Adhyaya 20
Lord Viṣṇu Instructs Pṛthu: Forgiveness, Ātmā-Deha Viveka, and the Bhakti Ideal of Kingship
ઇન્દ્રે પૃથુના સોમી અશ્વમેધમાં વિઘ્ન ઊભું કરતાં થયેલા તણાવ પછી ધર્મરક્ષા માટે ભગવાન વિષ્ણુ સ્વયં ઇન્દ્ર સાથે પ્રગટ થઈ વિવાદ શમાવે છે। તેઓ પૃથુને ઇન્દ્રને ક્ષમા કરવા કહે છે અને સમજાવે છે કે સાચી મહાનતા અદ્વેષ, સમત્વ અને દેહ-આત્મા વિવેકમાં છે। નિષ્કામ ભાવથી ભગવાનને અર્પિત રાજા આંતરિક રીતે તૃપ્ત, સમદૃષ્ટિ અને સુખ-દુઃખમાં અચળ રહે છે। વિષ્ણુ રાજધર્મ નિર્ધારે છે—બ્રાહ્મણ માર્ગદર્શન અને પરંપરા-આધારિત ધર્મ મુજબ પ્રજાનું રક્ષણ; રક્ષણ વિના કર વસૂલવો નિંદનીય છે। પ્રસન્ન થઈ વિષ્ણુ વર આપવા ઇચ્છે છે, પરંતુ પૃથુ ભૌતિક વર અને સાયુજ્ય પણ નકારી શુદ્ધ ભક્તો પાસેથી અવિરત ભગવાનની કીર્તિ સાંભળવાની શક્તિ માગે છે। વિષ્ણુ તેને અડગ ભક્તિનો આશીર્વાદ આપી દૈવી આજ્ઞાનું સાવધ પાલન શીખવે છે; પૂજા અને સમાધાન પછી ભગવાન વિદાય લે છે અને ભક્તિ-વિનય પર આધારિત પૃથુનું રાજ્ય આગળ વધે છે।
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच । भगवानपि वैकुण्ठः साकं मघवता विभुः । यज्ञैर्यज्ञपतिस्तुष्टो यज्ञभुक् तमभाषत ॥ १ ॥
મૈત્રેયે કહ્યું: હે વિદુર, નવ્વાણું અશ્વમેધ યજ્ઞોથી પ્રસન્ન થઈ યજ્ઞપતિ વૈકુંઠનાથ ભગવાન વિષ્ણુ પ્રગટ થયા. તેમની સાથે મઘવા ઇન્દ્ર પણ હતો, અને ભગવાને પછી વચન કહ્યું.
Verse 2
श्रीभगवानुवाच एष तेऽकार्षीद्भङ्गं हयमेधशतस्य ह । क्षमापयत आत्मानममुष्य क्षन्तुमर्हसि ॥ २ ॥
શ્રીભગવાને કહ્યું: પ્રિય રાજા પૃથુ, સ્વર્ગરાજ ઇન્દ્રએ તમારા સો યજ્ઞોના અનુષ્ઠાનમાં વિઘ્ન કર્યો છે. હવે તે મારી સાથે આવી ક્ષમા માગે છે; તેથી તમે તેને ક્ષમા કરો.
Verse 3
सुधिय: साधवो लोके नरदेव नरोत्तमा: । नाभिद्रुह्यन्ति भूतेभ्यो यर्हि नात्मा कलेवरम् ॥ ३ ॥
હે નરદેવ, જે સુબુદ્ધિ અને સાધુ સ્વભાવનો, પરહિતમાં તત્પર હોય તે મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ છે. તે કોઈ પ્રાણી પ્રત્યે દ્રોહ કરતો નથી, કારણ કે તે જાણે છે કે દેહ આત્મા નથી.
Verse 4
पुरुषा यदि मुह्यन्ति त्वादृशा देवमायया । श्रम एव परं जातो दीर्घया वृद्धसेवया ॥ ४ ॥
પૂર્વાચાર્યોની આજ્ઞા પાળી એટલા ઉન્નત થયેલા તમારા જેવા પુરુષ પણ મારી દેવમાયાથી મોહીત થઈ જાય, તો દીર્ઘકાળ વૃદ્ધોની સેવા અને સાધનાથી થયેલી પ્રગતિ માત્ર શ્રમ જ ગણાશે.
Verse 5
अत: कायमिमं विद्वानविद्याकामकर्मभि: । आरब्ध इति नैवास्मिन्प्रतिबुद्धोऽनुषज्जते ॥ ५ ॥
અતએવ જે વિદ્વાન જાણે છે કે આ દેહ અવિદ્યા, કામના અને મોહજન્ય કર્મોથી રચાયેલો છે, તે જાગૃત થઈ દેહમાં આસક્ત થતો નથી।
Verse 6
असंसक्त: शरीरेऽस्मिन्नमुनोत्पादिते गृहे । अपत्ये द्रविणे वापि क: कुर्यान्ममतां बुध: ॥ ६ ॥
જે દેહભાવથી સર્વથા અસંગ છે, તે માટે આ દેહથી ઉત્પન્ન ઘર, સંતાન, ધન વગેરેમાં મમતા કેવી રીતે થાય?
Verse 7
एक: शुद्ध: स्वयंज्योतिर्निर्गुणोऽसौ गुणाश्रय: । सर्वगोऽनावृत: साक्षी निरात्मात्मात्मन: पर: ॥ ७ ॥
જીવાત્મા એક, શુદ્ધ, જડગુણોથી પર અને સ્વયંપ્રકાશ છે. તે સદ્ગુણોનો આધાર, સર્વવ્યાપી, આવરણરહિત સાક્ષી છે; અન્ય જીવોથી ભિન્ન અને દેહધારીઓથી પર છે।
Verse 8
य एवं सन्तमात्मानमात्मस्थं वेद पूरुष: । नाज्यते प्रकृतिस्थोऽपि तद्गुणै: स मयि स्थित: ॥ ८ ॥
જે પુરુષ આ રીતે હૃદયસ્થ પરમાત્મા અને આત્માને જાણે છે, તે પ્રકૃતિમાં રહીને પણ તેના ગુણોથી લિપ્ત થતો નથી; કારણ કે તે મારી અંદર સ્થિત રહી પ્રેમભક્તિ સેવામાં રહે છે।
Verse 9
य: स्वधर्मेण मां नित्यं निराशी: श्रद्धयान्वित: । भजते शनकैस्तस्य मनो राजन् प्रसीदति ॥ ९ ॥
જે પોતાના સ્વધર્મમાં સ્થિત રહી, નિરાશી (ફળની આશા વિના) અને શ્રદ્ધાયુક્ત થઈ નિત્ય મને ભજે છે, હે રાજન, તેનું મન ધીમે ધીમે પ્રસન્ન થાય છે।
Verse 10
परित्यक्तगुण: सम्यग्दर्शनो विशदाशय: । शान्तिं मे समवस्थानं ब्रह्म कैवल्यमश्नुते ॥ १० ॥
જ્યારે હૃદયમાંથી સર્વ ભૌતિક મલિનતા દૂર થાય છે, ત્યારે ભક્તનું મન વિશાળ, નિર્મળ અને સમદર્શી બને છે. તે અવસ્થામાં શાંતિ પ્રાપ્ત થાય છે અને તે મારા સચ્ચિદાનંદ સ્વરૂપમાં સમસ્થિત થઈ બ્રહ્મ-કૈવલ્યને પામે છે.
Verse 11
उदासीनमिवाध्यक्षं द्रव्यज्ञानक्रियात्मनाम् । कूटस्थमिममात्मानं यो वेदाप्नोति शोभनम् ॥ ११ ॥
પંચમહાભૂત, ઇન્દ્રિયો, કર્મેન્દ્રિયો અને મનથી બનેલું આ દેહ માત્ર અચલ આત્મા દ્વારા ઉદાસીન રીતે અધિષ્ઠિત અને નિરીક્ષિત છે—એવું જે જાણે છે, તે ભૌતિક બંધનથી મુક્ત થવા યોગ્ય બની કલ્યાણકારી મોક્ષ પામે છે.
Verse 12
भिन्नस्य लिङ्गस्य गुणप्रवाहो द्रव्यक्रियाकारकचेतनात्मन: । दृष्टासु सम्पत्सु विपत्सु सूरयो न विक्रियन्ते मयि बद्धसौहृदा: ॥ १२ ॥
પ્રિય રાજા, આ જગતનો સતત ફેરફાર ત્રિગુણોની પરસ્પર ક્રિયાથી થાય છે. પંચભૂત, ઇન્દ્રિયો, ઇન્દ્રિયાધિષ્ઠાતા દેવતાઓ અને આત્માથી ચંચળ થતું મન—આ બધું મળીને દેહ બને છે; પરંતુ આત્મા આ સ્થૂલ-સૂક્ષ્મ સંયોગથી સર્વથા ભિન્ન છે. તેથી મારી સાથે ગાઢ સ્નેહ-મૈત્રીમાં બંધાયેલા જ્ઞાનવાન મારા ભક્તો સુખ-દુઃખમાં કદી વિક્ષુભિત થતા નથી.
Verse 13
सम: समानोत्तममध्यमाधम: सुखे च दु:खे च जितेन्द्रियाशय: । मयोपक्लृप्ताखिललोकसंयुतो विधत्स्व वीराखिललोकरक्षणम् ॥ १३ ॥
હે વીર રાજા, તું હંમેશા સમભાવમાં રહેજે અને તારા કરતાં શ્રેષ્ઠ, મધ્યમ તથા નીચ—બધા પ્રત્યે સમાન વર્તન કરજે. ક્ષણિક સુખ-દુઃખથી વિક્ષુભિત ન થજે; મન અને ઇન્દ્રિયોને સંપૂર્ણ વશમાં રાખજે. મારી વ્યવસ્થા મુજબ તને જે સ્થિતિમાં મૂકવામાં આવ્યો હોય, તેમાં રાજધર્મ નિભાવજે—તારું મુખ્ય કર્તવ્ય પ્રજાનું રક્ષણ કરવું છે.
Verse 14
श्रेय: प्रजापालनमेव राज्ञो यत्साम्पराये सुकृतात् षष्ठमंशम् । हर्तान्यथा हृतपुण्य: प्रजाना- मरक्षिता करहारोऽघमत्ति ॥ १४ ॥
રાજા માટે શ્રેષ્ઠ ધર્મ પ્રજાપાલન જ છે; કારણ કે પરલોકમાં તે પ્રજાના પુણ્યફળનો છઠ્ઠો ભાગ પામે છે. પરંતુ જે રાજા માત્ર કર વસૂલે છે અને માનવ તરીકે પ્રજાને યોગ્ય રક્ષણ આપતો નથી, તેની પોતાની પુણ્યસંપત્તિ પ્રજા હરી લે છે અને રક્ષણ ન આપવાના બદલામાં તે પ્રજાના પાપકર્મોના દંડનો ભાગી બને છે.
Verse 15
एवं द्विजाग्र्यानुमतानुवृत्त धर्मप्रधानोऽन्यतमोऽवितास्या: । ह्रस्वेन कालेन गृहोपयातान् द्रष्टासि सिद्धाननुरक्तलोक: ॥ १५ ॥
શ્રીવિષ્ણુએ કહ્યું—હે રાજા પૃથુ! જો તું શિષ્યપરંપરામાં શ્રવણથી પ્રાપ્ત થયેલા દ્વિજશ્રેષ્ઠોના ઉપદેશ અનુસાર પ્રજાનું રક્ષણ કરશ અને મનઘડંત વિચારોની આસક્તિ વિના તેમણે સ્થાપેલા ધર્મનું પાલન કરશ, તો તારી પ્રજા સર્વે સુખી થશે અને તને પ્રેમ કરશે; અને ટૂંક સમયમાં સનકાદિ ચાર કુમારો જેવા સિદ્ધ-મુક્ત મહાત્માઓનું દર્શન તને થશે.
Verse 16
वरं च मत्कञ्चन मानवेन्द्र वृणीष्व तेऽहं गुणशीलयन्त्रित: । नाहं मखैर्वै सुलभस्तपोभि- र्योगेन वा यत्समचित्तवर्ती ॥ १६ ॥
હે માનવેન્દ્ર રાજા! તારા ઉત્તમ ગુણ અને શીલથી હું અત્યંત પ્રસન્ન છું; તેથી તું મારી પાસે જે વર ઇચ્છે તે માગ. ઊંચા ગુણ-શીલ વિના કોઈ માત્ર યજ્ઞ, કઠોર તપ અથવા યોગથી મારી કૃપા મેળવી શકતો નથી. પરંતુ જે સર્વ પરિસ્થિતિમાં સમચિત્ત રહે છે, તેના હૃદયમાં હું પણ સમભાવથી નિવાસ કરું છું.
Verse 17
मैत्रेय उवाच स इत्थं लोकगुरुणा विष्वक्सेनेन विश्वजित् । अनुशासित आदेशं शिरसा जगृहे हरे: ॥ १७ ॥
મૈત્રેય ઋષિએ કહ્યું—હે વિદુર! આ રીતે લોકગુરુ વિષ્વક્સેન શ્રીહરિ દ્વારા અનુશાસિત થઈ, સમગ્ર જગતને જીતનાર મહારાજ પૃથુએ ભગવાનના આદેશને શિરોધાર્ય કર્યો.
Verse 18
स्पृशन्तं पादयो: प्रेम्णा व्रीडितं स्वेन कर्मणा । शतक्रतुं परिष्वज्य विद्वेषं विससर्ज ह ॥ १८ ॥
ઇન્દ્ર પોતાના કર્મોથી લજ્જિત થઈ ઊભો હતો; પ્રેમથી પૃથુના ચરણ સ્પર્શ કરવા તે પડી ગયો. પરંતુ પૃથુ મહારાજે તરત જ શતક્રતુ ઇન્દ્રને પરમાનંદમાં આલિંગન આપ્યું અને યજ્ઞના ઘોડાની ચોરી માટે જે દ્વેષ હતો તે ત્યજી દીધો.
Verse 19
भगवानथ विश्वात्मा पृथुनोपहृतार्हण: । समुज्जिहानया भक्त्या गृहीतचरणाम्बुज: ॥ १९ ॥
ભગવાન વિશ્વાત્મા પૃથુ દ્વારા અર્પિત આરાધનાથી પ્રસન્ન થઈ તેના પર કૃપાળુ થયા. પૃથુ મહારાજે પ્રભુના ચરણકમલોનું ભરપૂર પૂજન કર્યું; અને પૂજન કરતાં કરતાં તેની ભક્તિ ધીમે ધીમે વધતી ગઈ તથા ભક્તિસેવામાં પરમાનંદ વધુ ને વધુ પ્રગટ થતો ગયો.
Verse 20
प्रस्थानाभिमुखोऽप्येनमनुग्रहविलम्बित: । पश्यन् पद्मपलाशाक्षो न प्रतस्थे सुहृत्सताम् ॥ २० ॥
પ્રભુ પ્રસ્થાન કરવા ઉદ્યત હતા, પરંતુ મહારાજ પૃથુના સદાચાર પર અનુક્રહથી વિલંબિત થયા. કમળનેત્ર, ભક્તહિતૈષી પ્રભુ તેથી ગયા નહીં.
Verse 21
स आदिराजो रचिताञ्जलिर्हरिं विलोकितुं नाशकदश्रुलोचन: । न किञ्चनोवाच स बाष्पविक्लवो हृदोपगुह्यामुमधादवस्थित: ॥ २१ ॥
આદિરાજ પૃથુ અંજલિ બાંધી ઊભા રહ્યા; આંસુભરી આંખોથી હરિને સ્પષ્ટ જોઈ શક્યા નહીં. ગળો ભરાઈ જતાં કંઈ બોલી ન શક્યા; હૃદયમાં પ્રભુને આલિંગન કરી એમ જ સ્થિર રહ્યા.
Verse 22
अथावमृज्याश्रुकला विलोकयन्- नतृप्तदृग्गोचरमाह पूरुषम् । पदा स्पृशन्तं क्षितिमंस उन्नते विन्यस्तहस्ताग्रमुरङ्गविद्विष: ॥ २२ ॥
પછી રાજાએ આંસુ પુંછી પુરુષોત્તમને જોયા, છતાં નજર તૃપ્ત ન થઈ. પ્રભુના કમળચરણો જાણે ધરતીને સ્પર્શતા હતા અને સર્પશત્રુ ગરુડના ઊંચા ખભા પર હાથનો અગ્રભાગ રાખીને પ્રભુ ઊભા હતા. ત્યારબાદ પૃથુએ પ્રાર્થનાઓ કરી.
Verse 23
पृथुरुवाच वरान्विभो त्वद्वरदेश्वराद् बुध: कथं वृणीते गुणविक्रियात्मनाम् । ये नारकाणामपि सन्ति देहिनां तानीश कैवल्यपते वृणे न च ॥ २३ ॥
પૃથુ બોલ્યા—હે વિભો! વર આપનારા દેવોમાં તમે શ્રેષ્ઠ છો; તો ગુણોના વિકારથી મોહિત જીવ માટેના વર કોઈ બુદ્ધિમાન કેમ માગે? એવા વર તો નરકમાં પીડાતા દેહીઓને પણ સહેજે મળે છે. હે કૈવલ્યપતે! તમારું સાયુજ્ય પણ હું નથી ઇચ્છતો.
Verse 24
न कामये नाथ तदप्यहं क्वचिन् न यत्र युष्मच्चरणाम्बुजासव: । महत्तमान्तर्हृदयान्मुखच्युतो विधत्स्व कर्णायुतमेष मे वर: ॥ २४ ॥
હે નાથ! જ્યાં તમારા ચરણકમળનો અમૃતરસ નથી, એવું સાયુજ્ય પણ હું કદી નથી ઇચ્છતો. મારો વર આ છે—મને કરોડો કાન આપો, જેથી મહાભક્તોના મુખથી તમારા ચરણકમળની મહિમા સાંભળી શકું.
Verse 25
स उत्तमश्लोक महन्मुखच्युतो भवत्पदाम्भोजसुधा कणानिल: । स्मृतिं पुनर्विस्मृततत्त्ववर्त्मनां कुयोगिनां नो वितरत्यलं वरै: ॥ २५ ॥
હે ઉત્તમશ્લોક પ્રભુ! મહાભક્તોના મુખમાંથી નીકળતી તમારા પદકમળની સુધાના કણોની કેસર જેવી સુગંધિત ધ્વનિ ભૂલેલા જીવને ધીમે ધીમે શાશ્વત સંબંધનું સ્મરણ કરાવે છે; તેથી મને બીજો કોઈ વર નહીં, શુદ્ધ ભક્તના મુખેથી શ્રવણનો અવસર જ જોઈએ।
Verse 26
यश: शिवं सुश्रव आर्यसङ्गमे यदृच्छया चोपशृणोति ते सकृत् । कथं गुणज्ञो विरमेद्विना पशुं श्रीर्यत्प्रवव्रे गुणसङ्ग्रहेच्छया ॥ २६ ॥
હે મહાયશસ્વી પ્રભુ! આર્ય-સત્સંગમાં કોઈ યદૃચ્છાએ પણ એકવાર તમારા મંગલમય યશનું શ્રવણ કરે તો—જો તે પશુ ન હોય—ભક્તસંગ કેવી રીતે છોડે? તમારા અનંત લીલા-ગુણો સાંભળવાની ઇચ્છાથી લક્ષ્મીદેવીયે પણ આ સિદ્ધિને સ્વીકારી હતી।
Verse 27
अथाभजे त्वाखिलपूरुषोत्तमं गुणालयं पद्मकरेव लालस: । अप्यावयोरेकपतिस्पृधो: कलि- र्न स्यात्कृतत्वच्चरणैकतानयो: ॥ २७ ॥
હવે હું અખિલપુરુષોત્તમ, ગુણાલય એવા તમારા પદકમળની સેવામાં—હાથમાં કમળ ધારણ કરનારી લક્ષ્મીદેવીની જેમ—લાલસાથી ભજન કરવા ઈચ્છું છું; પરંતુ એક જ સેવામાં એકાગ્ર હોવાથી અમ બંનેમાં સ્પર્ધા ન થઈ જાય એવી ભીતિ છે।
Verse 28
जगज्जनन्यां जगदीश वैशसं स्यादेव यत्कर्मणि न: समीहितम् । करोषि फल्ग्वप्युरु दीनवत्सल: स्व एव धिष्ण्येऽभिरतस्य किं तया ॥ २८ ॥
હે જગદીશ! જગતજનની લક્ષ્મીદેવી જે સેવા-સ્થાનમાં અત્યંત આસક્ત છે તેમાં હું પ્રવેશ કરું તેથી તે રોષે ભરાઈ શકે; છતાં, હે દીનવત્સલ, મને આશા છે કે તમે મારું પક્ષ લેશો, કારણ કે તમે નાની સેવાને પણ મહાન બનાવો છો. અને તમે સ્વયંસંપૂર્ણ છો—તેણી નારાજગીથી તમને શું હાનિ?
Verse 29
भजन्त्यथ त्वामत एव साधवो व्युदस्तमायागुणविभ्रमोदयम् । भवत्पदानुस्मरणादृते सतां निमित्तमन्यद्भगवन्न विद्महे ॥ २९ ॥
આથી જ માયાના ગુણ-વિભ્રમથી મુક્ત સાધુઓ તમારી ભક્તિ કરે છે, કારણ કે ભક્તિથી જ ભૌતિક મોહ દૂર થાય છે. હે ભગવાન, સજ્જનો માટે તમારા પદકમળનું સતત સ્મરણ જ એકમાત્ર કારણ છે; તેના સિવાય બીજું કોઈ નિમિત્ત અમે જાણતા નથી।
Verse 30
मन्ये गिरं ते जगतां विमोहिनीं वरं वृणीष्वेति भजन्तमात्थ यत् । वाचा नु तन्त्या यदि ते जनोऽसित: कथं पुन: कर्म करोति मोहित: ॥ ३० ॥
હે પ્રભુ, તમારી વાણી જગતને મોહિની બનાવે છે; શુદ્ધ ભક્તને ‘વર માગ’ કહેવું મને યોગ્ય લાગતું નથી. વેદોના મધુર વચનોમાં બંધાયેલા લોકો ફળાસક્તિથી વારંવાર કર્મમાં પ્રવૃત્ત થાય છે અને કર્મફળથી મોહિત રહે છે।
Verse 31
त्वन्माययाद्धा जन ईश खण्डितो यदन्यदाशास्त ऋतात्मनोऽबुध: । यथा चरेद् बालहितं पिता स्वयं तथा त्वमेवार्हसि न: समीहितुम् ॥ ३१ ॥
હે ઈશ્વર, તમારી માયાથી જીવ પોતાનું સાચું સ્વરૂપ ભૂલી અજ્ઞાનવશ અન્ય ભૌતિક સુખોની ઇચ્છા કરે છે. જેમ પિતા પુત્રના હિત માટે પોતે જ કરે છે, તેમ તમે પણ મારા માટે જે શ્રેયસ્કર માનો તે કૃપા કરીને આપો।
Verse 32
मैत्रेय उवाच इत्यादिराजेन नुत: स विश्वदृक् तमाह राजन्मयि भक्तिरस्तु ते । दिष्ट्येदृशी धीर्मयि ते कृता यया मायां मदीयां तरति स्म दुस्त्यजाम् ॥ ३२ ॥
મૈત્રેય બોલ્યા—આદિરાજ પૃથુની સ્તુતિ સાંભળી વિશ્વદ્રષ્ટા ભગવાને કહ્યું: હે રાજન, તને મારી ભક્તિ સદા રહે. ધન્ય છે તારી એવી બુદ્ધિ, જેના દ્વારા મારી દુસ્ત્યજ માયા પણ તરાઈ જાય છે।
Verse 33
तत्त्वं कुरु मयादिष्टमप्रमत्त: प्रजापते । मदादेशकरो लोक: सर्वत्राप्नोति शोभनम् ॥ ३३ ॥
હે પ્રજાપતે, મેં જે આદેશ આપ્યો છે તે નિષ્કાળજી વિના કર. જે કોઈ શ્રદ્ધાથી મારા આદેશનું પાલન કરે છે, તે જગતમાં સર્વત્ર શુભતા અને શોભા પામે છે।
Verse 34
मैत्रेय उवाच इति वैन्यस्य राजर्षे: प्रतिनन्द्यार्थवद्वच: । पूजितोऽनुगृहीत्वैनं गन्तुं चक्रेऽच्युतो मतिम् ॥ ३४ ॥
મૈત્રેય બોલ્યા—વૈન્ય રાજર્ષિ પૃથુના અર્થસભર વચનોને પ્રશંસા કરીને અચ્યુત ભગવાને રાજાની પૂજા સ્વીકારી. પછી તેને કૃપા કરીને આશીર્વાદ આપ્યો અને પ્રસ્થાન કરવાનો નિશ્ચય કર્યો।
Verse 35
देवर्षिपितृगन्धर्वसिद्धचारणपन्नगा: । किन्नराप्सरसो मर्त्या: खगा भूतान्यनेकश: ॥ ३५ ॥ यज्ञेश्वरधिया राज्ञा वाग्वित्ताञ्जलिभक्तित: । सभाजिता ययु: सर्वे वैकुण्ठानुगतास्तत: ॥ ३६ ॥
રાજા પૃથુએ દેવો, દેવર્ષિઓ, પિતૃલોકવાસીઓ, ગંધર્વો, સિદ્ધો, ચારણો, પન્નગો, કિન્નરો, અપ્સરાઓ, મર્ત્યો, ખગો તથા યજ્ઞમંડપે આવેલા અનેક જીવોનું યથાવિધિ પૂજન કર્યું।
Verse 36
देवर्षिपितृगन्धर्वसिद्धचारणपन्नगा: । किन्नराप्सरसो मर्त्या: खगा भूतान्यनेकश: ॥ ३५ ॥ यज्ञेश्वरधिया राज्ञा वाग्वित्ताञ्जलिभक्तित: । सभाजिता ययु: सर्वे वैकुण्ठानुगतास्तत: ॥ ३६ ॥
રાજાએ યજ્ઞેશ્વર શ્રીવિષ્ણુ તથા તેમના પારષદોને પણ ભાવપૂર્વક પૂજી, મધુર વચનો, યથાશક્તિ ધનદાન અને અંજલિબદ્ધ ભક્તિથી સૌનું સન્માન કર્યું; ત્યારબાદ તેઓ સૌ વૈકુંઠના માર્ગને અનુસરી પોતાના પોતાના ધામે ગયા।
Verse 37
भगवानपि राजर्षे: सोपाध्यायस्य चाच्युत: । हरन्निव मनोऽमुष्य स्वधाम प्रत्यपद्यत ॥ ३७ ॥
અચ્યુત ભગવાને રાજા તથા હાજર પુરોહિતોના મનને મોહી લીધા હોય તેમ કરીને, પછી પોતાના દિવ્ય ધામમાં પરત ગયા।
Verse 38
अदृष्टाय नमस्कृत्य नृप: सन्दर्शितात्मने । अव्यक्ताय च देवानां देवाय स्वपुरं ययौ ॥ ३८ ॥
રાજા પૃથુએ ઇન્દ્રિયોથી અદૃશ્ય હોવા છતાં કૃપાથી દર્શન આપનાર, દેવોના પણ દેવ એવા અવ્યક્ત પ્રભુને નમસ્કાર કર્યો અને પછી પોતાના નગરમાં પરત ગયો।
Frequently Asked Questions
Viṣṇu’s intervention protects both the sacrificial order and the devotee’s character. He teaches that true advancement is marked by kṣamā, absence of malice, and steady intelligence rooted in ātmā-deha viveka. If Pṛthu—an exemplary king following ācārya-instructions—were to be carried away by anger and rivalry, even religious success (yajña) could become spiritually hollow. Forgiveness thus preserves bhakti and public dharma simultaneously.
The chapter defines protection of citizens as the king’s primary occupational duty. A ruler who protects under brāhmaṇical guidance and paramparā-based principles shares in citizens’ piety, whereas one who merely collects taxes without protection incurs liability for their impiety and loses his own merit. The teaching frames governance as service-accountability before Bhagavān, not as entitlement.
Pṛthu identifies material boons as automatically available within saṁsāra and therefore unworthy of a learned devotee’s request. He also rejects sāyujya because it lacks the ‘nectar’ of devotion—service and relish of the Lord’s lotus feet. By asking for limitless capacity to hear from pure devotees, he chooses śravaṇa-bhakti as the enduring benediction that awakens one’s forgotten relationship with Bhagavān and sustains liberated devotion.
Sanaka, Sanātana, Sanandana, and Sanat-kumāra are eternally liberated sages associated with pristine jñāna and devotion. Viṣṇu indicates that when Pṛthu rules according to brāhmaṇa guidance and avoids mental concoction, such liberated personalities become accessible—signaling that righteous governance aligned with bhakti attracts the highest spiritual association and instruction.