Adhyaya 26

Verse 1

नारद उवाच स एकदा महेष्वासो रथं पञ्चाश्वमाशुगम् । द्वीषं द्विचक्रमेकाक्षं त्रिवेणुं पञ्चबन्धुरम् ॥ १ ॥ एकरश्म्येकदमनमेकनीडं द्विकूबरम् । पञ्चप्रहरणं सप्तवरूथं पञ्चविक्रमम् ॥ २ ॥ हैमोपस्करमारुह्य स्वर्णवर्माक्षयेषुधि: । एकादशचमूनाथ: पञ्चप्रस्थमगाद्वनम् ॥ ३ ॥

નારદે કહ્યું—હે રાજન, એક વખત મહાધનુર્ધર પુરંજન રાજા સ્વર્ણ કવચ ધારણ કરીને, અક્ષય બાણોની તૂણીર સાથે, સોનાના શણગારથી સજ્જ રથ પર ચઢ્યો. તે રથ પાંચ ઝડપી ઘોડાઓથી ખેંચાતો; બે ચક્ર અને એક ધરીવાળો; તેમાં ત્રણ ધ્વજ, એક લગામ, એક સારથી, એક આસન, જુઆ માટે બે દંડ, પાંચ શસ્ત્ર અને સાત આવરણ હતાં; તેની ગતિ પાંચ પ્રકારની અને આગળ પાંચ અવરોધ હતાં. અગિયાર સેનાનાયકો સાથે તે ‘પંચપ્રસ્થ’ નામના વનમાં ગયો.

Verse 2

नारद उवाच स एकदा महेष्वासो रथं पञ्चाश्वमाशुगम् । द्वीषं द्विचक्रमेकाक्षं त्रिवेणुं पञ्चबन्धुरम् ॥ १ ॥ एकरश्म्येकदमनमेकनीडं द्विकूबरम् । पञ्चप्रहरणं सप्तवरूथं पञ्चविक्रमम् ॥ २ ॥ हैमोपस्करमारुह्य स्वर्णवर्माक्षयेषुधि: । एकादशचमूनाथ: पञ्चप्रस्थमगाद्वनम् ॥ ३ ॥

નારદજી બોલ્યા—હે રાજન, એક વખત મહાધનુર્ધર પુરંજન રાજા સોનાનું કવચ અને અક્ષય બાણોની તૂણીર ધારણ કરી, અગિયાર સેનાનાયકો સાથે, પાંચ ઝડપી ઘોડાઓથી દોડતા સોનાથી સજ્જ રથ પર આરુઢ થઈ ‘પંચપ્રસ્થ’ નામના વનમાં ગયો. તે રથમાં બે ચક્ર, એક ધુરા, ત્રણ ધ્વજ, એક લગામ, એક સારથી, એક આસન, જોડાણના બે દંડ, પાંચ શસ્ત્ર, સાત આવરણ, પાંચ પ્રકારની ગતિ અને પાંચ અવરોધ હતા.

Verse 3

नारद उवाच स एकदा महेष्वासो रथं पञ्चाश्वमाशुगम् । द्वीषं द्विचक्रमेकाक्षं त्रिवेणुं पञ्चबन्धुरम् ॥ १ ॥ एकरश्म्येकदमनमेकनीडं द्विकूबरम् । पञ्चप्रहरणं सप्तवरूथं पञ्चविक्रमम् ॥ २ ॥ हैमोपस्करमारुह्य स्वर्णवर्माक्षयेषुधि: । एकादशचमूनाथ: पञ्चप्रस्थमगाद्वनम् ॥ ३ ॥

નારદજી બોલ્યા—હે નૃપ, પુરંજન રાજા પાંચ ઝડપી ઘોડાઓથી ખેંચાતા સોનાથી સજ્જ રથ પર આરુઢ થયો. સોનાનું કવચ અને અક્ષય બાણોની તૂણીર ધારણ કરીને, અગિયાર સેનાનાયકો સાથે તે ‘પંચપ્રસ્થ’ વન તરફ નીકળ્યો; રથના બે ચક્ર, એક ધુરા, ત્રણ ધ્વજ, એક લગામ વગેરે બધું યથાવત હતું.

Verse 4

चचार मृगयां तत्र द‍ृप्त आत्तेषुकार्मुक: । विहाय जायामतदर्हां मृगव्यसनलालस: ॥ ४ ॥

ત્યાં તે ગર્વથી ધનુષ્ય-બાણ ઉઠાવી શિકાર કરવા લાગ્યો. મૃગયા-વ્યસનની લાલસામાં પડી, જેને છોડવું તેને યોગ્ય ન હતું એવી પોતાની રાણીની પણ પરવા કર્યા વિના તે વનમાં ગયો.

Verse 5

आसुरीं वृत्तिमाश्रित्य घोरात्मा निरनुग्रह: । न्यहनन्निशितैर्बाणैर्वनेषु वनगोचरान् ॥ ५ ॥

તે સમયે તે આસુરી વૃત્તિના પ્રભાવથી અત્યંત ક્રૂર અને નિર્દય બની ગયો. વનમાં રહેતા નિર્દોષ પ્રાણીઓને તેણે તીક્ષ્ણ બાણોથી મારીને ઘણાંનો વધ કર્યો.

Verse 6

तीर्थेषु प्रतिद‍ृष्टेषु राजा मेध्यान् पशून् वने । यावदर्थमलं लुब्धो हन्यादिति नियम्यते ॥ ६ ॥

શાસ્ત્રનો નિયમ એવો છે કે જો રાજા માંસાહારમાં અતિ આસક્ત હોય, તો યજ્ઞવિધિ મુજબ તીર્થદર્શન કરીને વનમાં જઈ માત્ર જરૂરિયાત જેટલા ‘મેધ્ય’ (યજ્ઞયોગ્ય) પશુઓનો જ વધ કરી શકે; અનાવશ્યક કે નિયંત્રણ વિના પશુહત્યા મંજૂર નથી. રજ-તમ ગુણોથી મોહિત મૂઢ લોકોની ઉચ્છૃંખલતા અટકાવવા વેદોએ પશુવધને નિયમિત કર્યો છે.

Verse 7

य एवं कर्म नियतं विद्वान् कुर्वीत मानव: । कर्मणा तेन राजेन्द्र ज्ञानेन न स लिप्यते ॥ ७ ॥

નારદ મુનિએ રાજા પ્રાચીનબર્હિષતને કહ્યું: હે રાજન, જે વિદ્વાન વ્યક્તિ વૈદિક શાસ્ત્રોના નિર્દેશ અનુસાર કર્મ કરે છે, તે સકામ કર્મોના બંધનમાં લિપ્ત થતો નથી.

Verse 8

अन्यथा कर्म कुर्वाणो मानारूढो निबध्यते । गुणप्रवाहपतितो नष्टप्रज्ञो व्रजत्यध: ॥ ८ ॥

અન્યથા, જે વ્યક્તિ અહંકારવશ મનસ્વી રીતે કાર્ય કરે છે, તે બંધાઈ જાય છે. પ્રકૃતિના ગુણોના પ્રવાહમાં પડીને, પોતાની બુદ્ધિ ગુમાવીને તે અધોગતિ પામે છે.

Verse 9

तत्र निर्भिन्नगात्राणां चित्रवाजै: शिलीमुखै: । विप्लवोऽभूद्दु:खितानां दु:सह: करुणात्मनाम् ॥ ९ ॥

જ્યારે રાજા પુરંજન આ રીતે શિકાર કરી રહ્યા હતા, ત્યારે તીક્ષ્ણ બાણોથી વીંધાઈને અનેક પશુઓ અત્યંત પીડાથી મૃત્યુ પામ્યા. દયાળુ સ્વભાવના લોકો આ જોઈને ખૂબ દુઃખી થયા.

Verse 10

शशान् वराहान् महिषान् गवयान् रुरुशल्यकान् । मेध्यानन्यांश्च विविधान् विनिघ्नन् श्रममध्यगात् ॥ १० ॥

આ રીતે રાજા પુરંજને સસલા, ડુક્કર, ભેંસ, નીલગાય, શાહુડી અને અન્ય ઘણા પશુઓનો વધ કર્યો. સતત શિકાર કરવાથી રાજા ખૂબ થાકી ગયા.

Verse 11

तत: क्षुत्तृट्परिश्रान्तो निवृत्तो गृहमेयिवान् । कृतस्‍नानोचिताहार: संविवेश गतक्लम: ॥ ११ ॥

ત્યારબાદ, ભૂખ અને તરસથી અત્યંત થાકેલા રાજા પોતાના મહેલમાં પાછા ફર્યા. પાછા ફર્યા પછી, તેમણે સ્નાન કર્યું અને યોગ્ય ભોજન લીધું. પછી તેમણે આરામ કર્યો અને તેમનો બધો થાક દૂર થયો.

Verse 12

आत्मानमर्हयां चक्रे धूपालेपस्रगादिभि: । साध्वलङ्कृतसर्वाङ्गो महिष्यामादधे मन: ॥ १२ ॥

ત્યારબાદ રાજા પુરઞ્જને ધૂપ, ચંદનલેપ, પુષ્પમાળા વગેરે વડે પોતાના દેહને યોગ્ય રીતે અલંકૃત કર્યો. આમ તાજગી અનુભવી તેણે પોતાની રાણીની શોધ કરવા મન લગાવ્યું.

Verse 13

तृप्तो हृष्ट: सुद‍ृप्तश्च कन्दर्पाकृष्टमानस: । न व्यचष्ट वरारोहां गृहिणीं गृहमेधिनीम् ॥ १३ ॥

ભોજન કરીને તૃપ્ત થયા પછી રાજા પુરઞ્જન આનંદિત અને થોડો અહંકારયુક્ત થયો. ઊંચી ચેતનામાં ઉન્નતિ થવાને બદલે, કામદેવથી આકર્ષાઈ ગૃહજીવનમાં તૃપ્તિ આપનારી પત્નીને શોધવા લાગ્યો.

Verse 14

अन्त:पुरस्त्रियोऽपृच्छद्विमना इव वेदिषत् । अपि व: कुशलं रामा: सेश्वरीणां यथा पुरा ॥ १४ ॥

તે સમયે રાજા પુરઞ્જન થોડો ચિંતિત હતો. તેણે અંતઃપુરની સ્ત્રીઓને પૂછ્યું—“હે સુંદર રમણીઓ, તમે અને તમારી સ્વામિની પહેલાંની જેમ કুশળ છો ને?”

Verse 15

न तथैतर्हि रोचन्ते गृहेषु गृहसम्पद: । यदि न स्याद्गृहे माता पत्नी वा पतिदेवता । व्यङ्गे रथ इव प्राज्ञ: को नामासीत दीनवत् ॥ १५ ॥

રાજા પુરઞ્જને કહ્યું—હવે ઘરની સામગ્રી અને વૈભવ મને પહેલાં જેવી આકર્ષક લાગતી નથી. જો ઘરમાં માતા ન હોય કે પતિને દેવ સમાન માનનારી પત્ની ન હોય, તો તે ઘર ચક્રવિહિન રથ જેવું છે; એવા નિષ્ક્રિય રથમાં કયો મૂર્ખ બેસે?

Verse 16

क्‍व वर्तते सा ललना मज्जन्तं व्यसनार्णवे । या मामुद्धरते प्रज्ञां दीपयन्ती पदे पदे ॥ १६ ॥

એ સુંદર સ્ત્રી ક્યાં છે, જે મને આપત્તિના સમુદ્રમાં ડૂબતો હોય ત્યારે હંમેશા બહાર કાઢે છે? તે પગલે પગલે મારી બુદ્ધિને પ્રકાશિત કરીને મને બચાવે છે—કૃપા કરીને તેનું સ્થાન જણાવો.

Verse 17

रामा ऊचु: नरनाथ न जानीमस्त्वत्प्रिया यद्वय‍वस्यति । भूतले निरवस्तारे शयानां पश्य शत्रुहन् ॥ १७ ॥

સ્ત્રીઓએ કહ્યું—હે નરનાથ! તમારી પ્રિય રાણી કેમ આવી સ્થિતિ ધારણ કરે છે તે અમને ખબર નથી. હે શત્રુહન! જુઓ, તે પથારી વિના ભૂમિ પર સૂઈ છે; તેના આ વર્તનનું કારણ અમને સમજાતું નથી।

Verse 18

नारद उवाच पुरञ्जन: स्वमहिषीं निरीक्ष्यावधुतां भुवि । तत्सङ्गोन्मथितज्ञानो वैक्लव्यं परमं ययौ ॥ १८ ॥

નારદે કહ્યું—હે રાજા પ્રાચીનબર્હિ! પુરઞ્જને પોતાની રાણીને ભૂમિ પર અવધૂત જેવી પડી જોઈ, તત્ક્ષણે સંગથી મથિત થયેલું જ્ઞાન લઈને પરમ વ્યાકુલતામાં પડી ગયો।

Verse 19

सान्‍त्वयन् श्लक्ष्णया वाचा हृदयेन विदूयता । प्रेयस्या: स्‍नेहसंरम्भलिङ्गमात्मनि नाभ्यगात् ॥ १९ ॥

રાજાનું હૃદય દુઃખથી દહન થતું હતું, છતાં તેણે અતિ મૃદુ વાણીથી પોતાની પ્રિયાને સાંત્વના આપવાનું શરૂ કર્યું. પશ્ચાત્તાપથી ભરેલો હોવા છતાં, પ્રેયસીના હૃદયમાં પ્રેમજન્ય રોષનું કોઈ લક્ષણ તેને દેખાયું નહીં।

Verse 20

अनुनिन्येऽथ शनकैर्वीरोऽनुनयकोविद: । पस्पर्श पादयुगलमाह चोत्सङ्गलालिताम् ॥ २० ॥

પછી તે વીરસ્વરૂપ રાજા, મનાવામાં નિપુણ, ધીમે ધીમે રાણીને પ્રસન્ન કરવા લાગ્યો. પહેલા તેણે તેના બંને પગ સ્પર્શ્યા, પછી તેને ગોદમાં બેસાડી સ્નેહથી આલિંગન કરીને આ રીતે બોલવા લાગ્યો।

Verse 21

पुरञ्जन उवाच नूनं त्वकृतपुण्यास्ते भृत्या येष्वीश्वरा: शुभे । कृताग:स्वात्मसात्कृत्वा शिक्षादण्डं न युञ्जते ॥ २१ ॥

પુરઞ્જને કહ્યું—હે શુભે, સુંદરિ! જે સ્વામી સેવકને પોતાનો માનીને પણ તેના અપરાધો માટે શિક્ષાદંડ ન આપે, એવા સ્વામી પાસે રહેલા સેવકો નિશ્ચયે અકૃતપુણ્ય, એટલે દુર્ભાગી ગણાય।

Verse 22

परमोऽनुग्रहो दण्डो भृत्येषु प्रभुणार्पित: । बालो न वेद तत्तन्वि बन्धुकृत्यममर्षण: ॥ २२ ॥

હે સુકુમારી, સ્વામી સેવકને દંડ આપે ત્યારે તેને પરમ કૃપા માની સ્વીકારવો જોઈએ. જે ક્રોધ કરે તે મૂર્ખ છે; મિત્રનું કર્તવ્ય જ સુધારવું છે.

Verse 23

सा त्वं मुखं सुदति सुभ्र्‌वनुरागभार व्रीडाविलम्बविलसद्धसितावलोकम् । नीलालकालिभिरुपस्कृतमुन्नसं न: स्वानां प्रदर्शय मनस्विनि वल्गुवाक्यम् ॥ २३ ॥

હે સુંદર દાંતવાળી સुभ્રૂ પ્રિયે, અનુરાગ અને લજ્જાથી વિલંબિત તારી હાસ્યભરી નજરવાળું મુખ, નીલ વાળથી શોભિત ઊંચી નાસિકા—મધુર વાણી સાથે મને દર્શાવ; ક્રોધ છોડીને મારી ઉપર કૃપા કર.

Verse 24

तस्मिन्दधे दममहं तव वीरपत्नि योऽन्यत्र भूसुरकुलात्कृतकिल्बिषस्तम् । पश्ये न वीतभयमुन्मुदितं त्रिलोक्या- मन्यत्र वै मुररिपोरितरत्र दासात् ॥ २४ ॥

હે વીરપત્ની, જો કોઈએ તારો અપરાધ કર્યો હોય તો મને કહો. બ્રાહ્મણકુલ સિવાયનો દોષી હોય તો હું તેને દંડ આપવા તૈયાર છું. પરંતુ મુરરિપુ શ્રીકૃષ્ણના દાસના વિષયમાં ત્રણ લોકમાં ક્યાંય હું કોઈને ક્ષમા કરતો નથી.

Verse 25

वक्त्रं न ते वितिलकं मलिनं विहर्षं संरम्भभीममविमृष्टमपेतरागम् । पश्ये स्तनावपि शुचोपहतौ सुजातौ बिम्बाधरं विगतकुङ्कुमपङ्करागम् ॥ २५ ॥

પ્રિયે, આજ સુધી મેં તારો ચહેરો તિલક વિના જોયો નથી; ન તો તેને મલિન, ઉદાસ, ક્રોધથી ભયંકર, અલંકરણ વિના અને પ્રેમરહિત જોયો. ન તો તારા સુજાત સ્તન આંસુથી ભીંજાયેલા જોયા, અને ન તો બિંબફળ જેવા લાલ હોઠ કુંકુમની લાલી વિના જોયા.

Verse 26

तन्मे प्रसीद सुहृद: कृतकिल्बिषस्य स्वैरं गतस्य मृगयां व्यसनातुरस्य । का देवरं वशगतं कुसुमास्त्रवेग विस्रस्तपौंस्‍नमुशती न भजेत कृत्ये ॥ २६ ॥

હે રાણી, પાપી ઇચ્છાઓથી હું તને પૂછ્યા વિના શિકાર માટે જંગલમાં ગયો; તેથી મેં તારો અપરાધ કર્યો છે. છતાં મને તારો અત્યંત નજીકનો અધીન માની પ્રસન્ન થા. હું ખરેખર શોકગ્રસ્ત છું, પણ કામદેવના પુષ્પબાણથી વિદ્ધ થઈ કામાતુર પણ છું; વશમાં આવેલા, કામાકુલ પતિ સાથે મિલન કરવાનું કઈ સુંદર સ્ત્રી નકારશે?