધી।

Verse 42

परे ब्रह्मणि चात्मानं परं ब्रह्म तथात्मनि । वीक्षमाणो विहायेक्षामस्मादुपरराम ह ॥ ४२ ॥

તેણે પરબ્રહ્મમાં પોતાને અને પોતાના અંદર પરબ્રહ્મને સ્થિત જોયા. બંને સાથે હોવાથી ભેદદૃષ્ટિ ત્યજી, અલગ સ્વાર્થવાળા કાર્યોમાંથી વિરામ લીધો।

Verse 43

पतिं परमधर्मज्ञं वैदर्भी मलयध्वजम् । प्रेम्णा पर्यचरद्धित्वा भोगान् सा पतिदेवता ॥ ४३ ॥

વિદર્ભરાજની પુત્રીએ પરમધર્મજ્ઞ મલયધ્વજને સર્વસ્વ અને પરમ માની પ્રેમથી તેમની સેવા કરી. તેણે ભોગ ત્યજી પતિદેવતા બની પતિના નિયમોનું અનુસરણ કર્યું।

Verse 44

चीरवासा व्रतक्षामा वेणीभूतशिरोरुहा । बभावुप पतिं शान्ता शिखा शान्तमिवानलम् ॥ ४४ ॥

તે જૂનાં વસ્ત્રો પહેરતી, વ્રત-તપથી કૃશ થઈ ગઈ હતી અને વાળ ગોઠવ્યા ન હોવાથી તે જટામાં ગૂંથાઈ ગયા હતા. પતિની નજીક રહીને પણ તે શાંત અને અચળ—જેમ નિર્વિઘ્ન અગ્નિની શિખા—એવી હતી।

Verse 45

अजानती प्रियतमं यदोपरतमङ्गना । सुस्थिरासनमासाद्य यथापूर्वमुपाचरत् ॥ ४५ ॥

પ્રિયતમ દેહથી ઉપશાંત થયા છે તે તેણીને ખબર પડે ત્યાં સુધી, તેઓ સ્થિર આસનમાં બેઠા હોવા છતાં, તેણી પૂર્વવત્ તેમની સેવા કરતી રહી।

Verse 46

यदा नोपलभेताङ्‌घ्रावूष्माणं पत्युरर्चती । आसीत्संविग्नहृदया यूथभ्रष्टा मृगी यथा ॥ ४६ ॥

જ્યારે તે પતિના પગ દબાવી સેવા કરતી હતી, ત્યારે તેના ચરણોમાં ઉષ્મા ન રહી; તેથી તેણે જાણ્યું કે તેઓ દેહ છોડીને ગયા છે. પતિસંગ વિના તે જોડાથી વિખૂટેલી હરણીએ જેમ અત્યંત વ્યાકુળ થઈ.

Verse 47

आत्मानं शोचती दीनमबन्धुं विक्लवाश्रुभि: । स्तनावासिच्य विपिने सुस्वरं प्ररुरोद सा ॥ ४७ ॥

તે પોતાને દીન અને નિરાધાર માનીને શોક કરવા લાગી. અશ્રુઓથી તેના સ્તન ભીંજાઈ ગયા અને તે વનમાં ઊંચા સ્વરે રડવા લાગી.

Verse 48

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ राजर्षे इमामुदधिमेखलाम् । दस्युभ्य: क्षत्रबन्धुभ्यो बिभ्यतीं पातुमर्हसि ॥ ४८ ॥

ઉઠો, ઊઠો રાજર્ષિ! જળવલયથી ઘેરાયેલો આ લોક જુઓ; દસ્યુઓ અને નામમાત્રના રાજાઓ તેને પીડે છે. જગત ભયભીત છે; તેનું રક્ષણ કરવું તમારું ધર્મકર્તવ્ય છે.

Verse 49

एवं विलपन्ती बाला विपिनेऽनुगता पतिम् । पतिता पादयोर्भर्तू रुदत्यश्रूण्यवर्तयत् ॥ ४९ ॥

આ રીતે વિલાપ કરતી તે આજ્ઞાકારી પત્ની વનમાં પતિને અનુસરી ગઈ અને મૃત પતિના ચરણોમાં પડી ગઈ. કરુણ રીતે રડતાં તેની આંખોમાંથી આંસુ વહેવા લાગ્યા.

Verse 50

चितिं दारुमयीं चित्वा तस्यां पत्यु: कलेवरम् । आदीप्य चानुमरणे विलपन्ती मनो दधे ॥ ५० ॥

પછી તેણે લાકડાની ચિતા ગોઠવી અને તેમાં પતિનું કલેવર મૂક્યું. ચિતા પ્રજ્વલિત કરીને તે ભારે વિલાપ કરતી પતિ સાથે અગ્નિમાં પ્રાણત્યાગ કરવા મન ધરી બેઠી.

Verse 51

तत्र पूर्वतर: कश्चित्सखा ब्राह्मण आत्मवान् । सान्‍त्वयन् वल्गुना साम्ना तामाह रुदतीं प्रभो ॥ ५१ ॥

હે રાજન, ત્યાં પુરંજન રાજાનો એક જૂનો મિત્ર, આત્મવાન બ્રાહ્મણ આવ્યો અને મધુર વચનોથી રાણીને સાંત્વના આપવા લાગ્યો।

Verse 52

ब्राह्मण उवाच का त्वं कस्यासि को वायं शयानो यस्य शोचसि । जानासि किं सखायं मां येनाग्रे विचचर्थ ह ॥ ५२ ॥

બ્રાહ્મણે કહ્યું—તું કોણ છે? કોની પત્ની કે પુત્રી છે? અહીં પડેલો આ પુરુષ કોણ છે, જેના માટે તું શોક કરે છે? શું તું મને ઓળખતી નથી? હું તારો શાશ્વત સખા છું; પહેલાં તું અનેક વાર મારી સાથે પરામર્શ કર્યો છે।

Verse 53

अपि स्मरसि चात्मानमविज्ञातसखं सखे । हित्वा मां पदमन्विच्छन् भौमभोगरतो गत: ॥ ५३ ॥

બ્રાહ્મણે આગળ કહ્યું—હે સખા, તું મને તરત ઓળખતો ન હોવા છતાં, ભૂતકાળમાં તારો એક અત્યંત અંતરંગ મિત્ર હતો તે યાદ નથી? દુર્ભાગ્યે તું મારું સંગ છોડીને ભૌતિક ભોગોમાં રત થઈ આ જગતનો ભોક્તા બન્યો।

Verse 54

हंसावहं च त्वं चार्य सखायौ मानसायनौ । अभूतामन्तरा वौक: सहस्रपरिवत्सरान् ॥ ५४ ॥

હે સૌમ્ય સખા, હું અને તું બે હંસ સમાન છીએ. માનસ સરોવર સમાન એક જ હૃદય-સરોવરમાં આપણે સાથે રહીએ છીએ; છતાં હજારો વર્ષોથી આપણા મૂળ ધામથી દૂર છીએ।

Verse 55

स त्वं विहाय मां बन्धो गतो ग्राम्यमतिर्महीम् । विचरन् पदमद्राक्षी: कयाचिन्निर्मितं स्त्रिया ॥ ५५ ॥

હે બાંધવ, તું તો એ જ મારો મિત્ર છે; પરંતુ મને છોડીને તું ગ્રામ્યબુદ્ધિથી પૃથ્વી પર આવ્યો. મને ન જોઈ, કોઈ સ્ત્રી દ્વારા રચાયેલ આ ભૌતિક જગતમાં તું અનેક રૂપોમાં ભટકતો રહ્યો।

Verse 56

पञ्चारामं नवद्वारमेकपालं त्रिकोष्ठकम् । षट्कुलं पञ्चविपणं पञ्चप्रकृति स्त्रीधवम् ॥ ५६ ॥

આ દેહ-નગરમાં પાંચ ઉપવન, નવ દ્વાર, એક રક્ષક, ત્રણ કક્ષ, છ કુળ, પાંચ દુકાનો, પાંચ ભૌતિક તત્ત્વો અને ગૃહસ્વામિનીરૂપ એક સ્ત્રી છે।

Verse 57

पञ्चेन्द्रियार्था आरामा द्वार: प्राणा नव प्रभो । तेजोऽबन्नानि कोष्ठानि कुलमिन्द्रियसङ्ग्रह: ॥ ५७ ॥

પ્રિય મિત્ર, પાંચ ઉપવન ઇન્દ્રિયભોગના પાંચ વિષયો છે; રક્ષક પ્રાણવાયુ છે, જે નવ દ્વારોમાંથી ગમે છે. ત્રણ કક્ષ અગ્નિ, જળ અને પૃથ્વી; અને છ કુળ મન તથા પાંચ ઇન્દ્રિયોનો સમૂહ છે।

Verse 58

विपणस्तु क्रियाशक्तिर्भूतप्रकृतिरव्यया । शक्त्यधीश: पुमांस्त्वत्र प्रविष्टो नावबुध्यते ॥ ५८ ॥

પાંચ દુકાનો કર્મેન્દ્રિયો છે; તે અવિનાશી પાંચ તત્ત્વોની સંયુક્ત શક્તિથી પોતાનો વ્યવહાર ચલાવે છે. આ બધાની પાછળ આત્મા છે—તે પુરુષ અને સાચો ભોક્તા; પરંતુ દેહ-નગરમાં છુપાયેલ હોવાથી અજ્ઞાનમાં રહે છે।

Verse 59

तस्मिंस्त्वं रामया स्पृष्टो रममाणोऽश्रुतस्मृति: । तत्सङ्गादीद‍ृशीं प्राप्तो दशां पापीयसीं प्रभो ॥ ५९ ॥

પ્રિય મિત્ર, ભૌતિક ઇચ્છારૂપ સ્ત્રી સાથે આવા દેહમાં પ્રવેશતાં તું ઇન્દ્રિયભોગમાં રમીને શ્રુતિ-સ્મૃતિ, એટલે આધ્યાત્મિક સ્મરણ, ભૂલી જાય છે. એ સંગથી ભૌતિક કલ્પનાઓને કારણે તું અનેક દુઃખદ દશાઓમાં પડે છે।

Verse 60

न त्वं विदर्भदुहिता नायं वीर: सुहृत्तव । न पतिस्त्वं पुरञ्जन्या रुद्धो नवमुखे यया ॥ ६० ॥

વાસ્તવમાં તું વિદર્ભની પુત્રી નથી, અને આ વીર પણ તારો હિતેચ્છુ પતિ નથી. તું પુરઞ્જનીનો પતિ પણ નહોતો; તું તો નવ દ્વારવાળા આ દેહમાં, જેના દ્વારા બંધાયો, મોહમાં ફસાયો હતો।

Verse 61

माया ह्येषा मया सृष्टा यत्पुमांसं स्त्रियं सतीम् । मन्यसे नोभयं यद्वै हंसौ पश्यावयोर्गतिम् ॥ ६१ ॥

આ મારી જ માયા છે; દેહાભિમાનથી તું ક્યારેક પોતાને પુરુષ, ક્યારેક પતિવ્રતા સ્ત્રી અને ક્યારેક નપુંસક માને છે. હકીકતમાં તું અને હું બંને શુદ્ધ આત્મસ્વરૂપ છીએ. હવે આ તત્ત્વ સમજી લે; હું આપણી વાસ્તવિક સ્થિતિ સમજાવું છું.

Verse 62

अहं भवान्न चान्यस्त्वं त्वमेवाहं विचक्ष्व भो: । न नौ पश्यन्ति कवयश्छिद्रं जातु मनागपि ॥ ६२ ॥

હે પ્રિય મિત્ર, હું (અંતર્યામી) અને તું (જીવાત્મા) ગુણતઃ ભિન્ન નથી; સ્વરૂપે તું મારી સાથે ગુણમાં અભેદ છે. આ વિષય પર વિચાર કર. તત્ત્વજ્ઞ વિદ્વાનો આપણા વચ્ચે કદી ગુણભેદ નથી જોતા.

Verse 63

यथा पुरुष आत्मानमेकमादर्शचक्षुषो: । द्विधाभूतमवेक्षेत तथैवान्तरमावयो: ॥ ६३ ॥

જેમ માણસ દર્પણમાં પોતાના પ્રતિબિંબને પોતાનાં જ સમાન એક માને છે, પરંતુ બીજા લોકો બે દેહ જુએ છે; તેમ જ ભૌતિક સ્થિતિમાં—જ્યાં જીવ પ્રભાવિત પણ થાય છે અને સ્વરૂપે અપ્રભાવિત પણ—ભગવાન અને જીવ વચ્ચે ભેદનો આભાસ દેખાય છે.

Verse 64

एवं स मानसो हंसो हंसेन प्रतिबोधित: । स्वस्थस्तद्वय‍‌भिचारेण नष्टामाप पुन: स्मृतिम् ॥ ६४ ॥

આ રીતે હૃદયમાં બે હંસ રહે છે. એક હંસ બીજા હંસને બોધ આપે ત્યારે તે પોતાના સ્વરૂપમાં સ્થિર થાય છે; એટલે ભૌતિક આસક્તિથી ગુમાવેલી મૂળ કૃષ્ણચેતનાને ફરી પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 65

बर्हिष्मन्नेतदध्यात्मं पारोक्ष्येण प्रदर्शितम् । यत्परोक्षप्रियो देवो भगवान् विश्वभावन: ॥ ६५ ॥

હે બર્હિષ્મન રાજા પ્રાચીનબર્હિ, આ અધ્યાત્મ તત્ત્વ મેં પરોક્ષ રીતે દર્શાવ્યું છે; કારણ કે વિશ્વભાવન ભગવાન પરોક્ષ રીતે જાણવામાં પ્રિય ગણાય છે. તેથી પુરંજનની કથા દ્વારા મેં તને આત્મસાક્ષાત્કારનો ઉપદેશ આપ્યો છે.