Adhyaya 25
Nārada Instructs Prācīnabarhiṣat: The Purañjana Narrative Begins (City of Nine Gates)
ભગવાન શિવ પ્રચેતાઓને આશીર્વાદ આપી અંતર્ધાન થાય છે. પ્રચેતા રાજકુમારો જળમાં દસ હજાર વર્ષ સુધી શિવસ્તુતિનો અવિરત જપ કરે છે. આ વચ્ચે તેમના પિતા રાજા પ્રાચીનબર્હિષત્ ફળની ઇચ્છાથી યજ્ઞકર્મોને વધુ તેજ કરે છે. યજ્ઞોમાં રહેલી હિંસા અને રાજાનો કર્મબંધ જોઈ કરુણાથી નારદ મુનિ આવે છે અને કહે છે કે માત્ર કર્મકાંડથી દુઃખનો અંત અને શાશ્વત સુખ મળતું નથી. બલિ અપાયેલા પ્રાણીઓ પ્રતિશોધની રાહ જોઈ રહ્યા છે એમ બતાવી તેઓ નૈતિક તથા કર્મફળની ચેતવણી આપી વૈરાગ્ય જગાવે છે. આત્મતત્ત્વ તરફ વાળવા નારદ પ્રાચીન રૂપકકથા શરૂ કરે છે—રાજા પુરંજન અને તેના રહસ્યમય મિત્ર અવિજ્ઞાતની. પુરંજન તૃપ્તિ શોધતા નવ દ્વારવાળી સુંદર નગરીમાં પહોંચે છે અને પાંચ ફણાવાળા સર્પથી રક્ષિત મોહક સ્ત્રીને મળે છે; તે તેને સો વર્ષ સુધી ઇન્દ્રિયભોગનું વચન આપે છે. આ અધ્યાય દેહ-ઇન્દ્રિયો-મન-પ્રાણ-સહચરોનું રૂપક માળખું સ્થાપે છે અને જીવની ઓળખ-અનુકરણથી વધતી કેદ દર્શાવી આગળના અધ્યાયોની વ્યાખ્યા માટે પાયો મૂકે છે.
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच इति सन्दिश्य भगवान् बार्हिषदैरभिपूजित: । पश्यतां राजपुत्राणां तत्रैवान्तर्दधे हर: ॥ १ ॥
મૈત્રેયે કહ્યું—આ રીતે ઉપદેશ આપી ભગવાન હર (શિવ) ને બાર્હિષદ રાજાના પુત્રોએ ભક્તિ અને આદરથી પૂજ્યા. રાજપુત્રો જોઈ રહ્યા હતા ત્યારે જ તેઓ ત્યાં જ અંતર્ધાન થયા।
Verse 2
रुद्रगीतं भगवत: स्तोत्रं सर्वे प्रचेतस: । जपन्तस्ते तपस्तेपुर्वर्षाणामयुतं जले ॥ २ ॥
બધા પ્રચેતાંઓએ ભગવાન રુદ્ર દ્વારા આપેલું આ સ્તોત્ર જપતા જપતા જળમાં ઊભા રહી દસ હજાર વર્ષ તપ કર્યું।
Verse 3
प्राचीनबर्हिषं क्षत्त: कर्मस्वासक्तमानसम् । नारदोऽध्यात्मतत्त्वज्ञ: कृपालु: प्रत्यबोधयत् ॥ ३ ॥
હે ક્ષત્તઃ! પ્રાચીનબર્હિષ રાજાનું મન કર્મોમાં આસક્ત હતું. ત્યારે અધ્યાત્મતત્ત્વજ્ઞ કૃપાળુ નારદે કરુણાથી રાજાને આધ્યાત્મિક જીવનનું બોધ આપ્યું।
Verse 4
श्रेयस्त्वं कतमद्राजन् कर्मणात्मन ईहसे । दु:खहानि: सुखावाप्ति: श्रेयस्तन्नेह चेष्यते ॥ ४ ॥
નારદ મુનિએ કહ્યું—હે રાજન, ફળની ઇચ્છાથી કરાતા કર્મોથી તમે કયું શ્રેય ઇચ્છો છો? દુઃખનો નાશ અને સુખની પ્રાપ્તિ એ પરમ શ્રેય છે, પરંતુ માત્ર કર્મકાંડથી તે સિદ્ધ થતું નથી।
Verse 5
राजोवाच न जानामि महाभाग परं कर्मापविद्धधी: । ब्रूहि मे विमलं ज्ञानं येन मुच्येय कर्मभि: ॥ ५ ॥
રાજાએ કહ્યું—હે મહાભાગ નારદ, મારી બુદ્ધિ કર્મફળમાં ફસાઈ ગઈ છે; તેથી હું પરમ પુરુષાર્થ જાણતો નથી. કૃપા કરીને મને નિર્મળ જ્ઞાન કહો, જેથી હું કર્મબંધનથી મુક્ત થાઉં।
Verse 6
गृहेषु कूटधर्मेषु पुत्रदारधनार्थधी: । न परं विन्दते मूढो भ्राम्यन् संसारवर्त्मसु ॥ ६ ॥
ઘરના કૂટધર્મોમાં, પુત્ર-પત્ની-ધન માટે જ બુદ્ધિ રાખનાર મૂઢ મનુષ્ય પરમ લક્ષ્ય પામતો નથી. એવો માણસ સંસારના માર્ગોમાં વિવિધ દેહોમાં ભટકતો રહે છે।
Verse 7
नारद उवाच भो भो: प्रजापते राजन् पशून् पश्य त्वयाध्वरे । संज्ञापिताञ्जीवसङ्घान्निर्घृणेन सहस्रश: ॥ ७ ॥
નારદે કહ્યું—હે પ્રજાપતિ સમ રાજન, તારા યજ્ઞમંડપમાં તું નિર્દય બનીને હજારો જીવસમૂહોને બલિ ચઢાવ્યા છે; તેમને જો।
Verse 8
एते त्वां सम्प्रतीक्षन्ते स्मरन्तो वैशसं तव । सम्परेतम् अय:कूटैश्छिन्दन्त्युत्थितमन्यव: ॥ ८ ॥
આ બધા પ્રાણીઓ તારા કરેલા અત્યાચારને યાદ કરીને તારી મૃત્યુની રાહ જોઈ રહ્યા છે. તું મર્યા પછી તેઓ ક્રોધે ઉઠીને લોખંડ જેવા શિંગોથી તારા શરીરને ભેદશે।
Verse 9
अत्र ते कथयिष्येऽमुमितिहासं पुरातनम् । पुरञ्जनस्य चरितं निबोध गदतो मम ॥ ९ ॥
હવે હું તને એક પ્રાચીન ઇતિહાસ કહું છું—પુરંજન રાજાના ચરિત્ર વિષે. મારી વાત ધ્યાનથી સાંભળ.
Verse 10
आसीत्पुरञ्जनो नाम राजा राजन् बृहच्छ्रवा: । तस्याविज्ञातनामासीत्सखाविज्ञातचेष्टित: ॥ १० ॥
હે રાજન, પ્રાચીન કાળમાં પુરંજન નામનો એક રાજા હતો, જે મહાન કાર્યો માટે પ્રસિદ્ધ હતો. તેને ‘અવિજ્ઞાત’ નામનો મિત્ર હતો; તેની ચેષ્ટાઓ કોઈ સમજી શકતું નહોતું.
Verse 11
सोऽन्वेषमाण: शरणं बभ्राम पृथिवीं प्रभु: । नानुरूपं यदाविन्ददभूत्स विमना इव ॥ ११ ॥
તે યોગ્ય આશ્રય શોધતો પૃથ્વીભર ભટક્યો. મનગમતું સ્થાન ન મળતાં અંતે તે ઉદાસ અને નિરાશ થયો.
Verse 12
न साधु मेने ता: सर्वा भूतले यावती: पुर: । कामान् कामयमानोऽसौ तस्य तस्योपपत्तये ॥ १२ ॥
ઇન્દ્રિયભોગની અપરિમિત ઇચ્છાઓથી તે તેમની પૂર્તિ માટે ધરતી上的 કોઈ પણ નગરીને પૂરતી માનતો ન હતો; સર્વત્ર અપૂરતા જ લાગતી.
Verse 13
स एकदा हिमवतो दक्षिणेष्वथ सानुषु । ददर्श नवभिर्द्वार्भि: पुरं लक्षितलक्षणाम् ॥ १३ ॥
એક વખત હિમાલયના દક્ષિણ પ્રદેશોમાં, ભારતવર્ષમાં, તેણે નવ દ્વારોવાળી એક નગરી જોઈ, જે સર્વ શુભ લક્ષણોથી યુક્ત હતી.
Verse 14
प्राकारोपवनाट्टालपरिखैरक्षतोरणै: । स्वर्णरौप्यायसै: शृङ्गै: सङ्कुलां सर्वतो गृहै: ॥ १४ ॥
એ નગરી પ્રાકાર, ઉપવન, અટ્ટાલિકા, પરિખા અને રક્ષિત તોરણોથી સર્વ તરફથી સુરક્ષિત હતી. સર્વત્ર ગૃહો ભરપૂર હતાં; તેમના શિખરો સોનાં, ચાંદી અને લોખંડના ગુંબજોથી શોભિત હતાં.
Verse 15
नीलस्फटिकवैदूर्यमुक्तामरकतारुणै: । क्लृप्तहर्म्यस्थलीं दीप्तां श्रिया भोगवतीमिव ॥ १५ ॥
તે નગરીના મહેલોના તળિયા નીલમ, સ્ફટિક, વૈદૂર્ય, મુક્તા, મરકત અને માણિક્યથી રચાયેલા હતા. ગૃહોની તેજસ્વિતાને કારણે તે રાજધાની શ્રીસમૃદ્ધ ભોગવતી નગરી જેવી લાગતી હતી.
Verse 16
सभाचत्वररथ्याभिराक्रीडायतनापणै: । चैत्यध्वजपताकाभिर्युक्तां विद्रुमवेदिभि: ॥ १६ ॥
તે નગરીમાં સભામંડપો, ચૌક, રસ્તા-ગલીઓ, ક્રીડાસ્થાનો, મદ્યાલય, જુગારગૃહ, બજારો, વિશ્રામસ્થાનો, ચૈત્ય, ધ્વજ અને પતાકાઓ હતાં; તેમજ પ્રવાળની વેદિકાઓથી તે શોભિત હતી. આ બધું નગરીને સર્વ તરફથી અલંકૃત કરતું હતું.
Verse 17
पुर्यास्तु बाह्योपवने दिव्यद्रुमलताकुले । नदद्विहङ्गालिकुलकोलाहलजलाशये ॥ १७ ॥
નગરીના બહારના ઉપવનમાં દિવ્ય વૃક્ષો અને લતાઓ ભરપૂર હતાં, જે એક મનોહર સરોવર ને ઘેરી રાખતાં. તે સરોવર આસપાસ પક્ષીઓ અને મધમાખીઓના સમૂહો સદા કલરવ અને ગુંજન કરતા રહેતાં.
Verse 18
हिमनिर्झरविप्रुष्मत्कुसुमाकरवायुना । चलत्प्रवालविटपनलिनीतटसम्पदि ॥ १८ ॥
હિમાચ્છાદિત પર્વત પરથી ઉતરતા ઝરણાંની ફુવારાના જળકણોને વસંતની પવન લાવી સરોવરકાંઠે ઊભા વૃક્ષોની ડાળીઓ પર છાંટતી હતી. પ્રવાળ જેવી કોમળ ડાળીઓ હલતી અને કમળોથી શોભિત કાંઠાની સમૃદ્ધિ વધુ રમણીય બનતી હતી.
Verse 19
नानारण्यमृगव्रातैरनाबाधे मुनिव्रतै: । आहूतं मन्यते पान्थो यत्र कोकिलकूजितै: ॥ १९ ॥
તે મનોહર ઉપવનમાં વનનાં પ્રાણીઓ પણ મુનિ-વ્રત સમા અહિંસક અને નિરસૂય બન્યા હતા; તેઓ કોઈને હાનિ કરતા નહોતા. ઉપરથી કોયલોના મધુર કૂજનથી તે માર્ગે જતા પાંથને જાણે વિશ્રાંતિ માટે આમંત્રણ મળતું હતું.
Verse 20
यदृच्छयागतां तत्र ददर्श प्रमदोत्तमाम् । भृत्यैर्दशभिरायान्तीमेकैकशतनायकै: ॥ २० ॥
તે અદ્ભુત ઉપવનમાં અહીં-તહીં ફરતા ફરતા રાજા પુરઞ્જને અચાનક એક પરમસુંદર સ્ત્રીને જોઈ. તે કોઈ કાર્યમાં જોડાયેલી ન હતી, માત્ર ત્યાં વિહરતી હતી. તેની સાથે દસ સેવકો હતા, અને દરેક સેવક સાથે સૈંકડો પત્નીઓ હતી.
Verse 21
पञ्चशीर्षाहिना गुप्तां प्रतीहारेण सर्वत: । अन्वेषमाणामृषभमप्रौढां कामरूपिणीम् ॥ २१ ॥
તે સ્ત્રીને સર્વ તરફથી પાંચ ફણાવાળા સાપે રક્ષિત રાખી હતી અને એક પ્રતિહાર (દ્વારપાલ) પણ સુરક્ષા આપતો હતો. તે યુવાન અને અતિ સુંદર હતી; કામરૂપિણી હોવા છતાં યોગ્ય પતિ શોધતી હોય તેમ અત્યંત વ્યાકુળ દેખાતી હતી.
Verse 22
सुनासां सुदतीं बालां सुकपोलां वराननाम् । समविन्यस्तकर्णाभ्यां बिभ्रतीं कुण्डलश्रियम् ॥ २२ ॥
તેનું નાક, દાંત અને લલાટ અત્યંત સુંદર હતાં. તેના કપોળ મનોહર અને મુખ અતિ શોભાયમાન હતું. બંને કાન સમરૂપ હતાં અને ઝગમગતા કુંડળોની શોભા ધારણ કરી હતી.
Verse 23
पिशङ्गनीवीं सुश्रोणीं श्यामां कनकमेखलाम् । पद्भ्यां क्वणद्भ्यां चलन्तीं नूपुरैर्देवतामिव ॥ २३ ॥
તેની કમર અને નિતંબ અત્યંત મનોહર હતાં. તે પીળું વસ્ત્ર ધારણ કરી સ્વર્ણમેખલાથી શોભિત હતી. ચાલતાં તેના નૂપુર ઝણઝણતા; તે જાણે સ્વર્ગની દેવાંગના જેવી લાગતી હતી.
Verse 24
स्तनौ व्यञ्जितकैशोरौ समवृत्तौ निरन्तरौ । वस्त्रान्तेन निगूहन्तीं व्रीडया गजगामिनीम् ॥ २४ ॥
ગજગામિની તે સ્ત્રી લજ્જાથી સાડીના છેડાથી પોતાના યૌવન-પ્રકટ, સમાન ગોળ અને બાજુબાજુ સ્થિત સ્તનોને વારંવાર ઢાંકવા પ્રયત્ન કરતી હતી।
Verse 25
तामाह ललितं वीर: सव्रीडस्मितशोभनाम् । स्निग्धेनापाङ्गपुङ्खेन स्पृष्ट: प्रेमोद्भ्रमद्भ्रुवा ॥ २५ ॥
વીર પુરંજન લજ્જાભર્યા સ્મિતથી શોભતી તે સુન્દરીને કોમળ રીતે બોલ્યો. તેના સ્નિગ્ધ અપાંગ-બાણોથી સ્પર્શિત થઈ તે પ્રેમથી વ્યાકુળ થયો।
Verse 26
का त्वं कञ्जपलाशाक्षि कस्यासीह कुत: सति । इमामुप पुरीं भीरु किं चिकीर्षसि शंस मे ॥ २६ ॥
હે કમળપત્ર-નેત્રે! તું કોણ છે, ક્યાંથી આવી છે અને કોની પુત્રી છે? તું બહુ સતી જેવી લાગે છે. હે ભીરુ! આ નગર પાસે આવવાનો તારો હેતુ શું છે? મને બધું કહો।
Verse 27
क एतेऽनुपथा ये त एकादश महाभटा: । एता वा ललना: सुभ्रु कोऽयं तेऽहि: पुर:सर: ॥ २७ ॥
હે સુભ્રુ! તારી સાથે માર્ગમાં આવેલા આ અગિયાર મહાબલી રક્ષકો કોણ છે? અને આ દસ વિશેષ સેવકો કોણ? તેમના પાછળ ચાલતી આ સ્ત્રીઓ કોણ? તેમજ તારા આગળ ચાલતો આ સર્પ કોણ છે?
Verse 28
त्वं ह्रीर्भवान्यस्यथ वाग्रमा पतिं विचिन्वती किं मुनिवद्रहो वने । त्वदङ्घ्रिकामाप्तसमस्तकामं क्व पद्मकोश: पतित: कराग्रात् ॥ २८ ॥
હે સુન્દરી! તું જાણે લક્ષ્મી, ભવાની અથવા બ્રહ્માની પત્ની સરસ્વતી જેવી છે. છતાં મুনি જેવી મૌન ધારણ કરીને આ વનમાં કેમ ભટકે છે? શું તું પોતાના પતિને શોધે છે? જે કોઈ તારો પતિ હોય, તારી એવી પતિનિષ્ઠા જાણતાં જ તે સર્વ ઐશ્વર્યનો સ્વામી બનશે. મને તો તું લક્ષ્મી જેવી લાગે છે, પણ તારા હાથમાં કમળ નથી દેખાતું; કહો, એ કમળ ક્યાં પડ્યું, ક્યાં ફેંક્યું?
Verse 29
नासां वरोर्वन्यतमा भुविस्पृक् पुरीमिमां वीरवरेण साकम् । अर्हस्यलङ्कर्तुमदभ्रकर्मणा लोकं परं श्रीरिव यज्ञपुंसा ॥ २९ ॥
હે સુભાગ્યવતી, તારા ચરણો ભૂમિને સ્પર્શ કરે છે; તેથી તું મેં કહેલી દિવ્ય સ્ત્રીઓમાંની નથી એમ લાગે છે. જો તું આ લોકની સ્ત્રી હોય, તો જેમ શ્રીદેવી ભગવાન વિષ્ણુ સાથે વૈકુંઠની શોભા વધારે છે, તેમ મારી સંગતિથી આ નગરીની શોભા વધાર; જાણ કે હું મહાવીર અને શક્તિશાળી રાજા છું।
Verse 30
यदेष मापाङ्गविखण्डितेन्द्रियं सव्रीडभावस्मितविभ्रमद्भ्रुवा । त्वयोपसृष्टो भगवान्मनोभव: प्रबाधतेऽथानुगृहाण शोभने ॥ ३० ॥
આજે તારા કટાક્ષે મારા મન અને ઇન્દ્રિયો ખૂબ જ ઉથલપાથલ કરી દીધાં છે. લાજથી ભરેલું છતાં કામરસયુક્ત તારો સ્મિત અને ભ્રૂવિલાસ મારા અંદરના મનોભવને પ્રબળ કરે છે; તેથી હે સુંદરિ, મારા પર કૃપા કર।
Verse 31
त्वदाननं सुभ्रु सुतारलोचनं व्यालम्बिनीलालकवृन्दसंवृतम् । उन्नीय मे दर्शय वल्गुवाचकं यद्व्रीडया नाभिमुखं शुचिस्मिते ॥ ३१ ॥
હે સુભ્રૂ, તારું મુખ અતિ સુંદર નેત્રોથી શોભે છે અને લટકતા નિલા વાળના ગુચ્છોથી ઘેરાયેલું છે. તારા મુખમાંથી મધુર વાણી વહે છે; છતાં લાજને કારણે તું મને સામસામે નથી જોતી. તેથી હે શુચિસ્મિતે, કૃપા કરીને માથું ઊંચું કરી મને જો અને મીઠું સ્મિત કર।
Verse 32
नारद उवाच इत्थं पुरञ्जनं नारी याचमानमधीरवत् । अभ्यनन्दत तं वीरं हसन्ती वीर मोहिता ॥ ३२ ॥
નારદે કહ્યું—હે રાજન, આ રીતે પુરંજન અધીર બની તે કન્યાને વિનંતી કરવા લાગ્યો. તેના વચનોથી આકર્ષિત થઈ કન્યા પણ હસતાં હસતાં તે વીરની વિનંતી સ્વીકારી; ત્યારે તે રાજા પ્રત્યે નિશ્ચયે મોહિત થઈ ગઈ હતી।
Verse 33
न विदाम वयं सम्यक्कर्तारं पुरुषर्षभ । आत्मनश्च परस्यापि गोत्रं नाम च यत्कृतम् ॥ ३३ ॥
કન્યાએ કહ્યું—હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, મને કોણે જન્મ આપ્યો તે હું સાચી રીતે જાણતી નથી. મારું પણ અને મારી સાથે રહેનાર સાથીઓનું પણ ગોત્ર, નામ અને ઉત્પત્તિ મને ખબર નથી।
Verse 34
इहाद्य सन्तमात्मानं विदाम न तत: परम् । येनेयं निर्मिता वीर पुरी शरणमात्मन: ॥ ३४ ॥
હે મહાવીર, અમે માત્ર એટલું જ જાણીએ છીએ કે અમે અહીં અસ્તિત્વ ધરાવીએ છીએ. તે પછી શું છે તે અમે જાણતા નથી. ખરેખર, અમે એટલા મૂર્ખ છીએ કે અમારા નિવાસ માટે આ સુંદર નગરી કોણે બનાવી છે તે સમજવાની પણ દરકાર કરતા નથી.
Verse 35
एते सखाय: सख्यो मे नरा नार्यश्च मानद । सुप्तायां मयि जागर्ति नागोऽयं पालयन् पुरीम् ॥ ३५ ॥
હે માનદ, મારી સાથેના આ બધા પુરુષો અને સ્ત્રીઓ મારા મિત્રો તરીકે ઓળખાય છે. અને આ નાગ (પ્રાણ), જે હંમેશા જાગતો રહે છે, તે હું સૂતી હોઉં ત્યારે પણ આ નગરીનું રક્ષણ કરે છે. હું આટલું જ જાણું છું, આનાથી વિશેષ હું કશું જાણતી નથી.
Verse 36
दिष्ट्यागतोऽसि भद्रं ते ग्राम्यान् कामानभीप्ससे । उद्वहिष्यामि तांस्तेऽहं स्वबन्धुभिररिन्दम ॥ ३६ ॥
હે અરિંદમ, કોઈક રીતે તમે અહીં આવ્યા છો. આ ચોક્કસપણે મારા માટે મોટું સૌભાગ્ય છે. તમારું કલ્યાણ થાઓ. તમે ઇન્દ્રિયતૃપ્તિની ઈચ્છા રાખો છો, અને હું તથા મારા મિત્રો તમારી ઈચ્છાઓ પૂર્ણ કરવા માટે તમામ પ્રયાસ કરીશું.
Verse 37
इमां त्वमधितिष्ठस्व पुरीं नवमुखीं विभो । मयोपनीतान् गृह्णान: कामभोगान् शतं समा: ॥ ३७ ॥
હે પ્રભુ, મેં તમારા માટે આ નવ દરવાજાવાળી નગરીની વ્યવસ્થા કરી છે જેથી તમે તમામ પ્રકારના ઇન્દ્રિય સુખ ભોગવી શકો. તમે અહીં સો વર્ષ સુધી રહી શકો છો, અને તમારી ઇન્દ્રિયતૃપ્તિ માટે બધું જ પૂરું પાડવામાં આવશે.
Verse 38
कं नु त्वदन्यं रमये ह्यरतिज्ञमकोविदम् । असम्परायाभिमुखमश्वस्तनविदं पशुम् ॥ ३८ ॥
હું તમારા સિવાય બીજા કોની સાથે રમણ કરવાની અપેક્ષા રાખી શકું? જેઓ કામકળામાં નિપુણ નથી કે જીવતા કે મરણ પછી જીવનનો આનંદ કેવી રીતે માણવો તે જાણવા માટે સક્ષમ નથી. આવી મૂર્ખ વ્યક્તિઓ પશુઓ જેવી છે કારણ કે તેઓ આ જીવનમાં અને મૃત્યુ પછી ઇન્દ્રિય સુખની પ્રક્રિયા જાણતા નથી.
Verse 39
धर्मो ह्यत्रार्थकामौ च प्रजानन्दोऽमृतं यश: । लोका विशोका विरजा यान्न केवलिनो विदु: ॥ ३९ ॥
સ્ત્રી બોલી—આ જગતમાં ગૃહસ્થાશ્રમ ધર્મ, અર્થ, કામ અને સંતાનસુખના અનેક આનંદ આપે છે. પછી યશ અને મોક્ષની ઇચ્છા પણ ઊપજે છે. યજ્ઞફળથી ઉત્તમ લોકપ્રાપ્તિ થાય છે. આવું ભૌતિક સુખ કેવલી વૈરાગીઓને લગભગ અજાણ છે; તેઓ કલ્પના પણ કરી શકતા નથી.
Verse 40
पितृदेवर्षिमर्त्यानां भूतानामात्मनश्च ह । क्षेम्यं वदन्ति शरणं भवेऽस्मिन् यद्गृहाश्रम: ॥ ४० ॥
સ્ત્રી બોલી—પ્રમાણિકો કહે છે કે આ ભવમાં ગૃહસ્થાશ્રમ પિતૃઓ, દેવો, ઋષિઓ, મનુષ્યો, સર્વ ભૂતો અને પોતાને માટે પણ ક્ષેમકારક શરણ છે; તે હિતકારી અને સુખદ છે.
Verse 41
का नाम वीर विख्यातं वदान्यं प्रियदर्शनम् । न वृणीत प्रियं प्राप्तं मादृशी त्वादृशं पतिम् ॥ ४१ ॥
હે વીર! આ જગતમાં તારા જેવા પતિને કોણ ન સ્વીકારે? તું પ્રસિદ્ધ, દાનશીલ, મનોહર અને સહેલાઈથી પ્રાપ્ત થનાર છે. મારી જેવી સ્ત્રી તને પ્રિયરૂપે પામી કેમ ન વરે?
Verse 42
कस्या मनस्ते भुवि भोगिभोगयो: स्त्रिया न सज्जेद्भुजयोर्महाभुज । योऽनाथवर्गाधिमलं घृणोद्धत स्मितावलोकेन चरत्यपोहितुम् ॥ ४२ ॥
હે મહાબાહુ! આ ધરતી પર કઈ સ્ત્રીનું મન તારા ભુજાઓમાં આસક્ત ન થાય, જે સર્પદેહ જેવા ભોગી-ભોગ સમાન લાગે છે? તારા સ્મિતભર્યા દૃષ્ટિપાત અને કરુણાભર્યા તેજથી તું અમારી જેવી અનાથ સ્ત્રીઓનું દુઃખ દૂર કરે છે. અમને લાગે છે કે તું માત્ર અમારા હિત માટે જ પૃથ્વી પર વિચરે છે.
Verse 43
नारद उवाच इति तौ दम्पती तत्र समुद्य समयं मिथ: । तां प्रविश्य पुरीं राजन्मुमुदाते शतं समा: ॥ ४३ ॥
નારદ મુનિ બોલ્યા—હે રાજન! આ રીતે તે પતિ-પત્ની પરસ્પર સમજથી એકબીજાને આધાર આપી તે નગરીમાં પ્રવેશ્યા અને સો વર્ષ સુધી જીવનનો ઉપભોગ કરીને આનંદિત રહ્યા.
Verse 44
उपगीयमानो ललितं तत्र तत्र च गायकै: । क्रीडन् परिवृत: स्त्रीभिर्ह्रदिनीमाविशच्छुचौ ॥ ४४ ॥
ત્યાં ત્યાં ગાયકોએ તેના યશ અને કીર્તિનું મધુર ગાન કરતું. ઉનાળાની તીવ્ર ગરમીમાં તે અનેક સ્ત્રીઓથી ઘેરાઈ શીતળ જળાશયમાં પ્રવેશ કરી તેમની સંગતમાં વિહાર કરતો.
Verse 45
सप्तोपरि कृता द्वार: पुरस्तस्यास्तु द्वे अध: । पृथग्विषयगत्यर्थं तस्यां य: कश्चनेश्वर: ॥ ४५ ॥
તે નગરીમાં નવ દ્વાર હતાં—સાત ઉપર અને બે નીચે ભૂગર્ભ. જુદા જુદા વિષયો તરફ જવા માટે તે બનાવ્યાં હતાં, અને નગરનો અધિપતિ એ બધાં દ્વારોનો ઉપયોગ કરતો હતો.
Verse 46
पञ्च द्वारस्तु पौरस्त्या दक्षिणैका तथोत्तरा । पश्चिमे द्वे अमूषां ते नामानि नृप वर्णये ॥ ४६ ॥
હે રાજન, નવ દ્વારોમાં પાંચ પૂર્વ તરફ, એક ઉત્તર તરફ, એક દક્ષિણ તરફ અને બે પશ્ચિમ તરફ હતાં. હવે હું આ વિવિધ દ્વારોનાં નામ વર્ણવું છું.
Verse 47
खद्योताविर्मुखी च प्राग्द्वारावेकत्र निर्मिते । विभ्राजितं जनपदं याति ताभ्यां द्युमत्सख: ॥ ४७ ॥
ખદ્યોતા અને આવિર્મુખી નામનાં બે દ્વાર પૂર્વમુખ હતાં અને એક જ સ્થાને બનાવ્યાં હતાં. તે બે દ્વારો દ્વારા રાજા દ્યુમાન નામના મિત્ર સાથે વિભ્રાજિત જનપદમાં જતો હતો.
Verse 48
नलिनी नालिनी च प्राग्द्वारावेकत्र निर्मिते । अवधूतसखस्ताभ्यां विषयं याति सौरभम् ॥ ४८ ॥
એ જ રીતે પૂર્વમાં નલિની અને નાલિની નામનાં બે દ્વાર પણ એક જ સ્થાને બનાવ્યાં હતાં. તે દ્વારો દ્વારા રાજા અવધૂત નામના મિત્ર સાથે સौरભ વિષયમાં જતો હતો.
Verse 49
मुख्या नाम पुरस्ताद् द्वास्तयापणबहूदनौ । विषयौ याति पुरराड्रसज्ञविपणान्वित: ॥ ४९ ॥
પૂર્વ બાજુનું પાંચમું દ્વાર ‘મુખ્યા’ (મુખ્ય) કહેવાતું. તે દ્વારથી પુરઞ્જન રાજા રસજ્ઞ અને વિપણ નામના મિત્રોની સાથે બહૂદન અને આપણ નામના બે સ્થાનોમાં જતો હતો.
Verse 50
पितृहूर्नृप पुर्या द्वार्दक्षिणेन पुरञ्जन: । राष्ट्रं दक्षिणपञ्चालं याति श्रुतधरान्वित: ॥ ५० ॥
નગરનું દક્ષિણ દ્વાર ‘પિતૃહૂ’ કહેવાતું. તે દ્વારથી પુરઞ્જન રાજા શ્રુતધર નામના મિત્ર સાથે દક્ષિણ-પંચાલ નામના દેશમાં જતો હતો.
Verse 51
देवहूर्नाम पुर्या द्वा उत्तरेण पुरञ्जन: । राष्ट्रमुत्तरपञ्चालं याति श्रुतधरान्वित: ॥ ५१ ॥
નગરના ઉત્તર તરફ ‘દેવહૂ’ નામનું દ્વાર હતું. તે દ્વારથી પુરઞ્જન રાજા શ્રુતધર નામના મિત્ર સાથે ઉત્તર-પંચાલ નામના પ્રદેશમાં જતો હતો.
Verse 52
आसुरी नाम पश्चाद् द्वास्तया याति पुरञ्जन: । ग्रामकं नाम विषयं दुर्मदेन समन्वित: ॥ ५२ ॥
પશ્ચિમ બાજુ ‘આસુરી’ નામનું દ્વાર હતું. તે દ્વારથી પુરઞ્જન રાજા દુર્મદ નામના મિત્ર સાથે ગ્રામક નામના નગરમાં જતો હતો.
Verse 53
निऋर्तिर्नाम पश्चाद् द्वास्तया याति पुरञ्जन: । वैशसं नाम विषयं लुब्धकेन समन्वित: ॥ ५३ ॥
પશ્ચિમ બાજુનું બીજું દ્વાર ‘નિઋતિ’ કહેવાતું. તે દ્વારથી પુરઞ્જન રાજા લુબ્ધક નામના મિત્ર સાથે વૈશસ નામના સ્થાને જતો હતો.
Verse 54
अन्धावमीषां पौराणां निर्वाक्पेशस्कृतावुभौ । अक्षण्वतामधिपतिस्ताभ्यां याति करोति च ॥ ५४ ॥
આ નગરીના અનેક નાગરિકોમાં નિર્વાક્ અને પેશસ્કૃત નામના બે અંધ પુરુષો હતા. આંખવાળા નાગરિકોના અધિપતિ હોવા છતાં રાજા પુરંજન દુર્ભાગ્યે તે અંધોની સંગત કરતો. તેમની સાથે તે અહીં-ત્યાં જઈ વિવિધ કર્મો કરતો હતો.
Verse 55
स यर्ह्यन्त:पुरगतो विषूचीनसमन्वित: । मोहं प्रसादं हर्षं वा याति जायात्मजोद्भवम् ॥ ५५ ॥
જ્યારે તે અંતઃપુરમાં પ્રવેશતો, ત્યારે વિષ્ણૂચીન નામના મુખ્ય સેવક—મન—સાથે રહેતો. તે સમયે પત્ની અને પુત્રોથી મોહ, પ્રસન્નતા અને હર્ષ ઉત્પન્ન થતા.
Verse 56
एवं कर्मसु संसक्त: कामात्मा वञ्चितोऽबुध: । महिषी यद्यदीहेत तत्तदेवान्ववर्तत ॥ ५६ ॥
આ રીતે કર્મોમાં આસક્ત, કામનાથી ભરેલો અને અબુધ પુરંજન રાજા ભૌતિક બુદ્ધિના વશમાં આવી ઠગાયો. રાણી જે જે ઇચ્છતી, તે તે જ તે પૂર્ણ કરતો હતો.
Verse 57
क्वचित्पिबन्त्यां पिबति मदिरां मदविह्वल: । अश्नन्त्यां क्वचिदश्नाति जक्षत्यां सह जक्षिति ॥ ५७ ॥ क्वचिद्गायति गायन्त्यां रुदत्यां रुदति क्वचित् । क्वचिद्धसन्त्यां हसति जल्पन्त्यामनु जल्पति ॥ ५८ ॥ क्वचिद्धावति धावन्त्यां तिष्ठन्त्यामनु तिष्ठति । अनु शेते शयानायामन्वास्ते क्वचिदासतीम् ॥ ५९ ॥ क्वचिच्छृणोति शृण्वन्त्यां पश्यन्त्यामनु पश्यति । क्वचिज्जिघ्रति जिघ्रन्त्यां स्पृशन्त्यां स्पृशति क्वचित् ॥ ६० ॥ क्वचिच्च शोचतीं जायामनुशोचति दीनवत् । अनु हृष्यति हृष्यन्त्यां मुदितामनु मोदते ॥ ६१ ॥
રાણી જ્યારે મદિરા પીતી, ત્યારે પુરંજન પણ મદમાં વિહ્વળ થઈ પીતા. તે જમતી ત્યારે તે પણ જમતો; તે ચાવતી ત્યારે તે પણ ચાવતો. તે ગાતી ત્યારે તે પણ ગાતો; તે રડતી ત્યારે તે પણ રડતો, તે હસતી ત્યારે તે પણ હસતો; તે ઢીલી વાતો કરતી ત્યારે તે પણ તેમ જ બોલતો. તે દોડતી ત્યારે તે પણ દોડતો; તે ઊભી રહેતી ત્યારે તે પણ ઊભો રહેતો; તે સૂતી ત્યારે તે પણ સાથે સૂઈ જતો; તે બેસતી ત્યારે તે પણ બેસતો. તે સાંભળતી ત્યારે તે પણ સાંભળતો; તે જોતી ત્યારે તે પણ જોતો; તે સુઘંધી લેતી ત્યારે તે પણ લેતો; તે સ્પર્શ કરતી ત્યારે તે પણ સ્પર્શ કરતો. પ્રિય રાણી શોક કરતી ત્યારે તે દીન બની શોક કરતો; તે આનંદિત થતી ત્યારે તે પણ આનંદિત થતો, તે તૃપ્ત થતી ત્યારે તે પણ તૃપ્ત થતો.
Verse 58
क्वचित्पिबन्त्यां पिबति मदिरां मदविह्वल: । अश्नन्त्यां क्वचिदश्नाति जक्षत्यां सह जक्षिति ॥ ५७ ॥ क्वचिद्गायति गायन्त्यां रुदत्यां रुदति क्वचित् । क्वचिद्धसन्त्यां हसति जल्पन्त्यामनु जल्पति ॥ ५८ ॥ क्वचिद्धावति धावन्त्यां तिष्ठन्त्यामनु तिष्ठति । अनु शेते शयानायामन्वास्ते क्वचिदासतीम् ॥ ५९ ॥ क्वचिच्छृणोति शृण्वन्त्यां पश्यन्त्यामनु पश्यति । क्वचिज्जिघ्रति जिघ्रन्त्यां स्पृशन्त्यां स्पृशति क्वचित् ॥ ६० ॥ क्वचिच्च शोचतीं जायामनुशोचति दीनवत् । अनु हृष्यति हृष्यन्त्यां मुदितामनु मोदते ॥ ६१ ॥
રાણી જ્યારે મદિરા પીતી, ત્યારે પુરંજન પણ મદમાં વિહ્વળ થઈ પીતા. તે જમતી ત્યારે તે પણ જમતો; તે ચાવતી ત્યારે તે પણ ચાવતો. તે ગાતી ત્યારે તે પણ ગાતો; તે રડતી ત્યારે તે પણ રડતો, તે હસતી ત્યારે તે પણ હસતો; તે ઢીલી વાતો કરતી ત્યારે તે પણ તેમ જ બોલતો. તે દોડતી ત્યારે તે પણ દોડતો; તે ઊભી રહેતી ત્યારે તે પણ ઊભો રહેતો; તે સૂતી ત્યારે તે પણ સાથે સૂઈ જતો; તે બેસતી ત્યારે તે પણ બેસતો. તે સાંભળતી ત્યારે તે પણ સાંભળતો; તે જોતી ત્યારે તે પણ જોતો; તે સુઘંધી લેતી ત્યારે તે પણ લેતો; તે સ્પર્શ કરતી ત્યારે તે પણ સ્પર્શ કરતો. પ્રિય રાણી શોક કરતી ત્યારે તે દીન બની શોક કરતો; તે આનંદિત થતી ત્યારે તે પણ આનંદિત થતો, તે તૃપ્ત થતી ત્યારે તે પણ તૃપ્ત થતો.
Verse 59
क्वचित्पिबन्त्यां पिबति मदिरां मदविह्वल: । अश्नन्त्यां क्वचिदश्नाति जक्षत्यां सह जक्षिति ॥ ५७ ॥ क्वचिद्गायति गायन्त्यां रुदत्यां रुदति क्वचित् । क्वचिद्धसन्त्यां हसति जल्पन्त्यामनु जल्पति ॥ ५८ ॥ क्वचिद्धावति धावन्त्यां तिष्ठन्त्यामनु तिष्ठति । अनु शेते शयानायामन्वास्ते क्वचिदासतीम् ॥ ५९ ॥ क्वचिच्छृणोति शृण्वन्त्यां पश्यन्त्यामनु पश्यति । क्वचिज्जिघ्रति जिघ्रन्त्यां स्पृशन्त्यां स्पृशति क्वचित् ॥ ६० ॥ क्वचिच्च शोचतीं जायामनुशोचति दीनवत् । अनु हृष्यति हृष्यन्त्यां मुदितामनु मोदते ॥ ६१ ॥
રાણી જ્યારે મદિરા પીતી, ત્યારે પુરંજન રાજા પણ મદથી વિહ્વળ થઈ પીતા. રાણી જ્યારે ભોજન કરતી, ચાવતી, ગાતી, રડતી, હસતી અથવા ઢીલી વાતો કરતી, ત્યારે રાજા પણ એમ જ કરતો. રાણી ચાલે તો રાજા પાછળ ચાલતો; તે ઊભી રહે તો તે પણ ઊભો રહે; તે શય્યા પર સૂએ તો તે પણ સાથે સૂઈ જાય. તે બેસે, સાંભળે, જુએ, સુઘે કે સ્પર્શ કરે, તો રાજા પણ અનુસરે. પ્રિય રાણી શોક કરે તો રાજા દીન બની શોક કરે; તે આનંદિત થાય તો રાજા પણ આનંદ અને તૃપ્તિ અનુભવે.
Verse 60
क्वचित्पिबन्त्यां पिबति मदिरां मदविह्वल: । अश्नन्त्यां क्वचिदश्नाति जक्षत्यां सह जक्षिति ॥ ५७ ॥ क्वचिद्गायति गायन्त्यां रुदत्यां रुदति क्वचित् । क्वचिद्धसन्त्यां हसति जल्पन्त्यामनु जल्पति ॥ ५८ ॥ क्वचिद्धावति धावन्त्यां तिष्ठन्त्यामनु तिष्ठति । अनु शेते शयानायामन्वास्ते क्वचिदासतीम् ॥ ५९ ॥ क्वचिच्छृणोति शृण्वन्त्यां पश्यन्त्यामनु पश्यति । क्वचिज्जिघ्रति जिघ्रन्त्यां स्पृशन्त्यां स्पृशति क्वचित् ॥ ६० ॥ क्वचिच्च शोचतीं जायामनुशोचति दीनवत् । अनु हृष्यति हृष्यन्त्यां मुदितामनु मोदते ॥ ६१ ॥
રાણી મદિરા પીવે, ખાય, ચાવે, ગાય, રડે, હસે, ઢીલી વાતો કરે, દોડે, ઊભી રહે, સૂએ, બેસે, સાંભળે, જુએ, સુઘે કે સ્પર્શ કરે—જે કંઈ કરે તેમાં પુરંજન રાજા સર્વત્ર તેને અનુસરી એ જ કરતો. તે શોક કરે તો રાજા દીન બની શોક કરતો; તે હર્ષિત થાય તો રાજા પણ હર્ષ અને તૃપ્તિ અનુભવે.
Verse 61
क्वचित्पिबन्त्यां पिबति मदिरां मदविह्वल: । अश्नन्त्यां क्वचिदश्नाति जक्षत्यां सह जक्षिति ॥ ५७ ॥ क्वचिद्गायति गायन्त्यां रुदत्यां रुदति क्वचित् । क्वचिद्धसन्त्यां हसति जल्पन्त्यामनु जल्पति ॥ ५८ ॥ क्वचिद्धावति धावन्त्यां तिष्ठन्त्यामनु तिष्ठति । अनु शेते शयानायामन्वास्ते क्वचिदासतीम् ॥ ५९ ॥ क्वचिच्छृणोति शृण्वन्त्यां पश्यन्त्यामनु पश्यति । क्वचिज्जिघ्रति जिघ्रन्त्यां स्पृशन्त्यां स्पृशति क्वचित् ॥ ६० ॥ क्वचिच्च शोचतीं जायामनुशोचति दीनवत् । अनु हृष्यति हृष्यन्त्यां मुदितामनु मोदते ॥ ६१ ॥
પ્રિય રાણી હર્ષિત થાય તો રાજા હર્ષિત થાય, અને તે શોક કરે તો રાજા પણ શોક કરે; ઇન્દ્રિયોના સર્વ વ્યવહારોમાં પુરંજન તેને જ અનુસરે. તેથી ભોગ અને તૃપ્તિમાં પણ રાજા તેની સાથે આનંદ કરે.
Verse 62
विप्रलब्धो महिष्यैवं सर्वप्रकृतिवञ्चित: । नेच्छन्ननुकरोत्यज्ञ: क्लैब्यात्क्रीडामृगो यथा ॥ ६२ ॥
આ રીતે સુંદર પત્નીના મોહમાં પુરંજન રાજા ઠગાયો અને ભૌતિક જીવનની સર્વ પ્રકૃતિઓથી વંચિત થયો. તે અજ્ઞાની રાજા ઇચ્છા ન હોવા છતાં પત્નીના વશમાં રહી તેનું અનુસરણ કરતો રહ્યો—જેમ માલિકના આદેશે પાળતું પ્રાણી નાચે.
Frequently Asked Questions
Nārada targets the king’s kāmya orientation—rituals performed for results rather than for Bhagavān—and highlights their हिंसा (violence) and karmic backlash. The vision of sacrificed animals awaiting revenge dramatizes the doctrine of karma: even religiously framed action can bind when driven by desire, cruelty, or ego, whereas true dharma culminates in ātma-jñāna and devotion.
Avijñāta signifies the unknowable controller within worldly perception—often explained in the tradition as Paramātmā (the indwelling Lord) whose guidance is present yet not recognized by the materially absorbed jīva. The name underscores that without spiritual knowledge, the soul cannot properly interpret the divine witness and director accompanying it through embodied life.
The ‘city of nine gates’ (nava-dvāra-purī) denotes the human body with its primary openings through which consciousness engages the world. The allegory teaches that when the soul (Purañjana) identifies with this city and accepts sense gratification as life’s aim, it becomes governed by the mind, senses, and prāṇa, losing autonomy and forgetting its spiritual purpose.
She represents the allure of material enjoyment and household entanglement—often mapped to buddhi/pravṛtti that promises happiness through sense life—while the five-hooded serpent commonly indicates prāṇa (life-air) or the vital force sustaining the body. Together they portray how embodied life is maintained and defended while simultaneously pulling the jīva into deeper identification and dependence.