Adhyaya 21
Pṛthu Mahārāja’s Homecoming, Sacrificial Assembly, and Instruction on Devotional Kingship
મૈત્રેય વિદુરને કહે છે કે પૃથુ મહારાજ ભવ્ય મંગલ-સજાવટ અને પ્રજાના સ્વાગત વચ્ચે રાજધાનીમાં પરત આવે છે, છતાં અંતરમાં નિર્લિપ્ત રહે છે—ઐશ્વર્યમાં પણ વૈરાગ્યનું ચિહ્ન. વિષ્ણુની કૃપાથી પ્રાપ્ત તેમની દિવ્ય શક્તિ અને કીર્તિ સાંભળી વિદુર તેમના આદર્શ રાજધર્મનું વધુ વર્ણન માંગે છે. મૈત્રેય ગંગા–યમુના વચ્ચે પૃથુનું અદ્વિતીય સર્વભૌમત્વ વર્ણવી મહાયજ્ઞનો પ્રસંગ લાવે છે, જ્યાં ઋષિ, બ્રાહ્મણ, દેવતા અને રાજર્ષિઓ એકત્ર થાય છે. દીક્ષા લઈને પૃથુ વિધિ-નિયમોનું પાલન કરે છે અને શુભ રાજરૂપે તેજસ્વી દેખાય છે. સભામાં તેઓ ઉપદેશ આપે છે—રાજાએ પ્રજાને વર્ણાશ્રમધર્મમાં દોરવી જોઈએ; કારણ કે જેને તે દોરે છે અને જે તેના શાસનને ટેકો આપે છે, તેમના કર્મફળમાં રાજા ભાગીદાર બને છે. તેઓ ઈશ્વરવાદને યુક્તિ અને વેદનો નિષ્કર્ષ સ્થાપે છે, ભક્તિને શુદ્ધિનો માર્ગ કહે છે, અને અગ્નિયજ્ઞ કરતાં બ્રાહ્મણ તથા વૈષ્ણવસેવાને શ્રેષ્ઠ ગણાવે છે. સભા આશીર્વાદ આપે છે કે સદ્ગુણી પુત્ર પાપી પિતાને પણ તારવી શકે; આગળની યજ્ઞકથા અને આદર્શ રાજર્ષિ નેતૃત્વ માટે ભૂમિકા બને છે.
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच । मौक्तिकैः कुसुम-स्रग्भिर् दुकूलैः स्वर्ण-तोरणैः महासुरभिभिर् धूपैः मण्डितं तत्र तत्र वाइ ॥ १ ॥
મૈત્રેયે કહ્યું—વિદુર! રાજા નગરમાં પ્રવેશ્યા ત્યારે નગર સ્થળે સ્થળે મોતી, પુષ્પમાળા, સુંદર વસ્ત્રો અને સુવર્ણ તોરણોથી શોભિત હતું, અને અત્યંત સુગંધિત ધૂપથી સમગ્ર નગર સુવાસિત બન્યું હતું।
Verse 2
चन्दनागुरुतोयार्द्ररथ्याचत्वरमार्गवत् । पुष्पाक्षतफलैस्तोक्मैर्लाजैरर्चिर्भिरर्चितम् ॥ २ ॥
ચંદન અને અગુરુથી સુગંધિત જળ નગરની ગલીઓ, ચૌક અને માર્ગોમાં સર્વત્ર છાંટવામાં આવ્યું. પુષ્પ, અક્ષત, અખંડ ફળ, લાજ, વિવિધ રત્નો અને દીપજ્યોતિથી સર્વત્ર મંગલ સજાવટ થઈ.
Verse 3
सवृन्दै: कदलीस्तम्भै: पूगपोतै: परिष्कृतम् । तरुपल्लवमालाभि: सर्वत: समलङ्कृतम् ॥ ३ ॥
ફળ-ફૂલના ગુચ્છો સાથે કેળાના સ્તંભો અને સોપારીની ડાળીઓથી ચૌક સજાવાયા. વૃક્ષપલ્લવની માળાઓથી નગર સર્વત્ર અલંકૃત થઈ અતિ મનોહર લાગતું હતું.
Verse 4
प्रजास्तं दीपबलिभि: सम्भृताशेषमङ्गलै: । अभीयुर्मृष्टकन्याश्च मृष्टकुण्डलमण्डिता: ॥ ४ ॥
રાજા નગરદ્વારમાં પ્રવેશતાં જ પ્રજાજનો દીપ, પુષ્પ, દહીં વગેરે સર્વ મંગલ દ્રવ્યો લઈને હર્ષપૂર્વક સ્વાગત કરવા આવ્યા. ઝણઝણતા કુંડળોથી શોભિત અનેક સુંદર કન્યાઓ પણ તેને અભિવાદન કરવા આગળ આવી.
Verse 5
शङ्खदुन्दुभिघोषेण ब्रह्मघोषेण चर्त्विजाम् । विवेश भवनं वीर: स्तूयमानो गतस्मय: ॥ ५ ॥
રાજા મહેલમાં પ્રવેશતાં શંખ અને દુન્દુભિનો નાદ થયો, ઋત્વિજોએ વૈદિક મંત્રોથી બ્રહ્મઘોષ કર્યો અને સૂતાદિ સ્તુતિકારોએ વિવિધ સ્તુતિઓ ગાઈ. છતાં આ બધાં સન્માનથી પણ તે વીરસ્વરૂપ રાજા જરાય અહંકારિત ન થયો.
Verse 6
पूजित: पूजयामास तत्र तत्र महायशा: । पौराञ्जानपदांस्तांस्तान्प्रीत: प्रियवरप्रद: ॥ ६ ॥
પોતે પૂજિત થયો છતાં તે મહાયશસ્વી રાજા સ્થળે સ્થળે સૌને સન્માન આપતો રહ્યો. પ્રસન્ન થઈ તેણે નગરવાસી અને જનપદવાસીઓને તેમની પ્રિય અને ઇચ્છિત વરદાનરૂપ આશીર્વાદો આપ્યા.
Verse 7
स एवमादीन्यनवद्यचेष्टित: कर्माणि भूयांसि महान्महत्तम: । कुर्वन् शशासावनिमण्डलं यश: स्फीतं निधायारुरुहे परं पदम् ॥ ७ ॥
પૃથુ મહારાજ મહત્તમ મહાત્મા હતા, તેથી સર્વે માટે પૂજનીય હતા. ભૂમંડળનું શાસન કરતાં તેમણે અનેક નિર્દોષ અને મહાન કર્મો કર્યા. સર્વત્ર વ્યાપેલી કીર્તિ સ્થાપી અંતે તેમણે પરમ પુરુષ ભગવાનના ચરણકમળરૂપ પરમ પદને પ્રાપ્ત કર્યું.
Verse 8
सूत उवाच तदादिराजस्य यशो विजृम्भितं गुणैरशेषैर्गुणवत्सभाजितम् । क्षत्ता महाभागवत: सदस्पते कौषारविं प्राह गृणन्तमर्चयन् ॥ ८ ॥
સૂત ગોસ્વામી બોલ્યા: હે શૌનક, મહર્ષિઓના અધિપતિ! સર્વ ગુણોથી અલંકૃત અને સર્વત્ર પ્રશંસિત આદિરાજ પૃથુનું યશ મૈત્રેયના મુખેથી સાંભળી, મહાભાગવત વિદુરે વિનયપૂર્વક કૌષારવિ ઋષિને નમસ્કાર કરી પૂજા કરી અને આ પ્રશ્ન પૂછ્યો.
Verse 9
विदुर उवाच सोऽभिषिक्त: पृथुर्विप्रैर्लब्धाशेषसुरार्हण: । बिभ्रत् स वैष्णवं तेजो बाह्वोर्याभ्यां दुदोह गाम् ॥ ९ ॥
વિદુર બોલ્યા: હે બ્રાહ્મણ મૈત્રેય! મહર્ષિ અને બ્રાહ્મણોએ પૃથુનો રાજ્યાભિષેક કર્યો—આ જાણવું અત્યંત પ્રકાશક છે. સર્વ દેવતાઓએ તેમને અસંખ્ય દાન-ઉપહાર આપ્યા. અને ભગવાન વિષ્ણુ પાસેથી પ્રાપ્ત વૈષ્ણવ તેજ ભુજાઓમાં ધારણ કરીને તેમણે ધરતીનું દોહન કરી તેને બહુ સમૃદ્ધ કરી.
Verse 10
को न्वस्य कीर्तिं न शृणोत्यभिज्ञो यद्विक्रमोच्छिष्टमशेषभूपा: । लोका: सपाला उपजीवन्ति काम- मद्यापि तन्मे वद कर्म शुद्धम् ॥ १० ॥
આવા મહાપ્રતાપી પૃથુની કીર્તિ કોણ જ્ઞાની ન સાંભળે? જેના પરાક્રમના પગલાં અનુસરી આજે પણ સર્વ રાજાઓ અને લોકપાલો પોતાના લોકનું પાલન કરે છે. તેથી કૃપા કરીને મને તેમના શુદ્ધ, પુણ્ય અને મંગલમય કર્મો વધુ કહો; હું વધુ ને વધુ સાંભળવા ઇચ્છું છું.
Verse 11
मैत्रेय उवाच गङ्गायमुनयोर्नद्योरन्तरा क्षेत्रमावसन् । आरब्धानेव बुभुजे भोगान् पुण्यजिहासया ॥ ११ ॥
મૈત્રેય બોલ્યા: હે વિદુર! પૃથુ ગંગા અને યમુના—આ બે મહાનદીઓની વચ્ચે આવેલા પ્રદેશમાં વસતા હતા. તેઓ અત્યંત વૈભવશાળી હતા; છતાં એવું લાગતું કે પૂર્વ પુણ્યના ફળને ક્ષીણ કરવા માટે જ તેઓ નિર્ધારિત ભોગો ભોગવી રહ્યા છે.
Verse 12
सर्वत्रास्खलितादेश: सप्तद्वीपैकदण्डधृक् । अन्यत्र ब्राह्मणकुलादन्यत्राच्युतगोत्रत: ॥ १२ ॥
મહારાજ પૃથુ સર્વત્ર અખંડ આજ્ઞાવાળા અપ્રતિસ્પર્ધી રાજા હતા; પૃથ્વીના સાત દ્વીપો પર શાસનનો દંડ તેઓ ધારણ કરતા. તેમની અચલ આજ્ઞા માત્ર સાધુ બ્રાહ્મણો અને અચ્યુત-ગોત્રજ વૈષ્ણવો જ ઉલ્લંઘી શકતા.
Verse 13
एकदासीन्महासत्रदीक्षा तत्र दिवौकसाम् । समाजो ब्रह्मर्षीणां च राजर्षीणां च सत्तम ॥ १३ ॥
એક વખત મહારાજ પૃથુએ મહાસત્ર નામના મહાયજ્ઞની દીક્ષા લીધી. ત્યાં ઉચ્ચ લોકોના દેવતાઓ, બ્રહ્મર્ષિઓ, શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો અને રાજર્ષિ કહેવાતા પરમ સાધુ રાજાઓ—બધા જ એકત્ર થયા.
Verse 14
तस्मिन्नर्हत्सु सर्वेषु स्वर्चितेषु यथार्हत: । उत्थित: सदसो मध्ये ताराणामुडुराडिव ॥ १४ ॥
તે મહાસભામાં મહારાજ પૃથુએ સૌ પ્રથમ સર્વ માનનીય મહેમાનોને તેમની તેમની સ્થિતિ અનુસાર યથોચિત રીતે પૂજ્યા. ત્યારબાદ તેઓ સભાના મધ્યમાં ઊભા થયા અને તારાઓ વચ્ચે પૂર્ણચંદ્ર ઉગ્યો હોય તેમ તેજસ્વી લાગ્યા.
Verse 15
प्रांशु: पीनायतभुजो गौर: कञ्जारुणेक्षण: । सुनास: सुमुख: सौम्य: पीनांस: सुद्विजस्मित: ॥ १५ ॥
રાજા પૃથુનું શરીર ઊંચું અને દૃઢ હતું, વર્ણ ગૌર હતો. તેમની ભુજાઓ ભરાવદાર અને વિશાળ હતી, અને આંખો ઉગતા સૂર્ય જેવી તેજસ્વી, કમળ-અરુણ હતી. નાક સીધું, મુખ અતિ સુંદર, સ્વભાવ ગંભીર; અને સ્મિતમાં દાંત સુંદર રીતે શોભતા.
Verse 16
व्यूढवक्षा बृहच्छ्रोणिर्वलिवल्गुदलोदर: । आवर्तनाभिरोजस्वी काञ्चनोरुरुदग्रपात् ॥ १६ ॥
મહારાજ પૃથુનું વક્ષસ્થળ બહુ વિશાળ હતું, કમર ભારે હતી, અને પેટ પર ચામડીની રેખાઓ વડપત્ર જેવી રચના ધરાવતી હતી. તેમની નાભિ ઊંડી અને આવર્તવાળી હતી, જાંઘો સોનાની કાંતિથી ઝગમગતી હતી, અને પગનો ઉપરનો ભાગ (ઇન્સ્ટેપ) ધનુષ્ય જેવો વળાંકદાર ઊંચો હતો.
Verse 17
सूक्ष्मवक्रासितस्निग्धमूर्धज: कम्बुकन्धर: । महाधने दुकूलाग्र्ये परिधायोपवीय च ॥ १७ ॥
તેમના મસ્તકના વાળ અતિ સૂક્ષ્મ, કાળા, સ્નિગ્ધ અને વક્ર હતા; શંખસમાન કણ્ઠ પર શુભ રેખાઓ શોભતી હતી. તેમણે અતિ મૂલ્યવાન ધોતી અને ઉત્તરીય ધારણ કર્યું હતું.
Verse 18
व्यञ्जिताशेषगात्रश्रीर्नियमे न्यस्तभूषण: । कृष्णाजिनधर: श्रीमान् कुशपाणि:कृतोचित: ॥ १८ ॥
દીક્ષા-વિધિમાં તેમણે આભૂષણો અને મૂલ્યવાન વસ્ત્રો બાજુએ મૂક્યા, તેથી દેહની સ્વાભાવિક શોભા પ્રગટ થઈ. કૃષ્ણમૃગચર્મ ધારણ કરી અને આંગળીમાં કુશ-વલય પહેરી તેઓ વધુ મનોહર લાગ્યા; તેમણે નિયમોનું યથાવત પાલન કર્યું.
Verse 19
शिशिरस्निग्धताराक्ष: समैक्षत समन्तत: । ऊचिवानिदमुर्वीश: सद: संहर्षयन्निव ॥ १९ ॥
સભાસદોને ઉત્સાહિત કરી આનંદ વધારવા પૃથુ મહારાજે ચારે તરફ નજર કરી; તેમના નેત્રો શિશિરથી ભીંજાયેલા આકાશના તારાઓ જેવા ઝગમગતા હતા. પછી તેમણે ગంభીર, ઊંચા સ્વરે વાત કરી.
Verse 20
चारु चित्रपदं श्लक्ष्णं मृष्टं गूढमविक्लवम् । सर्वेषामुपकारार्थं तदा अनुवदन्निव ॥ २० ॥
તેમનું વચન અતિ સુંદર, અલંકારસભર, સ્પષ્ટ અને સાંભળવામાં મધુર હતું; શબ્દો ગಂಭીર અને નિશ્ચિત હતા. સર્વના ઉપકાર માટે તેઓ બોલતા હતા, જાણે પરમ સત્યનું પોતાનું અનુભૂત જ્ઞાન પ્રગટ કરતા હોય.
Verse 21
राजोवाच सभ्या: शृणुत भद्रं व: साधवो य इहागता: । सत्सु जिज्ञासुभिर्धर्ममावेद्यं स्वमनीषितम् ॥ २१ ॥
રાજાએ કહ્યું: હે સભ્યજન, તમારું મંગળ થાઓ! અહીં પધારેલા મહાત્માઓ, કૃપા કરીને મારી વિનંતી ધ્યાનથી સાંભળો. જે ખરેખર જિજ્ઞાસુ હોય, તેણે પોતાનો નિર્ણય સત્પુરુષોની સભામાં નિવેદિત કરવો જોઈએ.
Verse 22
अहं दण्डधरो राजा प्रजानामिह योजित: । रक्षिता वृत्तिद: स्वेषु सेतुषु स्थापिता पृथक् ॥ २२ ॥
પૃથુ રાજાએ કહ્યું—હું દંડધારી રાજા આ લોકમાં પ્રજાઓ માટે નિયુક્ત થયો છું; હું તેમની રક્ષા કરું છું અને વૈદિક વિધિથી સ્થાપિત મર્યાદામાં તેમને તેમના-તેમના કર્મમાં લગાવું છું।
Verse 23
तस्य मे तदनुष्ठानाद्यानाहुर्ब्रह्मवादिन: । लोका: स्यु: कामसन्दोहा यस्य तुष्यति दिष्टदृक् ॥ २३ ॥
પૃથુ મહારાજાએ કહ્યું—રાજધર્મનું યોગ્ય અનુષ્ઠાન કરવાથી, વેદજ્ઞ બ્રહ્મવાદીઓ જે કહે છે તે મુજબ, મને ઇચ્છિત લક્ષ્યો પ્રાપ્ત થશે; કારણ કે સર્વ ભાગ્યના દ્રષ્ટા પરમ પુરુષ ભગવાન પ્રસન્ન થાય ત્યારે જ સિદ્ધિ થાય છે।
Verse 24
य उद्धरेत्करं राजा प्रजा धर्मेष्वशिक्षयन् । प्रजानां शमलं भुङ्क्ते भगं च स्वं जहाति स: ॥ २४ ॥
જે રાજા પ્રજાને વર્ણાશ્રમધર્મ શીખવ્યા વિના માત્ર કર-શુલ્ક ઉઘરે છે, તે પ્રજાના પાપનો ભાગ ભોગવે છે અને પોતાનું સૌભાગ્ય પણ ગુમાવે છે।
Verse 25
तत् प्रजा भर्तृपिण्डार्थं स्वार्थमेवानसूयव: । कुरुताधोक्षजधियस्तर्हि मेऽनुग्रह: कृत: ॥ २५ ॥
અતએવ હે નિર્દોષ પ્રજાજનો, તમારા રાજાના પરલોક-કલ્યાણ માટે અને તમારા સ્વહિત માટે, વર્ણાશ્રમ અનુસાર તમારા-તમારા કર્તવ્યો યોગ્ય રીતે કરો અને હૃદયમાં અધોક્ષજ ભગવાનનું સદા સ્મરણ રાખો; ત્યારે મારા પર પણ અનુગ્રહ થયો ગણાશે।
Verse 26
यूयं तदनुमोदध्वं पितृदेवर्षयोऽमला: । कर्तु: शास्तुरनुज्ञातुस्तुल्यं यत्प्रेत्य तत्फलम् ॥ २६ ॥
હે નિર્મળહૃદય દેવો, પિતૃઓ અને ઋષિઓ, તમે મારા પ્રસ્તાવને અનુમોદન આપો; કારણ કે મૃત્યુ પછી કર્મનું ફળ કર્તા, નિયામક અને સમર્થક—ત્રણેમાં સમાન રીતે વહેંચાય છે।
Verse 27
अस्ति यज्ञपतिर्नाम केषाञ्चिदर्हसत्तमा: । इहामुत्र च लक्ष्यन्ते ज्योत्स्नावत्य: क्वचिद्भुव: ॥ २७ ॥
હે માનનીય સજ્જનો, શાસ્ત્રપ્રમાણ અનુસાર યજ્ઞપતિ નામે પરમ અધિકારી અવશ્ય છે, જે આપણા કર્મોના યોગ્ય ફળ આપે છે; નહિતર કેટલાક લોકો ઇહલોક અને પરલોક બંનેમાં અસાધારણ સૌંદર્ય અને બળથી યુક્ત કેમ દેખાય?
Verse 28
मनोरुत्तानपादस्य ध्रुवस्यापि महीपते: । प्रियव्रतस्य राजर्षेरङ्गस्यास्मत्पितु: पितु: ॥ २८ ॥ ईदृशानामथान्येषामजस्य च भवस्य च । प्रह्लादस्य बलेश्चापि कृत्यमस्ति गदाभृता ॥ २९ ॥
મનુ, ઉત્તાનપાદ, મહારાજ ધ્રુવ, રાજર્ષિ પ્રિયવ્રત અને મારા પિતામહ અંગ—આ મહાત્માઓના આચરણથી પણ વેદપ્રમાણ પુષ્ટ થાય છે.
Verse 29
मनोरुत्तानपादस्य ध्रुवस्यापि महीपते: । प्रियव्रतस्य राजर्षेरङ्गस्यास्मत्पितु: पितु: ॥ २८ ॥ ईदृशानामथान्येषामजस्य च भवस्य च । प्रह्लादस्य बलेश्चापि कृत्यमस्ति गदाभृता ॥ २९ ॥
એ જ રીતે અજ, ભવ (શિવ), પ્રહ્લાદ અને બલિ વગેરે અનેક મહાત્માઓનો પણ દૃઢ વિશ્વાસ છે કે ગદા ધારણ કરનાર પરમ પુરુષોત્તમ ભગવાન અસ્તિત્વમાં છે; તેથી સર્વ કર્તવ્ય તેમને અર્પણ કરવું જોઈએ.
Verse 30
दौहित्रादीनृते मृत्यो: शोच्यान् धर्मविमोहितान् । वर्गस्वर्गापवर्गाणां प्रायेणैकात्म्यहेतुना ॥ ३० ॥
મૃત્યુના દૌહિત્ર વેણા જેવા નિંદ્ય લોકો ધર્મમાર્ગે મોહિત થઈ શોકનીય છે; છતાં ધર્મ, અર્થ, કામ, મોક્ષ તથા સ્વર્ગપ્રાપ્તિ વગેરે આશીર્વાદો આપનાર મુખ્યત્વે એક જ છે—પરમ પુરુષોત્તમ ભગવાન—એવું સર્વ મહાત્માઓ સ્વીકારે છે.
Verse 31
यत्पादसेवाभिरुचिस्तपस्विना- मशेषजन्मोपचितं मलं धिय: । सद्य: क्षिणोत्यन्वहमेधती सती यथा पदाङ्गुष्ठविनि:सृता सरित् ॥ ३१ ॥
ભગવાનના કમળચરણોની સેવામાં રુચિ થવાથી અસંખ્ય જન્મોમાં મનમાં સચિત થયેલો મલ તરત જ નાશ પામે છે. જેમ પ્રભુના પગના અંગૂઠાથી નીકળેલી ગંગા તત્ક્ષણે શુદ્ધ કરે છે, તેમ આ ભક્તિ મનને નિર્મળ કરી કૃષ્ણચેતનાને દિવસે દિવસે વધારતી જાય છે.
Verse 32
विनिर्धुताशेषमनोमल: पुमा- नसङ्गविज्ञानविशेषवीर्यवान् । यदङ्घ्रिमूले कृतकेतन: पुन- र्न संसृतिं क्लेशवहां प्रपद्यते ॥ ३२ ॥
જે ભક્ત પરમ પુરુષ શ્રીહરિના કમળચરણોના મૂળમાં શરણ લે છે, તે મનની સર્વ મલિનતા અને ભ્રમથી સંપૂર્ણ શુદ્ધ થાય છે અને ભક્તિયોગના બળથી વૈરાગ્ય પ્રગટ કરે છે. પ્રભુના ચરણમૂલમાં આશ્રય લીધા પછી તે ત્રિતાપદુઃખભર્યા સંસારમાં ફરી પાછો આવતો નથી.
Verse 33
तमेव यूयं भजतात्मवृत्तिभि- र्मनोवच:कायगुणै: स्वकर्मभि: । अमायिन: कामदुघाङ्घ्रिपङ्कजं यथाधिकारावसितार्थसिद्धय: ॥ ३३ ॥
તમે સૌ મન, વાણી, શરીર, સ્વભાવ-ગુણો અને તમારા કર્મફળ સાથે, કપટ વિના માત્ર શ્રીહરિનું ભજન કરો. તમારી યોગ્યતા અને સ્થિતિ અનુસાર, કામદુઘ એવા પ્રભુના કમળચરણોની સંપૂર્ણ વિશ્વાસથી નિઃસંકોચ સેવા કરો; ત્યારે જીવનનો પરમ હેતુ નિશ્ચયે સિદ્ધ થશે.
Verse 34
असाविहानेकगुणोऽगुणोऽध्वर: पृथग्विधद्रव्यगुणक्रियोक्तिभि: । सम्पद्यतेऽर्थाशयलिङ्गनामभि- र्विशुद्धविज्ञानघन: स्वरूपत: ॥ ३४ ॥
પરમેશ્વર સ્વરૂપથી શુદ્ધ વિજ્ઞાનઘન છે અને ભૌતિક ગુણોથી અસ્પૃશ્ય છે; છતાં બંધ જીવના હિત માટે તે વિવિધ દ્રવ્ય, ગુણ, ક્રિયા અને મંત્રોથી કરાતા અનેક પ્રકારના યજ્ઞોને સ્વીકારે છે. કરનારના હેતુ અને અભિપ્રાય મુજબ તે યજ્ઞ દેવતાઓના અલગ અલગ નામે અર્પિત કહેવાય, પરંતુ ભોક્તા તો એ જ ભગવાન છે.
Verse 35
प्रधानकालाशयधर्मसङ्ग्रहे शरीर एष प्रतिपद्य चेतनाम् । क्रियाफलत्वेन विभुर्विभाव्यते यथानलो दारुषु तद्गुणात्मक: ॥ ३५ ॥
પ્રધાન (પ્રકૃતિ), કાળ, આશય (વાસના) અને ધર્મ (કર્મ)ના સંયોગથી ઉત્પન્ન વિવિધ શરીરોમાં એ સર્વવ્યાપી ભગવાન ચેતના રૂપે પ્રવેશ કર્યો હોય તેમ દેખાય છે. ક્રિયા અને ફળના ભેદ પ્રમાણે તેની અભિવ્યક્તિ જુદી જુદી લાગે છે—જેમ એક જ અગ્નિ લાકડાંના આકાર-પરિમાણ અનુસાર અલગ રીતે પ્રજ્વલિત થાય છે.
Verse 36
अहो ममामी वितरन्त्यनुग्रहं हरिं गुरुं यज्ञभुजामधीश्वरम् । स्वधर्मयोगेन यजन्ति मामका निरन्तरं क्षोणितले दृढव्रता: ॥ ३६ ॥
અહો! ભગવાન હરિ યજ્ઞોના ભોક્તા અને અધિેશ્વર છે, તેમજ પરમ ગુરુ પણ છે. હે મારા નાગરિકો, તમે પૃથ્વી પર તમારા સ્વધર્મયોગથી દૃઢવ્રત બની સતત તેમની પૂજા કરો છો; એ રીતે તમે મારા પર જ કૃપા વરસાવો છો. તેથી હું તમારો હૃદયપૂર્વક આભારી છું.
Verse 37
मा जातु तेज: प्रभवेन्महर्द्धिभि- स्तितिक्षया तपसा विद्यया च । देदीप्यमानेऽजितदेवतानां कुले स्वयं राजकुलाद् द्विजानाम् ॥ ३७ ॥
બ્રાહ્મણો અને વૈષ્ણવો ક્ષમા, તપ, જ્ઞાન અને વિદ્યાના તેજથી સ્વયં મહિમાવંત થાય છે. આ આધ્યાત્મિક સંપત્તિથી તેઓ રાજશક્તિ કરતાં પણ વધુ પ્રબળ છે; તેથી રાજવર્ગે તેમની સામે ભૌતિક પરાક્રમ ન બતાવવો અને તેમનો અપરાધ ન કરવો જોઈએ.
Verse 38
ब्रह्मण्यदेव: पुरुष: पुरातनो नित्यं हरिर्यच्चरणाभिवन्दनात् । अवाप लक्ष्मीमनपायिनीं यशो जगत्पवित्रं च महत्तमाग्रणी: ॥ ३८ ॥
બ્રહ્મણ્યદેવ, પુરાતન અને નિત્ય હરિ—મહાપુરુષોમાં અગ્રણી—એ બ્રાહ્મણો અને વૈષ્ણવોના ચરણકમળને વંદન કરીને અવિનાશી લક્ષ્મી તથા જગતને પવિત્ર કરનાર યશ પ્રાપ્ત કર્યો.
Verse 39
यत्सेवयाशेषगुहाशय: स्वराड् विप्रप्रियस्तुष्यति काममीश्वर: । तदेव तद्धर्मपरैर्विनीतै: सर्वात्मना ब्रह्मकुलं निषेव्यताम् ॥ ३९ ॥
જેનાં સેવાથી હૃદયમાં નિવાસ કરનાર, સર્વથા સ્વતંત્ર પરમેશ્વર સંપૂર્ણ પ્રસન્ન થાય છે—તે વિપ્રપ્રિય છે. તેથી ધર્મપરાયણ અને વિનયી લોકોએ સર્વાત્મભાવથી બ્રાહ્મણ અને વૈષ્ણવ કુળની સેવા કરવી જોઈએ.
Verse 40
पुमाँल्लभेतानतिवेलमात्मन: प्रसीदतोऽत्यन्तशमं स्वत: स्वयम् । यन्नित्यसम्बन्धनिषेवया तत: परं किमत्रास्ति मुखं हविर्भुजाम् ॥ ४० ॥
બ્રાહ્મણો અને વૈષ્ણવોની નિયમિત સેવા દ્વારા હૃદયની મેલ દૂર થાય છે અને મનુષ્ય પરમ શાંતિ, વૈરાગ્ય તથા મોક્ષનો આનંદ પામે છે. આ લોકમાં બ્રાહ્મણ-સેવાથી શ્રેષ્ઠ કોઈ કર્મ નથી; કારણ કે તે યજ્ઞભોક્તા દેવતાઓને પણ પ્રસન્ન કરે છે.
Verse 41
अश्नात्यनन्त: खलु तत्त्वकोविदै: श्रद्धाहुतं यन्मुख इज्यनामभि: । न वै तथा चेतनया बहिष्कृते हुताशने पारमहंस्यपर्यगु: ॥ ४१ ॥
અનંત પરમેશ્વર વિવિધ દેવતાઓના નામે યજ્ઞાગ્નિના મુખમાં શ્રદ્ધાથી અર્પિત આહુતિ સ્વીકારે છે; છતાં અગ્નિ દ્વારા જેટલો આનંદ નથી, તેટલો તત્ત્વજ્ઞ મહર્ષિ અને ભક્તોના મુખ દ્વારા અર્પિત નૈવેદ્ય સ્વીકારવામાં છે, કારણ કે ત્યાં તે ભક્તસંગ છોડતો નથી.
Verse 42
यद्ब्रह्म नित्यं विरजं सनातनं श्रद्धातपोमङ्गलमौनसंयमै: । समाधिना बिभ्रति हार्थदृष्टये यत्रेदमादर्श इवावभासते ॥ ४२ ॥
બ્રાહ્મણ સંસ્કૃતિમાં બ્રાહ્મણની પરાત્પર સ્થિતિ સદૈવ સ્થિર રહે છે; કારણ કે તે શ્રદ્ધાથી વેદવિધિઓ સ્વીકારે છે, તપ, શાસ્ત્રીય નિષ્કર્ષ, ઇન્દ્રિય-મન સંયમ, મૌન અને સમાધિ દ્વારા પરમાર્થદૃષ્ટિ ધારણ કરે છે. આમ જીવનનું સાચું લક્ષ્ય સ્વચ્છ દર્પણમાં ચહેરા પ્રતિબિંબ જેવું પ્રકાશિત થાય છે.
Verse 43
तेषामहं पादसरोजरेणु- मार्या वहेयाधिकिरीटमायु: । यं नित्यदा बिभ्रत आशु पापं नश्यत्यमुं सर्वगुणा भजन्ति ॥ ४३ ॥
હે આર્યજનોએ, હું આપ સૌના આશીર્વાદ માગું છું કે એવા બ્રાહ્મણો અને વૈષ્ણવોના ચરણકમળની ધૂળ હું જીવનના અંત સુધી મારા મુકુટ પર સદૈવ ધારણ કરું. જે આ ધૂળ માથા પર ધારણ કરે છે, તેની પાપજન્ય પ્રતિક્રિયાઓ ઝડપથી નાશ પામે છે અને અંતે સર્વ શુભ ઇચ્છનીય ગુણો તેમાં પ્રગટ થાય છે.
Verse 44
गुणायनं शीलधनं कृतज्ञं वृद्धाश्रयं संवृणतेऽनु सम्पद: । प्रसीदतां ब्रह्मकुलं गवां च जनार्दन: सानुचरश्च मह्यम् ॥ ४४ ॥
જે બ્રાહ્મણિક લક્ષણો પ્રાપ્ત કરે છે—જે ગુણોનું ધામ છે, જેના ધન માત્ર સદાચાર છે, જે કૃતજ્ઞ છે અને અનુભવી વડીલોનું આશ્રય લે છે—તેને સર્વ સંપત્તિઓ અનુસરે છે. તેથી જનાર્દન ભગવાન પોતાના અનુચરો સાથે બ્રાહ્મણકુલ, ગાયો અને મારા પર પ્રસન્ન થાઓ.
Verse 45
मैत्रेय उवाच इति ब्रुवाणं नृपतिं पितृदेवद्विजातय: । तुष्टुवुर्हृष्टमनस: साधुवादेन साधव: ॥ ४५ ॥
મહર્ષિ મૈત્રેયે કહ્યું: રાજા પૃથુએ આ રીતે સુંદર રીતે બોલ્યું તે સાંભળીને, ત્યાં હાજર દેવતાઓ, પિતૃલોકવાસીઓ, બ્રાહ્મણો અને સાધુજન હર્ષિત મનથી શુભેચ્છા વ્યક્ત કરીને તેની સ્તુતિ કરવા લાગ્યા.
Verse 46
पुत्रेण जयते लोकानिति सत्यवती श्रुति: । ब्रह्मदण्डहत: पापो यद्वेनोऽत्यतरत्तम: ॥ ४६ ॥
તેમણે જાહેર કર્યું કે ‘પુત્ર દ્વારા લોકોને જીતવામાં આવે છે’—આ વૈદિક નિષ્કર્ષ સત્ય સાબિત થયો; કારણ કે બ્રાહ્મણોના શાપરૂપ દંડથી મારાયેલો અતિ પાપી વેન, નરકજીવનના ઘોર અંધકારમાં પડેલો હતો, તેને હવે તેના પુત્ર મહારાજ પૃથુએ તે તમસમાંથી ઉદ્ધર્યો।
Verse 47
हिरण्यकशिपुश्चापि भगवन्निन्दया तम: । विविक्षुरत्यगात्सूनो: प्रह्लादस्यानुभावत: ॥ ४७ ॥
હિરણ્યકશિપુ પણ ભગવાનની નિંદા અને પાપકર્મોથી ઘોર અંધકારમય નરકમાં પડ્યો; પરંતુ મહાત્મા પુત્ર પ્રહ્લાદના પ્રભાવથી તે પણ મુક્ત થઈ ભગવદ્ધામે ગયો।
Verse 48
वीरवर्य पित: पृथ्व्या: समा: सञ्जीव शाश्वती: । यस्येदृश्यच्युते भक्ति: सर्वलोकैकभर्तरि ॥ ४८ ॥
હે વીરશ્રેષ્ઠ, હે પૃથ્વીના પિતા, તમે ચિરંજીવી રહો; કારણ કે સર્વલોકના એકમાત્ર સ્વામી અચ્યુત ભગવાનમાં તમારી દૃઢ ભક્તિ છે।
Verse 49
अहो वयं ह्यद्य पवित्रकीर्ते त्वयैव नाथेन मुकुन्दनाथा: । य उत्तमश्लोकतमस्य विष्णो- र्ब्रह्मण्यदेवस्य कथां व्यनक्ति ॥ ४९ ॥
હે પરમ પવિત્ર કીર્તિવાળા રાજા, આજે અમે ધન્ય છીએ કે આપ જેવા નાથ હોવાથી અમે મુકુન્દના આશ્રિત છીએ; કારણ કે તમે ઉત્તમશ્લોક વિષ્ણુ, બ્રાહ્મણ્યદેવ, તેમની કથા પ્રગટ કરો છો।
Verse 50
नात्यद्भुतमिदं नाथ तवाजीव्यानुशासनम् । प्रजानुरागो महतां प्रकृति: करुणात्मनाम् ॥ ५० ॥
હે નાથ, પ્રજાઓનું શાસન કરવું તમારું સ્વધર્મ છે; તમારા જેવા કરુણામય મહાત્મા માટે તેમાં આશ્ચર્ય નથી, કારણ કે મહાનુભાવોની પ્રકૃતિ જ પ્રજાહિતમાં સ્નેહ રાખવાની છે।
Verse 51
अद्य नस्तमस: पारस्त्वयोपासादित: प्रभो । भ्राम्यतां नष्टदृष्टीनां कर्मभिर्दैवसंज्ञितै: ॥ ५१ ॥
હે પ્રભુ, આજે તમે અમારી આંખો ખોલી અંધકારના સમુદ્રને પાર કરવાની રીત બતાવી. પૂર્વકર્મ અને દૈવી વ્યવસ્થાથી અમે કર્મજાળમાં ફસાઈ લક્ષ્ય ભૂલી બ્રહ્માંડમાં ભટકતા રહ્યા।
Verse 52
नमो विवृद्धसत्त्वाय पुरुषाय महीयसे । यो ब्रह्म क्षत्रमाविश्य बिभर्तीदं स्वतेजसा ॥ ५२ ॥
હે પ્રભુ! શુદ્ધ સત્ત્વમાં સ્થિત મહાપુરુષને નમસ્કાર. તમે બ્રાહ્મણ સંસ્કૃતિ સ્થાપી અને ક્ષત્રિય ધર્મથી રક્ષા કરીને પોતાના તેજથી સમગ્ર જગતને ધારણ કરો છો.
Frequently Asked Questions
It marks the rājarṣi standard: external opulence and honor do not disturb inner steadiness. The Bhāgavatam uses this to contrast dharmic kingship with ego-driven rule—showing that power and prosperity become spiritually safe only when grounded in detachment and devotion.
Pṛthu teaches that a ruler who merely taxes without educating citizens in dharma becomes liable for their impiety. Moreover, the post-death result is shared among the doer, the director (leader), and the supporter—therefore governance must include moral and devotional guidance, not only administration.
Because the Lord is especially pleased when offerings reach Him through the mouths and blessings of His devotees; He values association and service more than ritual mechanism alone. Thus, honoring brāhmaṇas and Vaiṣṇavas protects society from spiritual offense and turns sacrifice into bhakti rather than mere karma-kāṇḍa.
He appeals to śruti (Vedas) and sadācāra (conduct) of Manu, Uttānapāda, Dhruva, Priyavrata, Aṅga, and also points to the deliverance narratives associated with Prahlāda and Bali—demonstrating that devotion to the Supreme Lord is the consistent conclusion across authorities and histories.