Adhyaya 22
Pṛthu Mahārāja Meets the Four Kumāras: Bhakti as the Boat Across Saṁsāra
પ્રજા પૃથુ મહારાજની સ્તુતિ કરતી હોય ત્યારે ચારેય કુમારો પોતાના તેજ અને સિદ્ધિથી ઓળખાતા અવતરેછે. પૃથુ તત્કાળ ઊભા થઈ શાસ્ત્રવિધિ મુજબ તેમનું સ્વાગત-પૂજન કરે છે અને ઉત્તમ ભક્તોના સત્કાર માટે ચરણામૃતને આદર્શ માને છે. તે કહે છે કે ગૃહસ્થ જીવનને સાચે પાવન બનાવે છે બ્રાહ્મણો અને વૈષ્ણવોની સાન્નિધ્યતા; ભક્તવિહિન વૈભવશાળી ઘર પણ નિષ્ફળ છે. પછી પૃથુ કુમારોને પૂછે છે—સંસારદાહથી દગ્ધ જીવ કેવી રીતે ઝડપથી પરમ લક્ષ્ય પામે? સનત્કુમાર ઉપદેશ આપે છે કે ભક્તિયોગ દ્વારા—જિજ્ઞાસા, અર્ચન, શ્રવણ-કીર્તન—ભગવાનના કમળચરણોમાં દૃઢ આસક્તિ અને ઇન્દ્રિયાસક્તિજનક સંગનો ત્યાગ કરવાથી કામના અને કર્મગ્રંથિઓ ઉખડી જાય છે. તે મનની અશાંતિ, સ્મૃતિભ્રંશ અને અર્થ-કામ આસક્તિની વ્યર્થતા બતાવી પરમાત્માની શરણાગતિથી મોક્ષ માટે ગંભીર સાધના કરવા કહે છે. પૃથુ સર્વસ્વ ઋષિઓને અર્પે છે; તેઓ આશીર્વાદ અને સ્તુતિ કરે છે, અને અધ્યાય આગળ વૈરાગ્યયુક્ત, સમૃદ્ધ, ભક્તિમય રાજા તરીકે તેની શાસનધારા તરફ વળે છે.
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच जनेषु प्रगृणत्स्वेवं पृथुं पृथुलविक्रमम् । तत्रोपजग्मुर्मुनयश्चत्वार: सूर्यवर्चस: ॥ १ ॥
મૈત્રેયે કહ્યું—જ્યારે પ્રજાજનો આ રીતે મહાપરાક્રમી રાજા પૃથુની સ્તુતિ કરતા હતા, ત્યારે સૂર્ય સમાન તેજસ્વી ચાર કુમાર મુનિઓ ત્યાં આવી પહોંચ્યા.
Verse 2
तांस्तु सिद्धेश्वरान् राजा व्योम्नोऽवतरतोऽर्चिषा । लोकानपापान् कुर्वाणान् सानुगोऽचष्ट लक्षितान् ॥ २ ॥
આકાશમાંથી તેજ સાથે ઉતરતા તે સિદ્ધેશ્વર ચાર કુમારોની કાંતિ જોઈને રાજાએ પોતાના સાથીઓ સાથે તેમને ઓળખી લીધા; તેઓ પોતાના તેજથી લોકોને પવિત્ર કરતા હતા.
Verse 3
तद्दर्शनोद्गतान् प्राणान् प्रत्यादित्सुरिवोत्थित: । ससदस्यानुगो वैन्य इन्द्रियेशो गुणानिव ॥ ३ ॥
તેમના દર્શનથી પૃથુ મહારાજાના પ્રાણ જાણે ઉછળી આવ્યા; તે સભાસદો અને અનુચરો સાથે તુરંત ઊભા થયા—જેમ બંધ જીવ ઇન્દ્રિયો દ્વારા ગુણોની તરફ ખેંચાય છે તેમ.
Verse 4
गौरवाद्यन्त्रित: सभ्य: प्रश्रयानतकन्धर: । विधिवत्पूजयां चक्रे गृहीताध्यर्हणासनान् ॥ ४ ॥
મુનિઓએ શાસ્ત્રવિધિ મુજબ સત્કાર સ્વીકારી રાજાએ આપેલા આસનો પર બેસ્યા પછી, તેમની મહિમાથી પ્રભાવિત રાજાએ વિનયથી મસ્તક નમાવી ચાર કુમારોની વિધિવત પૂજા કરી.
Verse 5
तत्पादशौचसलिलैर्मार्जितालकबन्धन: । तत्र शीलवतां वृत्तमाचरन्मानयन्निव ॥ ५ ॥
પછી રાજાએ કુમારોના કમળચરણ ધોયેલું જળ લઈને પોતાના વાળ પર છાંટ્યું. આ રીતે શીલવંતોના આચરણને અનુસરી તેણે મહાત્માઓનું સન્માન કેવી રીતે કરવું તે આદર્શરૂપે બતાવ્યું।
Verse 6
हाटकासन आसीनान् स्वधिष्ण्येष्विव पावकान् । श्रद्धासंयमसंयुक्त: प्रीत: प्राह भवाग्रजान् ॥ ६ ॥
સુવર્ણ આસન પર બેઠેલા તે ચાર મહર્ષિઓ યજ્ઞવેદી પર પ્રજ્વલિત અગ્નિ જેવા તેજસ્વી લાગતા હતા. શિવજીથી પણ જ્યેષ્ઠ એવા મહાત્માઓને મહારાજ પૃથુ શ્રદ્ધા અને સંયમ સાથે પ્રીતિપૂર્વક બોલ્યા।
Verse 7
पृथुरुवाच अहो आचरितं किं मे मङ्गलं मङ्गलायना: । यस्य वो दर्शनं ह्यासीद्दुर्दर्शानां च योगिभि: ॥ ७ ॥
પૃથુ બોલ્યા—હે મહર્ષિઓ, તમે મંગળના આશ્રય છો. મેં એવું કયું પુણ્ય કર્યું કે તમારું દર્શન મને સહેલાઈથી મળ્યું? યોગીઓ માટે પણ તમારું દર્શન અતિ દુર્લભ છે।
Verse 8
किं तस्य दुर्लभतरमिह लोके परत्र च । यस्य विप्रा: प्रसीदन्ति शिवो विष्णुश्च सानुग: ॥ ८ ॥
જેનાં પર બ્રાહ્મણો અને વૈષ્ણવો પ્રસન્ન હોય, તેના માટે આ લોકમાં અને પરલોકમાં શું દુર્લભ રહી જાય? એટલું જ નહીં, બ્રાહ્મણ-વૈષ્ણવોના અનुगામી શુભ શિવ અને ભગવાન વિષ્ણુ પણ તેની ઉપર કૃપા કરે છે।
Verse 9
नैव लक्षयते लोको लोकान् पर्यटतोऽपि यान् । यथा सर्वदृशं सर्व आत्मानं येऽस्य हेतव: ॥ ९ ॥
તમે સર્વ લોકોમાં ફરતા હોવા છતાં લોકો તમને ઓળખી શકતા નથી; જેમ સર્વદ્રષ્ટા પરમાત્મા સૌના હૃદયમાં સાક્ષીરૂપે રહેલા હોવા છતાં લોકો તેમને જાણી શકતા નથી।
Verse 10
अधना अपि ते धन्या: साधवो गृहमेधिन: । यद्गृहा ह्यर्हवर्याम्बुतृणभूमीश्वरावरा: ॥ १० ॥
ઘણો ધનવાન ન હોવા છતાં ગૃહસ્થના ઘરમાં સાધુ-ભક્તો આવે તો તે ધન્ય બને છે. મહાન અતિથિઓને જળ, આસન અને સ્વાગતની સામગ્રી અર્પણ કરનાર સ્વામી-સેવકો તથા તે ઘર પણ મહિમાવંત બને છે.
Verse 11
व्यालालयद्रुमा वै तेष्वरिक्ताखिलसम्पद: । यद्गृहास्तीर्थपादीयपादतीर्थविवर्जिता: ॥ ११ ॥
વિપરીત રીતે, સર્વ વૈભવથી ભરેલું ઘર પણ જો ત્યાં ભગવાનના ભક્તોને આવવા ન દેવામાં આવે અને તેમના ચરણ ધોવા માટે ચરણામૃત-જળ ન હોય, તો તે ઘર વિષધર સાપો વસે એવા વૃક્ષ સમાન માનવું જોઈએ.
Verse 12
स्वागतं वो द्विजश्रेष्ठा यद्व्रतानि मुमुक्षव: । चरन्ति श्रद्धया धीरा बाला एव बृहन्ति च ॥ १२ ॥
પૃથુ મહારાજે ચાર કુમારોને ‘દ્વિજશ્રેષ્ઠો’ કહી પ્રણામ કરીને સ્વાગત કર્યું. તેમણે કહ્યું—તમે જન્મથી જ શ્રદ્ધાપૂર્વક બ્રહ્મચર્ય-વ્રતો પાળ્યા છે; મુક્તિના માર્ગમાં નિપુણ હોવા છતાં તમે બાળકો સમાન જ રહો છો.
Verse 13
कच्चिन्न: कुशलं नाथा इन्द्रियार्थार्थवेदिनाम् । व्यसनावाप एतस्मिन्पतितानां स्वकर्मभि: ॥ १३ ॥
પૃથુ મહારાજે મુનિઓને પૂછ્યું—હે નાથો! જે લોકો ઇન્દ્રિયસુખને જ લક્ષ્ય માની પોતાના કર્મોથી આ ભયંકર સંસારમાં પડી ગયા છે, તેમને કોઈ કલ્યાણ અથવા સૌભાગ્ય પ્રાપ્ત થઈ શકે છે શું?
Verse 14
भवत्सु कुशलप्रश्न आत्मारामेषु नेष्यते । कुशलाकुशला यत्र न सन्ति मतिवृत्तय: ॥ १४ ॥
તમારા જેવા આત્મારામ મહાપુરુષો વિશે કુશળ-અકુશળ પૂછવાની જરૂર નથી, કારણ કે તમે સદા આત્માનંદમાં લીન છો. જ્યાં શુભ-અશુભની કલ્પનાત્મક મનોભાવનાઓ જ નથી, ત્યાં સૌભાગ્ય-દુર્ભાગ્યનો પ્રશ્ન ક્યાંથી ઊભો થાય?
Verse 15
तदहं कृतविश्रम्भ: सुहृदो वस्तपस्विनाम् । सम्पृच्छे भव एतस्मिन् क्षेम: केनाञ्जसा भवेत् ॥ १५ ॥
મને પૂર્ણ વિશ્વાસ છે કે આપ જેવા મહાપુરુષો જ આ ભૌતિક ભવાગ્નિમાં દહતા જીવોના સાચા સુહૃદ છે. તેથી હું પૂછું છું—આ જગતમાં સહેલાઈથી અને ઝડપથી પરમ કલ્યાણ કેવી રીતે પ્રાપ્ત થાય?
Verse 16
व्यक्तमात्मवतामात्मा भगवानात्मभावन: । स्वानामनुग्रहायेमां सिद्धरूपी चरत्यज: ॥ १६ ॥
ભગવાન—આત્મવંતોના આત્મા અને આત્મભાવ જગાડનાર—પોતાના અંશરૂપ જીવોને ઉન્નત કરવા સદા આતુર છે. તેમના વિશેષ અનુગ્રહ માટે જ તેઓ આપ જેવા સિદ્ધપુરુષોના રૂપે જગતમાં સર્વત્ર વિચરે છે.
Verse 17
मैत्रेय उवाच पृथोस्तत्सूक्तमाकर्ण्य सारं सुष्ठु मितं मधु । स्मयमान इव प्रीत्या कुमार: प्रत्युवाच ह ॥ १७ ॥
મૈત્રેય ઋષિ બોલ્યા: પૃથુ મહારાજના સારસભર, યોગ્ય, મિત અને મધુર વચનો સાંભળી બ્રહ્મચારીઓમાં શ્રેષ્ઠ સનત્કુમાર પ્રસન્નતાથી સ્મિત કર્યા અને આ રીતે ઉત્તર આપવા લાગ્યા.
Verse 18
सनत्कुमार उवाच साधु पृष्टं महाराज सर्वभूतहितात्मना । भवता विदुषा चापि साधूनां मतिरीदृशी ॥ १८ ॥
સનત્કુમાર બોલ્યા: હે મહારાજ! તમે બહુ સુંદર પ્રશ્ન કર્યો છે. તમે સર્વભૂતહિતૈષી હોવાથી આ પ્રશ્ન સૌના કલ્યાણ માટે છે. તમે સર્વજ્ઞ હોવા છતાં આવા પ્રશ્નો કરો—આ જ સાધુઓનું આચરણ છે; એવી બુદ્ધિ તમારા પદને શોભે છે.
Verse 19
सङ्गम: खलु साधूनामुभयेषां च सम्मत: । यत्सम्भाषणसम्प्रश्न: सर्वेषां वितनोति शम् ॥ १९ ॥
સાધુઓનો સંગ વક્તા અને શ્રોત—બન્નેને પ્રિય છે; કારણ કે ત્યાં સંવાદ, પ્રશ્નો અને ઉત્તર સૌ માટે શાંતિ અને સાચા સુખનો વિસ્તાર કરે છે.
Verse 20
अस्त्येव राजन् भवतो मधुद्विष: पादारविन्दस्य गुणानुवादने । रतिर्दुरापा विधुनोति नैष्ठिकी कामं कषायं मलमन्तरात्मन: ॥ २० ॥
હે રાજન, મધુદ્વિષ શ્રીભગવાનના પાદારવિંદના ગુણગાનમાં તારી પહેલેથી જ રતિ છે. આ રતિ દુર્લભ છે; પરંતુ જ્યારે તે અડગ નિષ્ઠા બને, ત્યારે હૃદયના અંતરમાં રહેલા કામ-કષાય-મલ આપમેળે ધોવાઈ જાય છે।
Verse 21
शास्त्रेष्वियानेव सुनिश्चितो नृणां क्षेमस्य सध्र्यग्विमृशेषु हेतु: । असङ्ग आत्मव्यतिरिक्त आत्मनि दृढा रतिर्ब्रह्मणि निर्गुणे च या ॥ २१ ॥
શાસ્ત્રોમાં સમ્યક વિચાર પછી નિશ્ચિત થયું છે કે મનુષ્યોના કલ્યાણનું પરમ કારણ દેહાત્મબુદ્ધિથી વૈરાગ્ય અને ગુણાતીત, આત્માથી પર, નિર્ગુણ પરબ્રહ્મ ભગવાનમાં દૃઢ તથા સ્થિર રતિ છે।
Verse 22
सा श्रद्धया भगवद्धर्मचर्यया जिज्ञासयाध्यात्मिकयोगनिष्ठया । योगेश्वरोपासनया च नित्यं पुण्यश्रव:कथया पुण्यया च ॥ २२ ॥
એ રતિ શ્રદ્ધાથી, ભગવદ્ધર્મના આચરણથી, ભગવાન વિષે જિજ્ઞાસાથી, આધ્યાત્મિક યોગમાં નિષ્ઠાથી, યોગેશ્વર શ્રીભગવાનની નિત્ય ઉપાસનાથી અને પુણ્યશ્રવ એવા તેમના પવિત્ર કથાના શ્રવણ-કીર્તનથી વધે છે।
Verse 23
अर्थेन्द्रियारामसगोष्ठ्यतृष्णया तत्सम्मतानामपरिग्रहेण च । विविक्तरुच्या परितोष आत्मनि विना हरेर्गुणपीयूषपानात् ॥ २३ ॥
ધન અને ઇન્દ્રિયસુખમાં મગ્ન લોકોની સંગતની તૃષ્ણા છોડીને, તેમની સંગતમાં રહેનારાઓને પણ ટાળી, જીવન એવું ઘડવું કે હરિના ગુણ-પીયૂષનું પાન કર્યા વિના આત્માને શાંતિ ન મળે. ઇન્દ્રિયભોગના સ્વાદથી વિમુખતા આવે ત્યારે ઉન્નતિ થાય છે।
Verse 24
अहिंसया पारमहंस्यचर्यया स्मृत्या मुकुन्दाचरिताग्र्यसीधुना । यमैरकामैर्नियमैश्चाप्यनिन्दया निरीहया द्वन्द्वतितिक्षया च ॥ २४ ॥
આધ્યાત્મિક ઉન્નતિ ઇચ્છનાર અહિંસક હોવો જોઈએ, પરમહંસ આચાર્યોના પગલાં અનુસરવા જોઈએ, મુકુન્દની લીલાઓના શ્રેષ્ઠ મધુનું સદા સ્મરણ કરવું જોઈએ, નિષ્કામ યમ-નિયમોનું પાલન કરવું જોઈએ અને પાલન કરતાં કોઈની નિંદા ન કરવી. સરળ જીવન જીવી દ્વંદ્વોથી અશાંત ન થઈ તિતિક્ષા શીખવી જોઈએ।
Verse 25
हरेर्मुहुस्तत्परकर्णपूर गुणाभिधानेन विजृम्भमाणया । भक्त्या ह्यसङ्ग: सदसत्यनात्मनि स्यान्निर्गुणे ब्रह्मणि चाञ्जसा रति: ॥ २५ ॥
ભક્તોના કાનનું ભૂષણ સમાન શ્રીહરિના દિવ્ય ગુણોનું વારંવાર શ્રવણ કરવાથી ભક્તિસેવા ધીમે ધીમે વધે છે. આ ભક્તિથી ગુણાતીત થઈ, અસત્-અનાત્મમાં આસક્તિ છોડીને, નિર્ગુણ બ્રહ્મ—શ્રીભગવાનમાં સહેલાઈથી રતિ સ્થિર થાય છે.
Verse 26
यदा रतिर्ब्रह्मणि नैष्ठिकी पुमा- नाचार्यवान् ज्ञानविरागरंहसा । दहत्यवीर्यं हृदयं जीवकोशं पञ्चात्मकं योनिमिवोत्थितोऽग्नि: ॥ २६ ॥
આચાર્યની કૃપાથી જ્ઞાન અને વૈરાગ્યનો વેગ જાગ્રત થઈ જ્યારે પુરુષની રતિ શ્રીભગવાનમાં નિષ્ઠિત થાય છે, ત્યારે હૃદયમાં સ્થિત જીવ પંચતત્ત્વમય આવરણসহ દેહ-પરિસરને એમ જ દહે છે જેમ લાકડામાંથી ઉત્પન્ન અગ્નિ તે જ લાકડાને દહે છે.
Verse 27
दग्धाशयो मुक्तसमस्ततद्गुणो नैवात्मनो बहिरन्तर्विचष्टे । परात्मनोर्यद्वयवधानं पुरस्तात् स्वप्ने यथा पुरुषस्तद्विनाशे ॥ २७ ॥
જ્યારે વાસનાઓ દગ્ધ થઈ જાય અને મનુષ્ય સર્વ ગુણબંધનથી મુક્ત થાય, ત્યારે તે બહાર-અંદરના કર્મોમાં ભેદ નથી જોતો. આત્મા અને પરમાત્મા વચ્ચે પહેલેથી જણાતો અંતર આત્મસાક્ષાત્કારમાં નષ્ટ થાય છે—જેમ સ્વપ્ન તૂટે ત્યારે સ્વપ્ન અને સ્વપ્નદ્રષ્ટાનો ભેદ રહેતો નથી.
Verse 28
आत्मानमिन्द्रियार्थं च परं यदुभयोरपि । सत्याशय उपाधौ वै पुमान् पश्यति नान्यदा ॥ २८ ॥
ઇન્દ્રિયસુખ માટે આત્મા રહે ત્યારે તે અનેક ઇચ્છાઓ ઊભી કરે છે અને તેથી ઉપાધિઓમાં બંધાય છે. પરંતુ પરમ સ્થિતિમાં તે માત્ર પ્રભુની ઇચ્છા પૂર્ણ કરવામાં જ રસ રાખે છે, બીજામાં નહીં.
Verse 29
निमित्ते सति सर्वत्र जलादावपि पूरुष: । आत्मनश्च परस्यापि भिदां पश्यति नान्यदा ॥ २९ ॥
માત્ર જુદા જુદા કારણો હોવાથી જ મનુષ્ય સર્વત્ર પોતાને અને બીજાને અલગ જુએ છે; જેમ પાણી, તેલ અથવા અરીસામાં દેહનું પ્રતિબિંબ જુદી રીતે દેખાય છે.
Verse 30
इन्द्रियैर्विषयाकृष्टैराक्षिप्तं ध्यायतां मन: । चेतनां हरते बुद्धे: स्तम्बस्तोयमिव ह्रदात् ॥ ३० ॥
ઇન્દ્રિયો વિષયભોગ તરફ આકર્ષાય ત્યારે મન અશાંત થાય છે. વિષયોનું સતત ધ્યાન કરતાં બુદ્ધિની ચેતના હરી જાય છે, જેમ તળાવનું પાણી કિનારેની ઘાસની નળીઓથી ધીમે ધીમે શોષાઈ જાય છે.
Verse 31
भ्रश्यत्यनुस्मृतिश्चित्तं ज्ञानभ्रंश: स्मृतिक्षये । तद्रोधं कवय: प्राहुरात्मापह्नवमात्मन: ॥ ३१ ॥
મૂળ ચેતનાથી વિમુખ થતાં ચિત્તની અનુસ્મૃતિ ભ્રષ્ટ થાય છે અને સ્મૃતિ ક્ષય પામે ત્યારે જ્ઞાનભ્રંશ થાય છે. આ અવસ્થાને કવિઓ ‘આત્માપહ્નવ’—આત્માનું પોતાનું સ્વરૂપ ભૂલી જવું—કહે છે.
Verse 32
नात: परतरो लोके पुंस: स्वार्थव्यतिक्रम: । यदध्यन्यस्य प्रेयस्त्वमात्मन: स्वव्यतिक्रमात् ॥ ३२ ॥
આ લોકમાં પુરુષના સ્વહિતને આથી મોટો અવરોધ નથી—આત્મસાક્ષાત્કારને છોડીને અન્ય વિષયોને વધુ પ્રિય માનવું.
Verse 33
अर्थेन्द्रियार्थाभिध्यानं सर्वार्थापह्नवो नृणाम् । भ्रंशितो ज्ञानविज्ञानाद्येनाविशति मुख्यताम् ॥ ३३ ॥
ધન કમાવાનું અને તેને ઇન્દ્રિયસુખમાં વાપરવાનું સતત ધ્યાન માનવોના સર્વ હિતનો નાશ કરે છે. જ્ઞાન-વિજ્ઞાન અને ભક્તિ વિહોણો બની તે વૃક્ષ-પથ્થર જેવી યોનિઓમાં પડી જાય છે.
Verse 34
न कुर्यात्कर्हिचित्सङ्गं तमस्तीव्रं तितीरिषु: । धर्मार्थकाममोक्षाणां यदत्यन्तविघातकम् ॥ ३४ ॥
અજ્ઞાનના સમુદ્રને પાર કરવા ઇચ્છનારોએ તમોગુણ સાથે ક્યારેય સંગ ન કરવો જોઈએ; કારણ કે ભોગપ્રધાન પ્રવૃત્તિઓ ધર્મ, અર્થ, કામ અને અંતે મોક્ષ—આ બધામાં અત્યંત વિઘ્ન કરે છે.
Verse 35
तत्रापि मोक्ष एवार्थ आत्यन्तिकतयेष्यते । त्रैवर्ग्योऽर्थो यतो नित्यं कृतान्तभयसंयुत: ॥ ३५ ॥
ચાર પુરુષાર્થોમાં મોક્ષ જ પરમ પ્રયોજન છે; તેને અત્યંત ગંભીરતાથી સ્વીકારવો જોઈએ. ધર્મ, અર્થ અને કામ તો મૃત્યુરૂપ પ્રકૃતિના કઠોર નિયમથી સદા નાશવાન છે.
Verse 36
परेऽवरे च ये भावा गुणव्यतिकरादनु । न तेषां विद्यते क्षेममीशविध्वंसिताशिषाम् ॥ ३६ ॥
ઉચ્ચ-નીચ જીવનસ્થિતિઓના ભેદને આપણે આશીર્વાદ માનીએ છીએ, પરંતુ તે પ્રકૃતિના ગુણોના પરસ્પર મિશ્રણથી જ દેખાય છે. વાસ્તવમાં તેમાં સ્થાયી ક્ષેમ નથી, કારણ કે પરમ નિયંતાએ બધું જ નષ્ટ કરી દે છે.
Verse 37
तत्त्वं नरेन्द्र जगतामथ तस्थूषां च देहेन्द्रियासुधिषणात्मभिरावृतानाम् । य: क्षेत्रवित्तपतया हृदि विश्वगावि: प्रत्यक् चकास्ति भगवांस्तमवेहि सोऽस्मि ॥ ३७ ॥
હે નરેન્દ્ર પૃથુ! ચર-અચર સર્વ દેહોમાં, જ્યાં જીવાત્મા સ્થૂલ દેહ તથા પ્રાણવાયુ અને બુદ્ધિરૂપ સૂક્ષ્મ દેહથી આવૃત છે, તે હૃદયમાં ક્ષેત્રના સ્વામીરૂપે જે ભગવાન અંતર્મુખ પ્રકાશે છે—તેમને જાણ; એ જ હું છું.
Verse 38
यस्मिन्निदं सदसदात्मतया विभाति माया विवेकविधुति स्रजि वाहिबुद्धि: । तं नित्यमुक्तपरिशुद्धविशुद्धतत्त्वं प्रत्यूढकर्मकलिलप्रकृतिं प्रपद्ये ॥ ३८ ॥
જેમા આ જગત કારણ-કાર્યરૂપે સદસદ જેવી રીતે માયાથી પ્રગટ થાય છે; પરંતુ વિવેકથી—જેમ દોરીમાં સાપનો ભ્રમ દૂર થાય—માયા પાર કરનાર જાણે છે કે પરમાત્મા નિત્ય મુક્ત, પરમ શુદ્ધ, વિશુદ્ધ તત્ત્વ છે અને કર્મમલથી અસ્પર્શ છે. હું એ જ પ્રભુને શરણું જાઉં છું.
Verse 39
यत्पादपङ्कजपलाशविलासभक्त्या कर्माशयं ग्रथितमुद्ग्रथयन्ति सन्त: । तद्वन्न रिक्तमतयो यतयोऽपि रुद्ध स्रोतोगणास्तमरणं भज वासुदेवम् ॥ ३९ ॥
પ્રભુના કમળચરણોના પાંદડાં જેવી કોમળ સેવામાં રમતી ભક્તિથી સંતો કર્મવાસનાની કઠિન ગાંઠ સહેલાઈથી ઉકેલી દે છે. પરંતુ ભક્તિથી ખાલી બુદ્ધિવાળા જ્ઞાની-યોગીઓ પણ ઇન્દ્રિયભોગની તરંગો રોકવા ઇચ્છે તોય રોકી શકતા નથી. તેથી વાસુદેવનંદન શ્રીકૃષ્ણનું ભજન કર।
Verse 40
कृच्छ्रो महानिह भवार्णवमप्लवेशां षड्वर्गनक्रमसुखेन तितीर्षन्ति । तत्त्वं हरेर्भगवतो भजनीयमङ्घ्रिं कृत्वोडुपं व्यसनमुत्तर दुस्तरार्णम् ॥ ४० ॥
અહીં અજ્ઞાનનો ભવસાગર અત્યંત દુસ્તર છે, ષડ્વર્ગરૂપ મગરોથી ભરેલો. અભક્તો કઠોર તપથી તેને તરવા ઇચ્છે છે; પરંતુ અમે કહીએ છીએ—ભગવાન હરિના ભજનીય કમળચરણોને નાવ બનાવી આશ્રય લો, તો આ દુસ્તર સાગર અને બધા સંકટો પાર થઈ જશે।
Verse 41
मैत्रेय उवाच स एवं ब्रह्मपुत्रेण कुमारेणात्ममेधसा । दर्शितात्मगति: सम्यक्प्रशस्योवाच तं नृप: ॥ ४१ ॥
મૈત્રેય ઋષિએ કહ્યું—બ્રહ્માના પુત્ર, આત્મબુદ્ધિથી પરિપૂર્ણ એવા કુમારે આ રીતે સંપૂર્ણ આધ્યાત્મિક જ્ઞાન આપ્યું; પોતાની આત્મગતિ દર્શિત થતાં રાજાએ તેને યોગ્ય રીતે પ્રશંસા કરીને આ પ્રમાણે કહ્યું।
Verse 42
राजोवाच कृतो मेऽनुग्रह: पूर्वं हरिणार्तानुकम्पिना । तमापादयितुं ब्रह्मन् भगवन् यूयमागता: ॥ ४२ ॥
રાજાએ કહ્યું—હે બ્રાહ્મણ, હે ભગવન! અગાઉ આર્તજનો પર દયા કરનાર ભગવાન હરિએ મને નિષ્કારણ કૃપા કરી હતી અને સૂચવ્યું હતું કે તમે મારા ઘરે આવશો; એ આશીર્વાદને સિદ્ધ કરવા માટે તમે સૌ આવ્યા છો।
Verse 43
निष्पादितश्च कार्त्स्न्येन भगवद्भिर्घृणालुभि: । साधूच्छिष्टं हि मे सर्वमात्मना सह किं ददे ॥ ४३ ॥
હે પ્રિય બ્રાહ્મણ! તમે પણ ભગવાન જેટલા કરુણાળુ છો, તેથી તમે આદેશ સંપૂર્ણ રીતે પૂર્ણ કર્યો. તેથી તમારે કંઈક અર્પણ કરવું મારું કર્તવ્ય છે; પરંતુ મારી પાસે જે કંઈ છે તે બધું સાધુજનના ઉચ્છિષ્ટ સમાન છે. પોતાને સહિત હું શું આપું?
Verse 44
प्राणा दारा: सुता ब्रह्मन् गृहाश्च सपरिच्छदा: । राज्यं बलं मही कोश इति सर्वं निवेदितम् ॥ ४४ ॥
રાજાએ આગળ કહ્યું—હે બ્રાહ્મણો! મારા પ્રાણ, પત્ની, પુત્રો, ઘર અને ઘરનો સર્વ સામાન, મારું રાજ્ય, બળ, જમીન અને ખાસ કરીને મારું ખજાનો—આ બધું હું તમને અર્પણ કરું છું।
Verse 45
सैनापत्यं च राज्यं च दण्डनेतृत्वमेव च । सर्व लोकाधिपत्यं च वेदशास्त्रविदर्हति ॥ ४५ ॥
વેદ-શાસ્ત્રના સિદ્ધાંતોમાં સંપૂર્ણ શિક્ષિત વ્યક્તિ જ સેનાપતિ, રાજ્યાધિપતિ, દંડનાયક અને સર્વલોકાધિપતિ થવા યોગ્ય છે; તેથી પૃથુ મહારાજે બધું જ કુમારોને અર્પણ કર્યું।
Verse 46
स्वमेव ब्राह्मणो भुङ्क्ते स्वं वस्ते स्वं ददाति च । तस्यैवानुग्रहेणान्नं भुञ्जते क्षत्रियादय: ॥ ४६ ॥
બ્રાહ્મણ પોતાનાં જ ધનથી ભોગ કરે છે, પોતાનાં જ ધનથી વસ્ત્ર ધારણ કરે છે અને પોતાનાં જ ધનથી દાન આપે છે; અને તેના અનुग્રહથી જ ક્ષત્રિયાદિ અન્ન ભોગવે છે।
Verse 47
यैरीदृशी भगवतो गतिरात्मवाद एकान्ततो निगमिभि: प्रतिपादिता न: । तुष्यन्त्वदभ्रकरुणा: स्वकृतेन नित्यं को नाम तत्प्रतिकरोति विनोदपात्रम् ॥ ४७ ॥
જેઓએ ભગવાન સાથે સંબંધિત આત્મસાક્ષાત્કારનો માર્ગ અમને પૂર્ણ નિશ્ચય અને વૈદિક પ્રમાણો સાથે સમજાવી અપરિમિત સેવા કરી છે, એવા મેઘસમાન કરુણામય મહાત્માઓનું ઋણ કોણ ચૂકવી શકે? તેમની તૃપ્તિ માટે અંજલિમાં જળ અર્પણ કરવું જ આપણું સાધ્ય; તેઓ તો પોતાની જ કૃપાભરી ક્રિયાઓથી સંતોષ પામે છે, જે માનવસમાજમાં વહેંચે છે।
Verse 48
मैत्रेय उवाच त आत्मयोगपतय आदिराजेन पूजिता: । शीलं तदीयं शंसन्त: खेऽभवन्मिषतां नृणाम् ॥ ४८ ॥
મૈત્રેયે કહ્યું—મહારાજ પૃથુ દ્વારા આ રીતે પૂજિત થઈ, ભક્તિયોગના સ્વામી એવા ચાર કુમારો અત્યંત પ્રસન્ન થયા. તેઓ આકાશમાં પ્રગટ થઈ રાજાના શીલનું સ્તુતિગાન કરવા લાગ્યા; સૌએ તેમને જોયા।
Verse 49
वैन्यस्तु धुर्यो महतां संस्थित्याध्यात्मशिक्षया । आप्तकाममिवात्मानं मेन आत्मन्यवस्थित: ॥ ४९ ॥
મહાન પુરુષોમાં વૈન્ય પૃથુ આધ્યાત્મિક શિક્ષામાં સ્થિર સ્થિતિને કારણે અગ્રણી હતા. તેઓ આત્મામાં સ્થિત રહી, આધ્યાત્મિક બોધમાં સર્વ સફળતા પ્રાપ્ત કરેલી હોય તેમ સંતોષમાં રહ્યા।
Verse 50
कर्माणि च यथाकालं यथादेशं यथाबलम् । यथोचितं यथावित्तमकरोद्ब्रह्मसात्कृतम् ॥ ५० ॥
આત્મતૃપ્ત મહારાજ પૃથુએ સમય, પરિસ્થિતિ, બળ અને ધનસ્થિતિ અનુસાર યથોચિત રીતે પોતાના કર્તવ્યો નિભાવ્યા. તેમના સર્વ કર્મોનો એકમાત્ર હેતુ પરમ સત્ય ભગવાનને પ્રસન્ન કરવો હતો; આ રીતે તેમણે યોગ્ય આચરણ કર્યું।
Verse 51
फलं ब्रह्मणि संन्यस्य निर्विषङ्ग: समाहित: । कर्माध्यक्षं च मन्वान आत्मानं प्रकृते: परम् ॥ ५१ ॥
પૃથુ મહારાજે પોતાના કર્મફળ બ્રહ્મમાં (ભગવાનમાં) અર્પણ કરી દીધાં અને આસક્તિ-રહિત, એકાગ્ર બન્યા. તેમણે પ્રભુને કર્મોના અધ્યક્ષ માન્યા અને પોતાને પ્રકૃતિથી પર, પરમ પુરુષોત્તમના નિત્ય દાસ તરીકે જ વિચાર્યા।
Verse 52
गृहेषु वर्तमानोऽपि स साम्राज्यश्रियान्वित: । नासज्जतेन्द्रियार्थेषु निरहंमतिरर्कवत् ॥ ५२ ॥
સમગ્ર સામ્રાજ્યની સમૃદ્ધિથી યુક્ત હોવા છતાં પૃથુ મહારાજ ગૃહસ્થ તરીકે ઘરે રહ્યા. ઇન્દ્રિયસુખ માટે પોતાના વૈભવનો ઉપયોગ કરવાની તેમને કદી વૃત્તિ ન હતી; તેથી તેઓ સૂર્યની જેમ સર્વ પરિસ્થિતિમાં અનાસક્ત અને નિરહંકાર રહ્યા।
Verse 53
एवमध्यात्मयोगेन कर्माण्यनुसमाचरन् । पुत्रानुत्पादयामास पञ्चार्चिष्यात्मसम्मतान् ॥ ५३ ॥
આ રીતે અધ્યાત્મયોગ (ભક્તિયોગ)માં સ્થિત રહી પૃથુ મહારાજે કર્મોનું યોગ્ય આચરણ કર્યું અને પોતાની પત્ની અર્ચિ દ્વારા પાંચ પુત્રોને જન્મ આપ્યો. ખરેખર, તે પુત્રો તેમની પોતાની ઇચ્છા મુજબ જ ઉત્પન્ન થયા।
Verse 54
विजिताश्वं धूम्रकेशं हर्यक्षं द्रविणं वृकम् । सर्वेषां लोकपालानां दधारैक: पृथुर्गुणान् ॥ ५४ ॥
વિજિતાશ્વ, ધૂમ્રકેશ, હર્યક્ષ, દ્રવિણ અને વૃક—આ પાંચ પુત્રોને જન્મ આપ્યા પછી પૃથુ મહારાજે લોકનું શાસન ચાલુ રાખ્યું. અન્ય લોકોના લોકપાલ દેવતાઓના સર્વ ગુણ તેમણે એકલાએ જ ધારણ કર્યા।
Verse 55
गोपीथाय जगत्सृष्टे: काले स्वे स्वेऽच्युतात्मक: । मनोवाग्वृत्तिभि: सौम्यैर्गुणै: संरञ्जयन् प्रजा: ॥ ५५ ॥
અચ્યૂત પરમેશ્વરના પરમ ભક્ત મહારાજ પૃથુ પ્રભુની સૃષ્ટિનું રક્ષણ કરવા પ્રજાઓની વિવિધ ઇચ્છાઓ અનુસાર મન, વાણી, કર્મ અને સૌમ્ય વર્તનથી સર્વ રીતે તેમને પ્રસન્ન કરતા।
Verse 56
राजेत्यधान्नामधेयं सोमराज इवापर: । सूर्यवद्विसृजन् गृह्णन् प्रतपंश्च भुवो वसु ॥ ५६ ॥
મહારાજ પૃથુ ‘રાજા’ નામે ચંદ્રરાજ સોમરાજ જેવી ખ્યાતિ પામ્યા. તેઓ સૂર્યદેવની જેમ તેજસ્વી અને કડક હતા—ઉષ્મા અને પ્રકાશ વહેંચતા અને સાથે સાથે લોકોના જળને પણ ગ્રહણ કરતા।
Verse 57
दुर्धर्षस्तेजसेवाग्निर्महेन्द्र इव दुर्जय: । तितिक्षया धरित्रीव द्यौरिवाभीष्टदो नृणाम् ॥ ५७ ॥
મહારાજ પૃથુ અગ્નિની જેમ દુર્ધર્ષ હતા—તેમની આજ્ઞા કોઈ ઉલ્લંઘી શકતું નહોતું. તેઓ સ્વર્ગરાજ ઇન્દ્રની જેમ અજેય; છતાં ધરતીની જેમ સહનશીલ અને માનવોની ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરવામાં આકાશની જેમ ઉદાર હતા।
Verse 58
वर्षति स्म यथाकामं पर्जन्य इव तर्पयन् । समुद्र इव दुर्बोध: सत्त्वेनाचलराडिव ॥ ५८ ॥
ઇચ્છા મુજબ વરસતા પર્જન્યની જેમ મહારાજ પૃથુ સૌને તૃપ્ત કરતા. તેઓ સમુદ્રની જેમ ગહન—તેમની ઊંડાઈ કોઈ સમજી શકતું નહોતું; અને મેરુ પર્વતની જેમ પોતાના સંકલ્પમાં અચલ હતા।
Verse 59
धर्मराडिव शिक्षायामाश्चर्ये हिमवानिव । कुवेर इव कोशाढ्यो गुप्तार्थो वरुणो यथा ॥ ५९ ॥
મહારાજ પૃથુની બુદ્ધિ અને શિક્ષા ધર્મરાજ યમ જેવી આશ્ચર્યજનક હતી. તેમનું વૈભવ હિમાલય જેવું—રત્નો અને ધાતુઓના ભંડારથી ભરપૂર. તેઓ કુબેરની જેમ ધનાઢ્ય હતા, અને તેમના રહસ્યો વરુણદેવની જેમ અપ્રગટ—કોઈ તેને ખુલાસો કરી શક્યું નહીં।
Verse 60
मातरिश्वेव सर्वात्मा बलेन महसौजसा । अविषह्यतया देवो भगवान् भूतराडिव ॥ ६० ॥
દેહબળ અને ઇન્દ્રિયબળમાં મહારાજ પૃથુ સર્વત્ર ગમન કરનાર પવન સમાન હતા; અને અસહ્ય તેજમાં તેઓ ભગવાન રુદ્રરૂપ સદાશિવ સમાન હતા।
Verse 61
कन्दर्प इव सौन्दर्ये मनस्वी मृगराडिव । वात्सल्ये मनुवन्नृणां प्रभुत्वे भगवानज: ॥ ६१ ॥
સૌંદર્યમાં તેઓ કંદર્પ સમાન, અને મનોબળમાં સિંહ સમાન હતા. વાત્સલ્યમાં સ્વાયંભુવ મનુ જેવા, અને અધિકારમાં ભગવાન બ્રહ્મા સમાન હતા।
Verse 62
बृहस्पतिर्ब्रह्मवादे आत्मवत्त्वे स्वयं हरि: । भक्त्या गोगुरुविप्रेषु विष्वक्सेनानुवर्तिषु । ह्रिया प्रश्रयशीलाभ्यामात्मतुल्य: परोद्यमे ॥ ६२ ॥
આધ્યાત્મિક જ્ઞાનમાં તેઓ બૃહસ્પતિ સમાન, અને આત્મસંયમમાં સ્વયં હરિ સમાન હતા। ગોરક્ષા તથા ગુરુ-બ્રાહ્મણ સેવામાં રત ભક્તો—વિષ્વક્સેનના અનુયાયીઓ—નું તેઓ ભક્તિપૂર્વક અનુસરણ કરતા। લજ્જા અને વિનયમાં પરિપૂર્ણ, અને પરોપકારમાં જાણે પોતાના આત્મહિત માટે જ કાર્ય કરતા।
Verse 63
कीर्त्योर्ध्वगीतया पुम्भिस्त्रैलोक्ये तत्र तत्र ह । प्रविष्ट: कर्णरन्ध्रेषु स्त्रीणां राम: सतामिव ॥ ६३ ॥
ઉર્ધ્વ, મધ્ય અને અધઃ—ત્રિલોકમાં સર્વત્ર લોકોએ તેમની કીર્તિ ઊંચા સ્વરે ગાઈ. સ્ત્રીઓ અને સાધુજનોએ તેમના મધુર યશને કાનમાં ધારણ કર્યું; તે શ્રીરામની કીર્તિ સમાન મીઠું હતું।
Frequently Asked Questions
This act honors caraṇāmṛta as spiritually purifying and models śāstric etiquette: a ruler becomes truly glorious by humility before realized devotees. In Bhāgavata theology, the Lord’s mercy flows through His devotees; reverence to them accelerates purification and anchors kingship in service rather than pride.
He defines it as detachment from the bodily concept and steady attachment to the Supreme Lord beyond the guṇas. This attachment is cultivated through bhakti practices—hearing, chanting, worship, and inquiry—and it naturally cleanses lust from the heart, making liberation meaningful and stable.
Those absorbed in money-making and sense gratification—and even those who keep such association—should be avoided, because that association agitates the mind, strengthens anarthas, and obstructs dharma, artha, kāma, and especially mokṣa. The chapter frames bad association as the practical root of spiritual decline.
Because without devotion to the Lord’s lotus feet, the ‘hard-knotted’ desires for fruitive activity persist. Sanat-kumāra presents bhakti as uniquely effective: service to Bhagavān redirects desire itself, whereas mere restraint or analysis often fails against entrenched saṁskāras.
The Lord’s lotus feet are compared to boats that carry one safely across saṁsāra, which is dangerous like an ocean filled with sharks (temptations, anarthas, karmic reactions). The teaching emphasizes śaraṇāgati—taking shelter—over relying solely on austerity or self-powered methods.