Adhyaya 27

Verse 1

नारद उवाच इत्थं पुरञ्जनं सध्र्यग्वशमानीय विभ्रमै: । पुरञ्जनी महाराज रेमे रमयती पतिम् ॥ १ ॥

નારદે કહ્યું—હે મહારાજ, અનેક રીતે મોહ પેદા કરી પુરઞ્જનને વશમાં લાવી પુરઞ્જની રાણીએ પતિને સંતોષ આપ્યો અને તેની સાથે રમણ કર્યું।

Verse 2

स राजा महिषीं राजन् सुस्‍नातां रुचिराननाम् । कृतस्वस्त्ययनां तृप्तामभ्यनन्ददुपागताम् ॥ २ ॥

હે રાજન, રાણી સ્નાન કરીને શુભ વસ્ત્રો અને આભૂષણો ધારણ કરી, મંગલવિધિ કરીને, ભોજનથી તૃપ્ત થઈ રાજા પાસે આવી. તેના મનોહર મુખને જોઈ રાજાએ ભક્તિપૂર્વક સ્વાગત કર્યું।

Verse 3

तयोपगूढ: परिरब्धकन्धरो रहोऽनुमन्त्रैरपकृष्टचेतन: । न कालरंहो बुबुधे दुरत्ययं दिवा निशेति प्रमदापरिग्रह: ॥ ३ ॥

રાણીએ રાજાને આલિંગન કર્યું અને રાજાએ પણ તેના ખભા પકડી આલિંગન કર્યું. એકાંતમાં તેઓ પરिहासભર્યા વચનોમાં રમ્યા. સુંદર પત્નીના મોહમાં રાજાની બુદ્ધિ ભ્રષ્ટ થઈ અને દિવસ-રાત પસાર થવું એટલે આયુષ્ય નિષ્ફળ રીતે ઘટવું છે તે તેને સમજાયું નહીં।

Verse 4

शयान उन्नद्धमदो महामना महार्हतल्पे महिषीभुजोपधि: । तामेव वीरो मनुते परं यत- स्तमोऽभिभूतो न निजं परं च यत् ॥ ४ ॥

આ રીતે માયાથી વધુ ને વધુ ઢંકાઈને, ચેતનામાં ઉન્નત હોવા છતાં રાજા પુરઞ્જન પત્નીના ભુજોને તકીયા બનાવી મહામૂલ્ય શય્યા પર પડ્યો રહેતો. તેણે સ્ત્રીને જ પરમ સર્વસ્વ માન્યું. તમોગુણથી અભિભૂત થઈ તે ન પોતાનું આત્મતત્ત્વ સમજી શક્યો, ન પરમ પુરુષ ભગવાનને।

Verse 5

तयैवं रममाणस्य कामकश्मलचेतस: । क्षणार्धमिव राजेन्द्र व्यतिक्रान्तं नवं वय: ॥ ५ ॥

હે રાજેન્દ્ર પ્રાચીનબર્હિષત, આ રીતે કામ અને પાપમય વૃત્તિઓથી ભરેલા ચિત્તવાળો રાજા પુરઞ્જન પત્ની સાથે ભોગમાં રમતો રહ્યો અને તેની નવી વય-યૌવન ક્ષણાર્ધમાં જ વીતી ગઈ।

Verse 6

तस्यामजनयत्पुत्रान् पुरञ्जन्यां पुरञ्जन: । शतान्येकादश विराडायुषोऽर्धमथात्यगात् ॥ ६ ॥

પુરંજનએ પોતાની પત્ની પુરંજનિના ગર્ભમાં અગિયારસો પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા; પરંતુ આ ગૃહવ્યવહારમાં તેની દીર્ઘ આયુષ્યનો અડધો ભાગ વીતી ગયો।

Verse 7

दुहितृर्दशोत्तरशतं पितृमातृयशस्करी: । शीलौदार्यगुणोपेता: पौरञ्जन्य: प्रजापते ॥ ७ ॥

હે પ્રજાપતિ! પુરંજનએ વધુમાં એકસો દસ પુત્રીઓ ઉત્પન્ન કરી. તેઓ પિતા-માતાના યશને વધારનાર, શીલવંત, ઉદાર અને અન્ય સદ્ગુણોથી યુક્ત હતી।

Verse 8

स पञ्चालपति: पुत्रान् पितृवंशविवर्धनान् । दारै: संयोजयामास दुहितृ: सद‍ृशैर्वरै: ॥ ८ ॥

પાંચાલદેશના રાજા પુરંજનએ પિતૃવંશ વધારવા માટે પોતાના પુત્રોને યોગ્ય પત્નીઓ સાથે અને પુત્રીઓને યોગ્ય વરો સાથે વિવાહ કરાવ્યા।

Verse 9

पुत्राणां चाभवन्पुत्रा एकैकस्य शतं शतम् । यैर्वै पौरञ्जनो वंश: पञ्चालेषु समेधित: ॥ ९ ॥

આ પુત્રોમાંથી દરેકને સૈંકડો-સૈંકડો પુત્રો થયા. આ રીતે પુરંજનનો વંશ પાંચાલમાં બહુ વધ્યો અને નગર ભરાઈ ગયું।

Verse 10

तेषु तद्रिक्थहारेषु गृहकोशानुजीविषु । निरूढेन ममत्वेन विषयेष्वन्वबध्यत ॥ १० ॥

તે પુત્રો અને પૌત્રો જાણે તેના ઘર, ખજાનો, સેવકો, સચિવો અને અન્ય સર્વ સામગ્રીના ભોગી-લૂંટારૂ બની ગયા; છતાં પુરંજનનું તેમાં ઊંડું મમત્વ જડ પકડી બેઠું હતું।

Verse 11

ईजे च क्रतुभिर्घोरैर्दीक्षित: पशुमारकै: । देवान् पितृन् भूतपतीन्नानाकामो यथा भवान् ॥ ११ ॥

નારદ મુનિ બોલ્યા—હે રાજા પ્રાચીનબર્હિષત્! તમારી જેમ રાજા પુરઞ્જન પણ અનેક કામનાઓમાં ફસાયો. તેથી પશુહત્યાની ઇચ્છાથી પ્રેરિત ભયંકર યજ્ઞો દ્વારા તેણે દેવો, પિતૃઓ અને લોકનાયકોની પૂજા કરી.

Verse 12

युक्तेष्वेवं प्रमत्तस्य कुटुम्बासक्तचेतस: । आससाद स वै कालो योऽप्रिय: प्रिययोषिताम् ॥ १२ ॥

આ રીતે કર્મકાંડમાં મગ્ન, કુટુંબમાં આસક્ત અને કલુષિત ચેતનાથી મત્ત થયેલા પુરઞ્જન પાસે તે કાળ આવી પહોંચ્યો—જે વિષયાસક્ત લોકોને અપ્રિય લાગે છે.

Verse 13

चण्डवेग इति ख्यातो गन्धर्वाधिपतिर्नृप । गन्धर्वास्तस्य बलिन: षष्ट्युत्तरशतत्रयम् ॥ १३ ॥

હે રાજા! ગંધર્વલોકમાં ચંડવેગ નામે એક રાજા પ્રસિદ્ધ છે. તેના અધિન ૩૬૦ અત્યંત બળવાન ગંધર્વ સૈનિકો છે.

Verse 14

गन्धर्व्यस्ताद‍ृशीरस्य मैथुन्यश्च सितासिता: । परिवृत्त्या विलुम्पन्ति सर्वकामविनिर्मिताम् ॥ १४ ॥

તેની સાથે સૈનિકો જેટલી જ ગંધર્વીઓ હતી; તેઓ શ્વેત-શ્યામ (દિવસ-રાત) સ્વરૂપવાળી. તેઓ વારંવાર ફરતાં ફરતાં ઇન્દ્રિયભોગની સર્વ સામગ્રી લૂંટી લેતી.

Verse 15

ते चण्डवेगानुचरा: पुरञ्जनपुरं यदा । हर्तुमारेभिरे तत्र प्रत्यषेधत्प्रजागर: ॥ १५ ॥

જ્યારે ચંડવેગ અને તેના અનુચરો પુરઞ્જનની નગરી લૂંટવા લાગ્યા, ત્યારે ત્યાં પાંચ ફણાવાળો ‘પ્રજાગર’ સાપ નગરીની રક્ષા કરવા માટે તેમને અટકાવા લાગ્યો.

Verse 16

स सप्तभि: शतैरेको विंशत्या च शतं समा: । पुरञ्जनपुराध्यक्षो गन्धर्वैर्युयुधे बली ॥ १६ ॥

પાંચ ફણો ધરાવતો નાગ, પુરંજનનગરનો અધ્યક્ષ અને રક્ષક, એકલો જ ૭૨૦ ગંધર્વો સાથે સો વર્ષ સુધી બળપૂર્વક યુદ્ધ કરતો રહ્યો।

Verse 17

क्षीयमाणे स्वसम्बन्धे एकस्मिन् बहुभिर्युधा । चिन्तां परां जगामार्त: सराष्ट्रपुरबान्धव: ॥ १७ ॥

ઘણા મહાવીરોથી એકલો જ યુદ્ધ કરતાં કરતાં પાંચ ફણો નાગ બહુ જ ક્ષીણ થયો. પોતાના અતિ પ્રિય મિત્રને નબળો થતો જોઈ રાજા પુરંજન અને નગર-રાજ્યના બંધુઓ તથા નાગરિકો અત્યંત ચિંતિત થયા।

Verse 18

स एव पुर्यां मधुभुक्पञ्चालेषु स्वपार्षदै: । उपनीतं बलिं गृह्णन् स्त्रीजितो नाविदद्भयम् ॥ १८ ॥

એ જ પુરંજન પાંચાલ નગરમાં કર (બલી) વસૂલ કરીને પોતાના પાર্ষદો સાથે ભોગવિલાસમાં મગ્ન રહ્યો. સ્ત્રીઓના વશમાં હોવાથી તેને સમજાયું નહીં કે આયુષ્ય ક્ષીણ થઈ રહ્યું છે અને મૃત્યુ નજીક આવી રહ્યું છે।

Verse 19

कालस्य दुहिता काचित्‍त्रिलोकीं वरमिच्छती । पर्यटन्ती न बर्हिष्मन् प्रत्यनन्दत कश्चन ॥ १९ ॥

પ્રિય રાજા પ્રાચીનબર્હિષત! તે સમયે ભયંકર કાળની એક પુત્રી ત્રિલોકમાં પતિની શોધમાં ફરતી હતી. કોઈએ તેને સ્વીકાર્યું નહીં, છતાં તે આવી પહોંચી।

Verse 20

दौर्भाग्येनात्मनो लोके विश्रुता दुर्भगेति सा । या तुष्टा राजर्षये तु वृतादात्पूरवे वरम् ॥ २० ॥

કાળની તે પુત્રી અત્યંત દુર્ભાગ્યવતી હતી, તેથી લોકમાં ‘દુર્ભગા’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થઈ. પરંતુ એક વખત તે એક રાજર્ષિ પર પ્રસન્ન થઈ; રાજાએ તેને સ્વીકારતાં તેણે પૂરুকে મહાન વરદાન આપ્યું।

Verse 21

कदाचिदटमाना सा ब्रह्मलोकान्महीं गतम् । वव्रे बृहद्‌व्रतं मां तु जानती काममोहिता ॥ २१ ॥

એક વખત હું બ્રહ્મલોકમાંથી પૃથ્વી પર આવ્યો. ત્યારે વિશ્વમાં ભટકતી કાળકન્યા મને મળી. મને દૃઢ બ્રહ્મચારી જાણીને તે કામમોહિત થઈ અને મને પતિરૂપે સ્વીકારવા પ્રસ્તાવ રાખ્યો.

Verse 22

मयि संरभ्य विपुलमदाच्छापं सुदु:सहम् । स्थातुमर्हसि नैकत्र मद्याच्ञाविमुखो मुने ॥ २२ ॥

મેં તેની વિનંતી સ્વીકારી નહીં, તેથી તે મારા પર અત્યંત ક્રોધિત થઈ અને અસહ્ય એવો ભારે શાપ આપ્યો. તેણે કહ્યું—“હે મુનિ! મારી આજ્ઞા ન માનવાને કારણે તું એક જ સ્થળે લાંબા સમય સુધી રહી શકીશ નહીં.”

Verse 23

ततो विहतसङ्कल्पा कन्यका यवनेश्वरम् । मयोपदिष्टमासाद्य वव्रे नाम्ना भयं पतिम् ॥ २३ ॥

મારા કારણે નિરાશ થયેલી તે કન્યા મારી મંજૂરીથી ‘ભય’ નામના યવનરાજા પાસે ગઈ અને તેને પતિ તરીકે વરણી લીધી.

Verse 24

ऋषभं यवनानां त्वां वृणे वीरेप्सितं पतिम् । सङ्कल्पस्त्वयि भूतानां कृत: किल न रिष्यति ॥ २४ ॥

યવનરાજા પાસે જઈ કાળકન્યા બોલી—“હે વીરે! તું યવનમાં શ્રેષ્ઠ છે; હું તને ઇચ્છિત પતિ તરીકે વરું છું. સાંભળ્યું છે કે જે તારી સાથે મિત્રતા કરે છે તેનો સંકલ્પ કદી નિષ્ફળ થતો નથી.”

Verse 25

द्वाविमावनुशोचन्ति बालावसदवग्रहौ । यल्लोकशास्त्रोपनतं न राति न तदिच्छति ॥ २५ ॥

જે લોકાચાર અને શાસ્ત્રવિધિ મુજબ દાન આપતો નથી અને જે એ જ રીતે દાન સ્વીકારતો પણ નથી—બંને અજ્ઞાનગુણમાં સ્થિત, મૂર્ખોના માર્ગે ચાલે છે. નિશ્ચયે અંતે તેમને પસ્તાવું પડે છે.

Verse 26

अथो भजस्व मां भद्र भजन्तीं मे दयां कुरु । एतावान् पौरुषो धर्मो यदार्ताननुकम्पते ॥ २६ ॥

કાલકન્યા બોલી: હે ભદ્ર! હું તમારી સેવા કરવા માટે તમારી સમક્ષ ઉપસ્થિત છું. કૃપા કરીને મારો સ્વીકાર કરો અને મારા પર દયા કરો. દુઃખી લોકો પર દયા કરવી એ જ સજ્જનોનો શ્રેષ્ઠ ધર્મ છે.

Verse 27

कालकन्योदितवचो निशम्य यवनेश्वर: । चिकीर्षुर्देवगुह्यं स सस्मितं तामभाषत ॥ २७ ॥

કાલકન્યાના વચનો સાંભળીને યવનેશ્વર હસ્યા અને દૈવી ગુપ્ત કાર્ય કરવાની ઈચ્છાથી તેમણે તેને આ પ્રમાણે કહ્યું.

Verse 28

मया निरूपितस्तुभ्यं पतिरात्मसमाधिना । नाभिनन्दति लोकोऽयं त्वामभद्रामसम्मताम् ॥ २८ ॥

યવનેશ્વરે જવાબ આપ્યો: ખૂબ વિચાર કર્યા પછી, મેં તારા માટે એક પતિ નક્કી કર્યો છે. વાસ્તવમાં, જ્યાં સુધી બધાનો સંબંધ છે, તું અમંગળ અને અશુભ છે. જ્યારે કોઈ તને પસંદ કરતું નથી, તો કોઈ તને પત્ની તરીકે કેવી રીતે સ્વીકારી શકે?

Verse 29

त्वमव्यक्तगतिर्भुङ्‌क्ष्व लोकं कर्मविनिर्मितम् । या हि मे पृतनायुक्ता प्रजानाशं प्रणेष्यसि ॥ २९ ॥

આ જગત સકામ કર્મોનું પરિણામ છે. તેથી તું અદ્રશ્ય ગતિથી સામાન્ય લોકો પર આક્રમણ કરી શકે છે. મારા સૈનિકોની મદદથી, તું કોઈપણ વિરોધ વિના તેમનો વિનાશ કરી શકે છે.

Verse 30

प्रज्वारोऽयं मम भ्राता त्वं च मे भगिनी भव । चराम्युभाभ्यां लोकेऽस्मिन्नव्यक्तो भीमसैनिक: ॥ ३० ॥

યવનેશ્વરે આગળ કહ્યું: આ પ્રજ્વર મારો ભાઈ છે. હવે હું તને મારી બહેન તરીકે સ્વીકારું છું. હું તમારા બંનેને, તેમજ મારા ભયંકર સૈનિકોને, આ સંસારમાં અદ્રશ્ય રીતે કાર્ય કરવા માટે નિયુક્ત કરીશ.