Adhyaya 23
Pṛthu Mahārāja’s Renunciation, Austerities, Departure, and the Glory of Hearing His History
પૃથુની કથા અંત તરફ વધે ત્યારે રાજા વૃદ્ધાવસ્થા જોઈ રાજ્યભાર પુત્રોને સોંપે છે અને સંચિત વૈભવને ધર્મપૂર્વક સર્વ જીવોમાં વહેંચી સુવ્યવસ્થા સ્થાપે છે. વારસોને તે પૃથ્વીદેવી (પુત્રીરૂપે)ના આશ્રયે સોંપી, શોકગ્રસ્ત પ્રજાને પાછળ મૂકી રાણી અર્ચિ સાથે વનમાં જઈ કઠોર વાનપ્રસ્થ-ધર્મ આચરે છે. તેનું તપ અલ્પાહારથી પ્રાણનિગ્રહ સુધી વધે છે, પરંતુ સિદ્ધિ-પ્રદર્શન માટે નહીં—માત્ર શ્રીકૃષ્ણને પ્રસન્ન કરવા માટે; પરિણામે અચલ ભક્તિ, પરમાત્મ-સાક્ષાત્કાર અને યોગ-જ્ઞાનના ગૌણ લક્ષ્યોનો ત્યાગ થાય છે. અંતકાળે તે મનને કૃષ્ણના ચરણકમળોમાં સ્થિર કરી યોગથી દેહત્યાગ કરે છે, તત્ત્વોનું લય અને ઉપાધિઓનો પરિત્યાગ દર્શાવે છે—ભક્તિ આધારિત ‘પ્રત્યાવર્તન’નું ચિત્રણ. અર્ચિ પતિવ્રતા-ધર્મ પાળી અંત્યેષ્ટિ કરીને ચિતાગ્નિમાં પ્રવેશ કરે છે; દેવાંગનાઓ તેની પ્રશંસા કરે છે. અધ્યાય અંતે મૈત્રેયની ફલશ્રુતિ—પૃથુનું ચરિત્ર સાંભળવું, ગાવું અને શીખવવું આધ્યાત્મિક ઉન્નતિ તથા ભક્તિ દૃઢ કરે છે અને આગળની વંશ-ઉપદેશ કથાઓ માટે ભૂમિકા રચે છે.
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच दृष्ट्वात्मानं प्रवयसमेकदा वैन्य आत्मवान् । आत्मना वर्धिताशेषस्वानुसर्ग: प्रजापति: ॥ १ ॥ जगतस्तस्थुषश्चापि वृत्तिदो धर्मभृत्सताम् । निष्पादितेश्वरादेशो यदर्थमिह जज्ञिवान् ॥ २ ॥ आत्मजेष्वात्मजां न्यस्य विरहाद्रुदतीमिव । प्रजासु विमन:स्वेक: सदारोऽगात्तपोवनम् ॥ ३ ॥
મૈત્રેય બોલ્યા—જીવનના અંતિમ તબક્કે વૈન્ય પૃથુએ પોતાને વૃદ્ધ થતો જોયો. ચરાચર જગતને જીવનવૃત્તિ આપનાર અને ધર્મનિષ્ઠ સત્પુરુષોના હિતચિંતક એવા તે મહાત્મા પ્રજાપતિએ ભગવાનના આદેશને પૂર્ણ સમન્વયથી નિષ્પાદિત કર્યો. પછી તેણે પોતે સંચિત કરેલું સર્વ વૈભવ ધર્માનુસાર સર્વ જીવોમાં વહેંચી, પૃથ્વીને પુત્રી સમજી પોતાના પુત્રોને સોંપી દીધી. રાજાના વિરહથી પ્રજા રડતી હોય તેમ હતી; તેમને છોડીને તે પત્ની સાથે એકલો તપોવનમાં ગયો।
Verse 2
मैत्रेय उवाच दृष्ट्वात्मानं प्रवयसमेकदा वैन्य आत्मवान् । आत्मना वर्धिताशेषस्वानुसर्ग: प्रजापति: ॥ १ ॥ जगतस्तस्थुषश्चापि वृत्तिदो धर्मभृत्सताम् । निष्पादितेश्वरादेशो यदर्थमिह जज्ञिवान् ॥ २ ॥ आत्मजेष्वात्मजां न्यस्य विरहाद्रुदतीमिव । प्रजासु विमन:स्वेक: सदारोऽगात्तपोवनम् ॥ ३ ॥
મૈત્રેય બોલ્યા—જીવનના અંતિમ પડાવે જ્યારે વૈન્ય મહારાજ પૃથુએ પોતાને વૃદ્ધ થતો જોયો, ત્યારે જગતના રાજા એવા મહાત્માએ સ્થાવર‑જંગમ સર્વ જીવોમાં પોતાની સંચિત સમૃદ્ધિ ધર્માનુસાર વહેંચી અને સૌના નિર્વાહની વ્યવસ્થા કરી. ભગવાનની આજ્ઞા સંપૂર્ણ સમન્વયથી પૂર્ણ કરીને, પૃથ્વીને પુત્રી સમાન માની તેને પોતાના પુત્રોને સોંપી. પછી વિયોગથી રડતી પ્રજાને છોડીને તેઓ પત્ની સાથે એકલા તપોવનમાં ગયા.
Verse 3
मैत्रेय उवाच दृष्ट्वात्मानं प्रवयसमेकदा वैन्य आत्मवान् । आत्मना वर्धिताशेषस्वानुसर्ग: प्रजापति: ॥ १ ॥ जगतस्तस्थुषश्चापि वृत्तिदो धर्मभृत्सताम् । निष्पादितेश्वरादेशो यदर्थमिह जज्ञिवान् ॥ २ ॥ आत्मजेष्वात्मजां न्यस्य विरहाद्रुदतीमिव । प्रजासु विमन:स्वेक: सदारोऽगात्तपोवनम् ॥ ३ ॥
મૈત્રેય બોલ્યા—જીવનના અંતિમ પડાવે જ્યારે વૈન્ય મહારાજ પૃથુએ પોતાને વૃદ્ધ થતો જોયો, ત્યારે જગતના રાજા એવા મહાત્માએ સ્થાવર‑જંગમ સર્વ જીવોમાં પોતાની સંચિત સમૃદ્ધિ ધર્માનુસાર વહેંચી અને સૌના નિર્વાહની વ્યવસ્થા કરી. ભગવાનની આજ્ઞા સંપૂર્ણ સમન્વયથી પૂર્ણ કરીને, પૃથ્વીને પુત્રી સમાન માની તેને પોતાના પુત્રોને સોંપી. પછી વિયોગથી રડતી પ્રજાને છોડીને તેઓ પત્ની સાથે એકલા તપોવનમાં ગયા.
Verse 4
तत्राप्यदाभ्यनियमो वैखानससुसम्मते । आरब्ध उग्रतपसि यथा स्वविजये पुरा ॥ ४ ॥
ત્યાં પણ વૈખાનસ પરંપરાથી માન્ય વાનપ્રસ્થ-ધર્મના નિયમો મહારાજ પૃથુએ અડગપણે પાળ્યા. જેમ તેઓ પહેલાં રાજ્યશાસન અને વિજયમાં ગંભીર હતા, તેમ જ વનમાં ઉગ્ર તપશ્ચર્યામાં પણ પૂર્ણ નિષ્ઠાથી લાગ્યા રહ્યા.
Verse 5
कन्दमूलफलाहार: शुष्कपर्णाशन: क्वचित् । अब्भक्ष: कतिचित्पक्षान् वायुभक्षस्तत: परम् ॥ ५ ॥
તપોવનમાં મહારાજ પૃથુ ક્યારેક કંદ‑મૂળ ખાતા, ક્યારેક ફળ અને સૂકા પાંદડાં ખાતા. કેટલાંક પખવાડિયા તેઓ માત્ર પાણી પીતા રહ્યા અને અંતે માત્ર વાયુના સહારે જીવન ધારણ કર્યું.
Verse 6
ग्रीष्मे पञ्चतपा वीरो वर्षास्वासारषाण्मुनि: । आकण्ठमग्न: शिशिरे उदके स्थण्डिलेशय: ॥ ६ ॥
વનજીવનના સિદ્ધાંતો અને મહર્ષિઓના પગલાં અનુસરીને વીર પૃથુએ ઉનાળામાં પંચતપા સ્વીકારી, વરસાદમાં મूसળધાર વરસાદ સહન કર્યો અને શિયાળામાં ગળા સુધી પાણીમાં ઊભા રહ્યા. સૂવા માટે તેઓ માત્ર જમીન પર, સ્થંડિલ પર જ સૂઈ રહેતા.
Verse 7
तितिक्षुर्यतवाग्दान्त ऊर्ध्वरेता जितानिल: । आरिराधयिषु: कृष्णमचरत्तप उत्तमम् ॥ ७ ॥
મહારાજ પૃથુએ વાણી અને ઇન્દ્રિયોનું નિયંત્રણ, ઊર્ધ્વરેતા રહેવું તથા પ્રાણવાયુને જીતવા માટે ઉત્તમ કઠોર તપ કર્યું. આ બધું તેમણે માત્ર શ્રીકૃષ્ણની પ્રસન્નતા માટે કર્યું; બીજો કોઈ હેતુ ન હતો।
Verse 8
तेन क्रमानुसिद्धेन ध्वस्तकर्ममलाशय: । प्राणायामै: सन्निरुद्धषड्वर्गश्छिन्नबन्धन: ॥ ८ ॥
આ રીતે ક્રમશઃ સિદ્ધ થયેલા તપથી મહારાજ પૃથુના કર્મફલાસક્તિના મલ અને વાસનાઓ નાશ પામ્યા. તેમણે પ્રાણાયામ દ્વારા મન-ઇન્દ્રિયોના ષડ્વર્ગને દમન કરી બંધનો છેદી નાખ્યા; ફળની ઇચ્છાથી સંપૂર્ણ મુક્ત થયા।
Verse 9
सनत्कुमारो भगवान् यदाहाध्यात्मिकं परम् । योगं तेनैव पुरुषमभजत्पुरुषर्षभ: ॥ ९ ॥
ભગવાન સનત્કુમારે જે પરમ આધ્યાત્મિક યોગનો ઉપદેશ આપ્યો હતો, મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ મહારાજ પૃથુએ એ જ માર્ગ અનુસર્યો; એટલે તેમણે પરમ પુરુષ શ્રીકૃષ્ણનું ભજન-આરાધન કર્યું।
Verse 10
भगवद्धर्मिण: साधो: श्रद्धया यतत: सदा । भक्तिर्भगवति ब्रह्मण्यनन्यविषयाभवत् ॥ १० ॥
ભગવદ્ધર્મનું પાલન કરનાર તે સાધુ મહારાજ પૃથુ શ્રદ્ધાથી સદા પ્રયત્નશીલ રહ્યા. પરિણામે બ્રાહ્મણપ્રિય ભગવાન શ્રીકૃષ્ણમાં તેમની અનન્ય ભક્તિ વિકસી અને અચલ-સ્થિર બની ગઈ।
Verse 11
तस्यानया भगवत: परिकर्मशुद्ध सत्त्वात्मनस्तदनुसंस्मरणानुपूर्त्या । ज्ञानं विरक्तिमदभून्निशितेन येन चिच्छेद संशयपदं निजजीवकोशम् ॥ ११ ॥
ભગવાનની સેવા-પરિકર્માથી શુદ્ધ સત્ત્વમય મન પ્રાપ્ત કરેલા મહારાજ પૃથુ સતત સ્મરણની પૂર્ણતાથી જ્ઞાન અને વૈરાગ્યને પામ્યા. તે તીક્ષ્ણ જ્ઞાનથી તેમણે સંશયનું સ્થાન છેદી નાખ્યું અને ખોટા અહંકાર તથા દેહાત્મબુદ્ધિના બંધનમાંથી મુક્ત થયા।
Verse 12
छिन्नान्यधीरधिगतात्मगतिर्निरीह- स्तत्तत्यजेऽच्छिनदिदं वयुनेन येन । तावन्न योगगतिभिर्यतिरप्रमत्तो यावद्गदाग्रजकथासु रतिं न कुर्यात् ॥ १२ ॥
જ્યારે દેહાભિમાન સંપૂર્ણપણે છિન્ન થયો, ત્યારે મહારાજ પૃથુએ સર્વના હૃદયમાં બિરાજમાન પરમાત્મા શ્રીકૃષ્ણને સાક્ષાત્ અનુભવો. અંતરમાંથી જ ઉપદેશ મળતાં તેણે યોગ અને જ્ઞાનની અન્ય સાધનાઓ ત્યજી દીધી; તેમની સિદ્ધિઓમાં પણ રસ ન રહ્યો. કારણ કે તેણે દૃઢપણે જાણ્યું કે કૃષ્ણભક્તિ જ જીવનનો પરમ પુરુષાર્થ છે; અને જ્યાં સુધી યોગી-જ્ઞાની કૃષ્ણકથામાં રતિ ન કરે, ત્યાં સુધી અસ્તિત્વનો ભ્રમ દૂર થતો નથી।
Verse 13
एवं स वीरप्रवर: संयोज्यात्मानमात्मनि । ब्रह्मभूतो दृढं काले तत्याज स्वं कलेवरम् ॥ १३ ॥
આ રીતે વીરશ્રેષ્ઠ મહારાજ પૃથુએ આત્માને આત્મામાં એકાગ્ર કરીને મનને શ્રીકૃષ્ણના ચરણકમળોમાં દૃઢપણે સ્થિર કર્યું. પછી બ્રહ્મભૂત અવસ્થામાં સ્થિત થઈ, સમય આવતાં તેમણે પોતાનું ભૌતિક શરીર ત્યજી દીધું।
Verse 14
सम्पीड्य पायुं पार्ष्णिभ्यां वायुमुत्सारयञ्छनै: । नाभ्यां कोष्ठेष्ववस्थाप्य हृदुर:कण्ठशीर्षणि ॥ १४ ॥
એક વિશેષ યોગાસનમાં બેસીને મહારાજ પૃથુએ પોતાની એડીઓથી ગુદાદ્વાર બંધ કર્યો, જમણી-ડાબી પિંડળી દબાવી ધીમે ધીમે પ્રાણવાયુ ઉપર ઉઠાવ્યો. તેને નાભિચક્રમાં સ્થિર કરી હૃદય અને કંઠ સુધી લઈ જઈ અંતે બે ભ્રૂઓની વચ્ચેના મધ્યસ્થાન સુધી ઉપર ધકેલ્યો।
Verse 15
उत्सर्पयंस्तु तं मूर्ध्नि क्रमेणावेश्य नि:स्पृह: । वायुं वायौ क्षितौ कायं तेजस्तेजस्ययूयुजत् ॥ १५ ॥
આ રીતે મહારાજ પૃથુએ પ્રાણવાયુને ક્રમે કરીને કપાળના બ્રહ્મરંધ્ર સુધી ઉઠાવ્યો અને ભૌતિક ઇચ્છાઓથી નિઃસ્પૃહ બન્યા. પછી તેમણે પ્રાણવાયુને સમષ્ટિ-વાયુમાં, શરીરને સમષ્ટિ-પૃથ્વીમાં અને શરીરમાં રહેલા તેજતત્ત્વને સમષ્ટિ-અગ્નિમાં ક્રમશઃ લીન કર્યું।
Verse 16
खान्याकाशे द्रवं तोये यथास्थानं विभागश: । क्षितिमम्भसि तत्तेजस्यदो वायौ नभस्यमुम् ॥ १६ ॥
આ રીતે શરીરના વિવિધ ભાગોની સ્થિતિ અનુસાર મહારાજ પૃથુએ ઇન્દ્રિયોના છિદ્રોને આકાશમાં અને રક્ત વગેરે દ્રવોને જળમાં યથાસ્થાન લીન કર્યા. પછી પૃથ્વીને જળમાં, જળને અગ્નિમાં, અગ્નિને વાયુમાં અને વાયુને આકાશમાં ક્રમશઃ લીન કર્યા।
Verse 17
इन्द्रियेषु मनस्तानि तन्मात्रेषु यथोद्भवम् । भूतादिनामून्युत्कृष्य महत्यात्मनि सन्दधे ॥ १७ ॥
તેમણે મનને ઇન્દ્રિયોમાં, ઇન્દ્રિયોને તન્માત્રા-વિષયોમાં યથાસ્થાને મિલાવી દીધાં; અને ભૂતાદિ અહંકારને ઉઠાવી મહત્તત્ત્વ, મહતાત્મામાં સંધિત કર્યો।
Verse 18
तं सर्वगुणविन्यासं जीवे मायामये न्यधात् । तं चानुशयमात्मस्थमसावनुशयी पुमान् । ज्ञानवैराग्यवीर्येण स्वरूपस्थोऽजहात्प्रभु: ॥ १८ ॥
પૃથુ મહારાજે જીવમાં રહેલા સર્વ ગુણવિન્યાસ અને માયામય ઉપાધિઓને માયાશક્તિના પરમ નિયંતાને અર્પણ કર્યા. જ્ઞાન, વૈરાગ્ય અને ભક્તિબળના આધ્યાત્મિક વીર્યથી સ્વરૂપસ્થ થઈ, ઇન્દ્રિયોના સ્વામી ‘પ્રભુ’ રૂપે દેહ ત્યાગ કર્યો।
Verse 19
अर्चिर्नाम महाराज्ञी तत्पत्न्यनुगता वनम् । सुकुमार्यतदर्हा च यत्पद्भ्यां स्पर्शनं भुव: ॥ १९ ॥
અર્ચિ નામની મહારાણી, પૃથુ મહારાજની પત્ની, પતિને અનુસરી વનમાં ગઈ. તે અતિ સુકુમારી હતી અને વનવાસને અયોગ્ય હતી, છતાં સ્વેચ્છાએ પોતાના પગથી ધરતીને સ્પર્શ કરતી રહી।
Verse 20
अतीव भर्तुर्व्रतधर्मनिष्ठया शुश्रूषया चार्षदेहयात्रया । नाविन्दतार्तिं परिकर्शितापि सा प्रेयस्करस्पर्शनमाननिर्वृति: ॥ २० ॥
પતિના વ્રતધર્મમાં અડગ અને સેવામાં તત્પર રાણી અર્ચિ મહર્ષિઓની જેમ વનમાં રહી. જમીન પર શયન કરીને ફળ-ફૂલ-પાંદડાં જ ખાઈ તે કૃશ થઈ ગઈ, છતાં પ્રિય પતિસેવાના આનંદથી તેને કષ્ટ લાગ્યું નહીં।
Verse 21
देहं विपन्नाखिलचेतनादिकं पत्यु: पृथिव्या दयितस्य चात्मन: । आलक्ष्य किञ्चिच्च विलप्य सा सती चितामथारोपयदद्रिसानुनि ॥ २१ ॥
રાણી અર્ચિએ જોયું કે તેમના પતિ—જેઓ તેમના, ધરતીના અને પોતાના સ્વજનોના પ્રત્યે અત્યંત દયાળુ હતા—હવે જીવનલક્ષણો વિનાના થયા છે. તે થોડું વિલાપ કરીને પર્વતશિખર પર ચિતા બનાવી પતિના દેહને તેમાં મૂક્યો।
Verse 22
विधाय कृत्यं ह्रदिनीजलाप्लुता दत्त्वोदकं भर्तुरुदारकर्मण: । नत्वा दिविस्थांस्त्रिदशांस्त्रि: परीत्य विवेश वह्निं ध्यायती भर्तृपादौ ॥ २२ ॥
પછી રાણીએ આવશ્યક અંત્યેષ્ટિ-કર્મો કર્યા, નદીમાં સ્નાન કરીને ઉદારકર્મા પતિના નિમિત્તે જલાંજલિ અર્પી. આકાશસ્થ દેવતાઓને નમસ્કાર કરી ત્રણ વાર પરિક્રમા કરીને, પતિના ચરણકમળનું ધ્યાન કરતાં અગ્નિમાં પ્રવેશ કર્યો।
Verse 23
विलोक्यानुगतां साध्वीं पृथुं वीरवरं पतिम् । तुष्टुवुर्वरदा देवैर्देवपत्न्य: सहस्रश: ॥ २३ ॥
વીરવર પતિ પૃથુ મહારાજને અનુસરતી તે સાધ્વી અર્ચિને જોઈને, દેવતાઓની હજારો પત્નીઓ પોતાના પતિઓ સાથે અત્યંત પ્રસન્ન થઈ રાણીની સ્તુતિ કરવા લાગી।
Verse 24
कुर्वत्य: कुसुमासारं तस्मिन्मन्दरसानुनि । नदत्स्वमरतूर्येषु गृणन्ति स्म परस्परम् ॥ २४ ॥
તે સમયે દેવતાઓ મંદર પર્વતની ટોચ પર સ્થિત હતા અને દિવ્ય વાદ્યો ગુંજી રહ્યા હતા. ત્યારે તેમની પત્નીઓ ચિતાપર પુષ્પવર્ષા કરતાં પરસ્પર આ રીતે બોલવા લાગી।
Verse 25
देव्य ऊचु: अहो इयं वधूर्धन्या या चैवं भूभुजां पतिम् । सर्वात्मना पतिं भेजे यज्ञेशं श्रीर्वधूरिव ॥ २५ ॥
દેવપત્નીઓ બોલી—અહો, આ વધૂ કેટલી ધન્ય છે! જેણે ભૂભુજોના અધિપતિ એવા પોતાના પતિની મન-વાણી-દેહથી સર્વાત્મના સેવા કરી; જેમ શ્રીદેવી યજ્ઞેશ વિષ્ણુની સેવા કરે છે તેમ।
Verse 26
सैषा नूनं व्रजत्यूर्ध्वमनु वैन्यं पतिं सती । पश्यतास्मानतीत्यार्चिर्दुर्विभाव्येन कर्मणा ॥ २६ ॥
દેવપત્નીઓ આગળ બોલી—જુઓ, આ સતી અર્ચિ પોતાના અચિંત્ય પુણ્યકર્મના બળે, અમારી નજરની સીમા પણ વટાવી, વૈન્ય પતિ પૃથુને અનુસરી ઊર્ધ્વલોક તરફ જઈ રહી છે।
Verse 27
तेषां दुरापं किं त्वन्यन्मर्त्यानां भगवत्पदम् । भुवि लोलायुषो ये वै नैष्कर्म्यं साधयन्त्युत ॥ २७ ॥
આ મર્ત્યલોકમાં મનુષ્યોનું આયુષ્ય ચંચળ અને અલ્પ છે; પરંતુ જે ભગવદ્-ભક્તિસેવામાં રત છે તેઓ ભગવત્પદને પામે છે. એવા ભક્તો માટે કશું દુર્લભ નથી।
Verse 28
स वञ्चितो बतात्मध्रुक् कृच्छ्रेण महता भुवि । लब्ध्वापवर्ग्यं मानुष्यं विषयेषु विषज्जते ॥ २८ ॥
મુક્તિ મેળવવાની તકરૂપ માનવદેહ પામ્યા પછી પણ જે મહાકષ્ટે ફળાસક્ત કર્મોમાં લાગી વિષયોમાં ચોંટે છે, તે આત્મદ્રોહી અને ઠગાયેલો—પોતાને જ ઈર્ષ્યા કરનાર ગણાય।
Verse 29
मैत्रेय उवाच स्तुवतीष्वमरस्त्रीषु पतिलोकं गता वधू: । यं वा आत्मविदां धुर्यो वैन्य: प्रापाच्युताश्रय: ॥ २९ ॥
મૈત્રેય બોલ્યા—હે વિદુર! દેવાંગનાઓ આમ સ્તુતિ કરતી હતી ત્યારે રાણી અર્ચિ પોતાના પતિના લોકમાં પહોંચી; તે લોક અચ્યુતાશ્રય, આત્મવિદોમાં અગ્રણી વૈન્ય પૃથુ મહારાજે પ્રાપ્ત કર્યો હતો।
Verse 30
इत्थम्भूतानुभावोऽसौ पृथु: स भगवत्तम: । कीर्तितं तस्य चरितमुद्दामचरितस्य ते ॥ ३० ॥
મૈત્રેય બોલ્યા—આ રીતે ભક્તોમાં શ્રેષ્ઠ મહારાજ પૃથુ અત્યંત શક્તિશાળી અને ઉદાર-મહિમાવાન હતા. તેમના તે મહાન, વિશાળ હૃદયવાળા ચરિત્રનું મેં યથાશક્તિ તને વર્ણન કર્યું છે।
Verse 31
य इदं सुमहत्पुण्यं श्रद्धयावहित: पठेत् । श्रावयेच्छृणुयाद्वापि स पृथो: पदवीमियात् ॥ ३१ ॥
જે કોઈ આ અતિ મહાપુણ્યદાયક પૃથુ-ચરિત્રને શ્રદ્ધા અને એકાગ્રતાથી વાંચે, સાંભળે અથવા બીજાને સાંભળાવે, તે નિશ્ચયે પૃથુ મહારાજની પદવી—તેમનો લોક—પ્રાપ્ત કરે છે; એટલે વૈકુંઠધામને પરત જાય છે।
Verse 32
ब्राह्मणो ब्रह्मवर्चस्वी राजन्यो जगतीपति: । वैश्य: पठन् विट्पति: स्याच्छूद्र: सत्तमतामियात् ॥ ३२ ॥
જે પૃથુ મહારાજના લક્ષણોનું શ્રવણ કરે, તે બ્રાહ્મણ હોય તો બ્રાહ્મણ તેજથી પરિપૂર્ણ બને; ક્ષત્રિય હોય તો જગતનો અધિપતિ રાજા બને; વૈશ્ય હોય તો વૈશ્યોનો નેતા અને અનેક પશુધનનો સ્વામી બને; અને શૂદ્ર હોય તો સર્વોત્તમ ભક્ત બને।
Verse 33
त्रि: कृत्व इदमाकर्ण्य नरो नार्यथवादृता । अप्रज: सुप्रजतमो निर्धनो धनवत्तम: ॥ ३३ ॥
પુરુષ હોય કે સ્ત્રી—જે કોઈ મહાન આદરથી પૃથુ મહારાજની આ કથા ત્રણ વાર સાંભળે, તે નિસંતાન હોય તો બહુ સંતાનોનો માતા-પિતા બને, અને નિર્ધન હોય તો અત્યંત ધનવાન બને।
Verse 34
अस्पष्टकीर्ति: सुयशा मूर्खो भवति पण्डित: । इदं स्वस्त्ययनं पुंसाममङ्गल्यनिवारणम् ॥ ३४ ॥
જેની કીર્તિ પ્રગટ નથી તે પણ સુયશ પામે છે, અને અજ્ઞાની પણ પંડિત બને છે. પૃથુ મહારાજની કથા-શ્રવણ મનુષ્યો માટે પરમ મંગલકારી છે અને સર્વ અમંગળ દૂર કરનારું છે।
Verse 35
धन्यं यशस्यमायुष्यं स्वर्ग्यं कलिमलापहम् । धर्मार्थकाममोक्षाणां सम्यक्सिद्धिमभीप्सुभि: । श्रद्धयैतदनुश्राव्यं चतुर्णां कारणं परम् ॥ ३५ ॥
પૃથુ મહારાજની કથા-શ્રવણ ધન્ય, યશદાયક, આયુષ્યવર્ધક, સ્વર્ગપ્રદ અને કલિયુગના કલુષને હરનારું છે. ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષ—આ ચાર પુરુષાર્થોની સમ્યક સિદ્ધિ ઇચ્છનારોએ તેને શ્રદ્ધાથી સાંભળવું જોઈએ; એ ચારનું પરમ કારણ છે।
Verse 36
विजयाभिमुखो राजा श्रुत्वैतदभियाति यान् । बलिं तस्मै हरन्त्यग्रे राजान: पृथवे यथा ॥ ३६ ॥
વિજય અને રાજ્યસત્તા ઇચ્છતો રાજા રથ પર પ્રસ્થાન કરતાં પહેલાં જો પૃથુ મહારાજની કથા ત્રણ વાર પાઠ/જપ કરે, તો અધિન રાજાઓ સ્વયં—જેમ પૃથુને આપતા—તેના આદેશ માત્રથી કર અને ભેટ અર્પણ કરે છે।
Verse 37
मुक्तान्यसङ्गो भगवत्यमलां भक्तिमुद्वहन् । वैन्यस्य चरितं पुण्यं शृणुयाच्छ्रावयेत्पठेत् ॥ ३७ ॥
મુક્ત અને અસંગ રહી ભગવાનમાં નિર્મળ ભક્તિ વહન કરનારને પણ વૈન્ય (પૃથુ)નું પુણ્યચરિત્ર સાંભળવું, વાંચવું અને બીજાને સાંભળાવવું જોઈએ.
Verse 38
वैचित्रवीर्याभिहितं महन्माहात्म्यसूचकम् । अस्मिन् कृतमतिमर्त्यं पार्थवीं गतिमाप्नुयात् ॥ ३८ ॥
આ વૈચિત્રવીર્ય દ્વારા વર્ણવાયેલું મહાન માહાત્મ્ય સૂચક વર્ણન છે. જેમાં બુદ્ધિ સ્થિર કરે તે મનુષ્ય પણ પૃથુની જેમ પરમ ગતિ પામે છે.
Verse 39
अनुदिनमिदमादरेण शृण्वन् पृथुचरितं प्रथयन् विमुक्तसङ्ग: । भगवति भवसिन्धुपोतपादे स च निपुणां लभते रतिं मनुष्य: ॥ ३९ ॥
જે મનુષ્ય દરરોજ આદરપૂર્વક પૃથુચરિત્ર સાંભળે, જપે અને પ્રચાર કરે, તે આસક્તિથી મુક્ત થઈ ભવસિંધુ પાર કરાવનાર નૌકા સમા પ્રભુના ચરણકમળોમાં અડગ રતિ પામે છે.
Frequently Asked Questions
Pṛthu’s distribution reflects rājadharma purified by devotion: kingship is stewardship, not ownership. By arranging sustenance and pensions according to religious principles, he demonstrates non-exploitative governance and detachment, ensuring social stability while he transitions to vānaprastha. The Bhāgavata frames this as completion of the Lord’s mandate—prosperity administered as service, then relinquished without possessiveness.
The text explicitly states his purpose: control of speech and senses, celibacy, and prāṇa regulation were undertaken “for the satisfaction of Kṛṣṇa,” not for siddhis, fame, or heavenly promotion. As devotion becomes fixed, he abandons separate pursuits of yoga and jñāna because he realizes bhakti to Kṛṣṇa is the ultimate goal and that without attraction to kṛṣṇa-kathā, illusion cannot be fully dispelled.
Anta-kāla-smaraṇa is presented as the culmination of a life of regulated devotion: remembrance is not accidental but the fruit of steady service. Pṛthu’s brahma-bhūta steadiness and absorption in the Lord’s lotus feet illustrate the Bhāgavata conclusion that liberation is secured through devotion, with yogic procedures functioning as supportive rather than independent means.
The narrative describes a yogic withdrawal where bodily constituents are returned to their cosmic totals (earth to earth, water to water, etc.), alongside the relinquishing of sense-identities and false ego (ahaṅkāra) into mahat-tattva. In Bhāgavata theology, this is not impersonal annihilation but freedom from upādhis (material labels) so the self can abide in its constitutional service identity, strengthened by bhakti.
Arci is Pṛthu’s chaste queen who voluntarily accepts forest hardship to serve her husband and, after his passing, performs the rites and enters the funeral fire while meditating on his lotus feet. The deva-patnīs praise her as paralleling Śrī (Lakṣmī) in service to Viṣṇu—highlighting loyalty, selflessness, and devotion-centered marital dharma as spiritually luminous when aligned with the Lord’s purpose.
Phala-śruti functions pedagogically: it motivates śravaṇa and kīrtana by declaring tangible and spiritual results, while ultimately steering the listener toward bhakti. The chapter states that faithful recitation and assisting others to hear leads to attaining Pṛthu’s destination (Vaikuṇṭha) and increases unflinching faith—asserting that contact with saintly character narratives purifies Kali-yuga contamination and awakens devotion.