Adhyaya 18
Pṛthu Mahārāja Milks the Earth (Bhūmi-dugdha) and Organizes Human Settlement
પાછલા સંઘર્ષ પછી પૃથુ મહારાજ ઉપજ છુપાવવાના કારણે પૃથ્વીનો પીછો કરે છે. આ અધ્યાયમાં ભૂમિદેવી વિનયપૂર્વક વિનંતી કરે છે—રાજન, ક્રોધ સંયમો અને શાસ્ત્રીય કારણ સાંભળો: અધાર્મિક શાસકો અને ભોગપરાયણ લોકો અન્નનો ઇન્દ્રિયસુખ માટે દુરુપયોગ કરે છે, યજ્ઞની ઉપેક્ષા કરે છે; તેથી યજ્ઞાર્થે બીજ મેં છુપાવ્યાં, બાકીનો જથ્થો પણ ક્ષીણ થયો છે—આચાર્યો બતાવેલી રીતથી જ પુનઃસ્થાપિત કરવો પડશે. પછી તે ઉપાય કહે છે—યોગ્ય વાછરડું, પાત્ર અને દોહનાર ગોઠવો; વાછરડાના સ્નેહથી પૃથ્વી ‘દૂધ’ રૂપે ધાન્ય અને પોષણ આપશે. પૃથુ સ્વાયંભુવ મનુને વાછરડું બનાવી પૃથ્વીનું દોહન કરે છે; પછી અન્ય પ્રાણીઓ પણ પોતાના વાછરડા-પાત્રથી વેદજ્ઞાન, સોમ, મદિરા, સંગીત, કાવ્ય, સિદ્ધિઓ, વિષ, ઘાસ, માંસ, રસ, ખનિજ વગેરે સાર કાઢે છે—પ્રકૃતિ સાથે નિયમિત પરસ્પરતા દર્શાય છે. સંતોષ પામીને પૃથુ ધરતી સમતલ કરે છે, જળધારણ અને ખેતી શક્ય બનાવે છે અને ગામ, નગર, દુર્ગ, ચરાગાહ, ખાણ વગેરે વસાવી સુવ્યવસ્થિત સંસ્કૃતિ સ્થાપે છે; દબાણથી સહકારભર્યા ધર્મસમૃદ્ધિ તરફ કથા આગળ વધે છે।
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच इत्थं पृथुमभिष्टूय रुषा प्रस्फुरिताधरम् । पुनराहावनिर्भीता संस्तभ्यात्मानमात्मना ॥ १ ॥
મૈત્રેય બોલ્યા—હે વિદુર! આ રીતે પૃથુ રાજાની સ્તુતિ પૂરી કર્યા છતાં રાજા શાંત ન થયો; ક્રોધથી તેના હોઠ ધ્રૂજતા હતા. ધરતી ભયભીત હતી, છતાં મનને સ્થિર કરીને રાજાને સમજાવવા ફરી આ રીતે બોલી.
Verse 2
सन्नियच्छाभिभो मन्युं निबोध श्रावितं च मे । सर्वत: सारमादत्ते यथा मधुकरो बुध: ॥ २ ॥
હે પ્રભુ! કૃપા કરીને તમારો ક્રોધ સંપૂર્ણ રીતે શાંત કરો અને હું જે રજૂ કરું તે ધીરજથી સાંભળો. હું ગરીબ હોઉં તો પણ વિદ્વાન સર્વત્રથી સાર ગ્રહણ કરે છે, જેમ ભમરો દરેક ફૂલમાંથી મધ એકત્ર કરે છે.
Verse 3
अस्मिँल्लोकेऽथवामुष्मिन्मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभि: । दृष्टा योगा: प्रयुक्ताश्च पुंसां श्रेय:प्रसिद्धये ॥ ३ ॥
આ લોકમાં કે પરલોકમાં મનુષ્યોના શ્રેયની સિદ્ધિ માટે તત્ત્વદર્શી મુનિઓએ વિવિધ યોગમાર્ગો જોયા અને પ્રયોગમાં મૂકવા કહ્યું છે; તે સર્વજનહિત માટે છે.
Verse 4
तानातिष्ठति य: सम्यगुपायान् पूर्वदर्शितान् । अवर: श्रद्धयोपेत उपेयान् विन्दतेऽञ्जसा ॥ ४ ॥
જે પૂર્વકાળના મહર્ષિઓએ દર્શાવેલા ઉપાયોનું શ્રદ્ધાપૂર્વક યોગ્ય રીતે અનુસરણ કરે છે, તે સહેલાઈથી ઇચ્છિત ફળ અને જીવનભોગ પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 5
ताननादृत्य योऽविद्वानर्थानारभते स्वयम् । तस्य व्यभिचरन्त्यर्था आरब्धाश्च पुन: पुन: ॥ ५ ॥
મહર્ષિઓના અખંડિત નિર્દેશોને અવગણીને અજ્ઞાની મનકલ્પનાથી પોતાના ઉપાયો ઘડે, તો તેના પ્રયત્નો વારંવાર નિષ્ફળ જાય છે।
Verse 6
पुरा सृष्टा ह्योषधयो ब्रह्मणा या विशाम्पते । भुज्यमाना मया दृष्टा असद्भिरधृतव्रतै: ॥ ६ ॥
હે રાજન, બ્રહ્માએ પ્રાચીનકાળે સર્જેલા બીજ, મૂળ, ઔષધિઓ અને ધાન્ય આજે ભક્તિ-જ્ઞાનથી રહિત અધર્મીઓ દ્વારા ભોગવાઈ રહ્યા છે।
Verse 7
अपालितानादृता च भवद्भिर्लोकपालकै: । चोरीभूतेऽथ लोकेऽहं यज्ञार्थेऽग्रसमोषधी: ॥ ७ ॥
હે રાજન, લોકપાલક એવા તમારાથી મારું યોગ્ય પાલન થતું નથી; ઇન્દ્રિયસુખ માટે અન્નનો દુરુપયોગ કરીને લોકો ચોર બની ગયા છે અને તેમને દંડ મળતો નથી. તેથી યજ્ઞાર્થે રહેલા બીજ મેં છુપાવી દીધા છે।
Verse 8
नूनं ता वीरुध: क्षीणा मयि कालेन भूयसा । तत्र योगेन दृष्टेन भवानादातुमर्हति ॥ ८ ॥
ઘણો સમય સંગ્રહિત રહેવાને કારણે મારા અંદરના ધાન્યબીજ નિશ્ચિત રીતે ક્ષીણ થયા છે; તેથી શાસ્ત્ર-આચાર્યોએ સૂચવેલી પ્રમાણ પદ્ધતિથી તમે તરત જ તેને બહાર કાઢવાની વ્યવસ્થા કરો।
Verse 9
वत्सं कल्पय मे वीर येनाहं वत्सला तव । धोक्ष्ये क्षीरमयान्कामाननुरूपं च दोहनम् ॥ ९ ॥ दोग्धारं च महाबाहो भूतानां भूतभावन । अन्नमीप्सितमूर्जस्वद्भगवान् वाञ्छते यदि ॥ १० ॥
હે વીર, ભૂતોના પાલક! જો તું સર્વને અન્નથી તૃપ્ત કરવા ઇચ્છે અને મારી પાસેથી દૂધ દોહવું હોય, તો યોગ્ય વાછરડું, દૂધ રાખવાનું પાત્ર અને દોહનાર ગોઠવ. હું વાછરડાં પ્રત્યે વત્સલ છું; તેથી તારી ઇચ્છા પૂર્ણ થશે.
Verse 10
वत्सं कल्पय मे वीर येनाहं वत्सला तव । धोक्ष्ये क्षीरमयान्कामाननुरूपं च दोहनम् ॥ ९ ॥ दोग्धारं च महाबाहो भूतानां भूतभावन । अन्नमीप्सितमूर्जस्वद्भगवान् वाञ्छते यदि ॥ १० ॥
હે મહાબાહો, ભૂતભાવન! જો ભગવાનની ઇચ્છા મુજબ ભૂતોના હિત માટે બળવર્ધક અન્ન ઇચ્છો, તો દોહનાર ગોઠવો; યોગ્ય દોહનથી સૌનું પાલન થશે.
Verse 11
समां च कुरु मां राजन्देववृष्टं यथा पय: । अपर्तावपि भद्रं ते उपावर्तेत मे विभो ॥ ११ ॥
હે રાજન, મને સમતલ કર, જેથી ઇન્દ્રદેવની વર્ષાનું જળ દૂધની જેમ ધરતી પર સ્થિર રહે. વર્ષાઋતુ ગયા પછી પણ ભેજ ટકી રહેશે; તે તારા માટે કલ્યાણકારી થશે.
Verse 12
इति प्रियं हितं वाक्यं भुव आदाय भूपति: । वत्सं कृत्वा मनुं पाणावदुहत्सकलौषधी: ॥ १२ ॥
પૃથ્વીના પ્રિય અને હિતકારી વચન સાંભળી રાજાએ તેને સ્વીકાર્યું. પછી તેણે સ્વાયંભુવ મનુને વાછરડું બનાવી પૃથ્વી-ગાયમાંથી પોતાની અંજલિમાં સર્વ ઔષધિઓ અને ધાન્ય દોહી લીધાં.
Verse 13
तथापरे च सर्वत्र सारमाददते बुधा: । ततोऽन्ये च यथाकामं दुदुहु: पृथुभाविताम् ॥ १३ ॥
એ જ રીતે અન્ય બુદ્ધિમાનોએ પણ સર્વત્રથી પૃથ્વીનો સાર લીધો. પછી પૃથુના આદર્શથી પ્રેરાઈ, સૌએ પોતાની ઇચ્છા મુજબ પૃથ્વીમાંથી જે ઇચ્છ્યું તે દોહી લીધું.
Verse 14
ऋषयो दुदुहुर्देवीमिन्द्रियेष्वथ सत्तम । वत्सं बृहस्पतिं कृत्वा पयश्छन्दोमयं शुचि ॥ १४ ॥
હે સત્તમ! ઋષિઓએ બૃહસ્પતિને વત્સ બનાવી, ઇન્દ્રિયોને પાત્ર કરીને, છંદોમય શુદ્ધ વૈદિક જ્ઞાનરૂપ પય દોહ્યું; જેથી વાણી, મન અને શ્રવણ પવિત્ર થાય।
Verse 15
कृत्वा वत्सं सुरगणा इन्द्रं सोममदूदुहन् । हिरण्मयेन पात्रेण वीर्यमोजो बलं पय: ॥ १५ ॥
દેવગણોએ ઇન્દ્રને વત્સ બનાવી, હિરણ્મય પાત્રમાં ધરતીમાંથી સોમરૂપ અમૃતસમાન પય દોહ્યું; તેથી તેમનું વીર્ય, ઓજ અને બળ વધ્યું।
Verse 16
दैतेया दानवा वत्सं प्रह्लादमसुरर्षभम् । विधायादूदुहन् क्षीरमय:पात्रे सुरासवम् ॥ १६ ॥
દિતિપુત્ર દૈત્ય અને દાનવોએ અસુરકુલશ્રેષ્ઠ પ્રહ્લાદને વત્સ બનાવી, લોખંડના પાત્રમાં ધરતીમાંથી નાનાવિધ સુરા-આસવ (મદ્ય) રૂપ પય દોહ્યું।
Verse 17
गन्धर्वाप्सरसोऽधुक्षन् पात्रे पद्ममये पय: । वत्सं विश्वावसुं कृत्वा गान्धर्वं मधु सौभगम् ॥ १७ ॥
ગંધર્વો અને અપ્સરાઓએ વિશ્વાવસુને વત્સ બનાવી, કમળમય પાત્રમાં પય દોહ્યું; તે પય ગાંધર્વ વિદ્યાનું મધુર ગાન અને સૌભાગ્યરૂપ સૌંદર્ય બની ગયું।
Verse 18
वत्सेन पितरोऽर्यम्णा कव्यं क्षीरमधुक्षत । आमपात्रे महाभागा: श्रद्धया श्राद्धदेवता: ॥ १८ ॥
શ્રાદ્ધદેવતા એવા પિતૃલોકવાસી મહાભાગોએ આર્યમાને વત્સ બનાવી, કાચા માટીના પાત્રમાં શ્રદ્ધાથી કવ્ય—પિતૃઓને અર્પિત અન્ન—રૂપ પય દોહ્યું।
Verse 19
प्रकल्प्य वत्सं कपिलं सिद्धा: सङ्कल्पनामयीम् । सिद्धिं नभसि विद्यां च ये च विद्याधरादय: ॥ १९ ॥
ત્યારબાદ સિદ્ધલોકના સિદ્ધો તથા વિદ્યાધરલોકના નિવાસીઓએ મહર્ષિ કપિલને વત્સ બનાવી, આકાશને પાત્રરૂપે કલ્પી અણિમા વગેરે સંકલ્પમય યોગસિદ્ધિઓનું દોહન કર્યું. વિદ્યાધરોએ આકાશમાં ઉડવાની વિદ્યા પણ મેળવી।
Verse 20
अन्ये च मायिनो मायामन्तर्धानाद्भुतात्मनाम् । मयं प्रकल्प्य वत्सं ते दुदुहुर्धारणामयीम् ॥ २० ॥
બીજા માયાવી—કિમ્પુરુષલોકના નિવાસીઓ—અંતર્ધાન વગેરે અદ્ભુત માયાશક્તિ માટે દૈત્ય મયને વત્સ બનાવી, ધારણામય સિદ્ધિનું દોહન કર્યું; જેના દ્વારા કોઈ તરત નજરથી અદૃશ્ય થઈ ફરી બીજા રૂપે પ્રગટ થાય।
Verse 21
यक्षरक्षांसि भूतानि पिशाचा: पिशिताशना: । भूतेशवत्सा दुदुहु: कपाले क्षतजासवम् ॥ २१ ॥
પછી યક્ષો, રાક્ષસો, ભૂતો અને માંસભક્ષી પિશાચોએ ભૂતનાથ રુદ્ર (શિવ) ને વત્સ બનાવી, કપાસ (ખોપરી)ના પાત્રમાં રક્તાસવ જેવા પેયનું દોહન કર્યું।
Verse 22
तथाहयो दन्दशूका: सर्पा नागाश्च तक्षकम् । विधाय वत्सं दुदुहुर्बिलपात्रे विषं पय: ॥ २२ ॥
ત્યારબાદ ફણધારી નાગો, ફણ વિનાના સાપો, મોટા સર્પો, વિચ્છુઓ અને અન્ય વિષાળ પ્રાણીઓએ તક્ષકને વત્સ બનાવી, પૃથ્વીમાંથી દૂધ સમાન વિષનું દોહન કર્યું અને સાપના બિલ્લોને જ પાત્ર બનાવી તેમાં રાખ્યું।
Verse 23
पशवो यवसं क्षीरं वत्सं कृत्वा च गोवृषम् । अरण्यपात्रे चाधुक्षन्मृगेन्द्रेण च दंष्ट्रिण: ॥ २३ ॥ क्रव्यादा: प्राणिन: क्रव्यं दुदुहु: स्वे कलेवरे । सुपर्णवत्सा विहगाश्चरं चाचरमेव च ॥ २४ ॥
ગાય વગેરે ચતુષ્પદ પશુઓએ શિવના વાહન નંદી-વૃષભને વત્સ બનાવી અને અરણ્યને પાત્ર બનાવી પૃથ્વીમાંથી દૂધરૂપે લીલું ઘાસ (યવસ) દોહન કર્યું. દંષ્ટ્રધારી હિંસક પ્રાણીઓએ સિંહને વત્સ બનાવી પોતાના શરીરને જ પાત્ર માની માંસ દોહન કર્યું. પક્ષીઓએ ગરુડને વત્સ બનાવી પૃથ્વીમાંથી ચલ જીવાતો અને અચલ તૃણ-વનસ્પતિનું દોહન કર્યું।
Verse 24
पशवो यवसं क्षीरं वत्सं कृत्वा च गोवृषम् । अरण्यपात्रे चाधुक्षन्मृगेन्द्रेण च दंष्ट्रिण: ॥ २३ ॥ क्रव्यादा: प्राणिन: क्रव्यं दुदुहु: स्वे कलेवरे । सुपर्णवत्सा विहगाश्चरं चाचरमेव च ॥ २४ ॥
ચતુષ્પાદ પશુઓએ શિવવાહન ગોવૃષભને વાછરડો બનાવી અને અરણ્યને પાત્ર માની પૃથ્વીમાંથી લીલું યવસ દૂધ સમાન દોહ્યું. દંષ્ટ્રધારી ક્રૂર પ્રાણીઓએ સિંહને વાછરડો બનાવી માંસને દૂધરૂપે મેળવ્યું. પક્ષીઓએ ગરુડને વાછરડો બનાવી ચર-અચર—કીટ, વનસ્પતિ અને તૃણ—ને પૃથ્વીમાંથી દોહ્યું.
Verse 25
वटवत्सा वनस्पतय: पृथग्रसमयं पय: । गिरयो हिमवद्वत्सा नानाधातून् स्वसानुषु ॥ २५ ॥
વનસ્પતિઓએ વડવૃક્ષને વાછરડો બનાવી પૃથ્વીમાંથી વિવિધ સ્વાદિષ્ટ રસોને દૂધ સમાન દોહ્યાં. પર્વતોએ હિમાલયને વાછરડો બનાવી પોતાના શિખરોને પાત્ર કરી નાનાવિધ ધાતુઓ અને ખનિજોને દૂધરૂપે દોહ્યાં.
Verse 26
सर्वे स्वमुख्यवत्सेन स्वे स्वे पात्रे पृथक् पय: । सर्वकामदुघां पृथ्वीं दुदुहु: पृथुभाविताम् ॥ २६ ॥
બધાએ પોતાના-પોતાના મુખ્ય વાછરડાની મદદથી પોતાના-પોતાના પાત્રોમાં પૃથ્વીમાંથી અલગ અલગ ‘દૂધ’—અર્થાત્ પોતપોતાનો આહાર—દોહ્યો. રાજા પૃથુના સમયમાં પૃથ્વી સર્વકામદુઘા બની હતી; તેથી સર્વ જીવોને તેમની જરૂર મુજબ અન્નસંપત્તિ મળી.
Verse 27
एवं पृथ्वादय: पृथ्वीमन्नादा: स्वन्नमात्मन: । दोहवत्सादिभेदेन क्षीरभेदं कुरूद्वह ॥ २७ ॥
હે કુરુશ્રેષ્ઠ વિદુર! આ રીતે પૃથુ વગેરે અન્નપર જીવતા સૌએ દોહન, વાછરડો અને પાત્રના ભેદથી પૃથ્વીમાંથી ‘દૂધ’ના વિવિધ રૂપ કાઢી પોતાના પોતાના આહાર પ્રાપ્ત કર્યા.
Verse 28
ततो महीपति: प्रीत: सर्वकामदुघां पृथु: । दुहितृत्वे चकारेमां प्रेम्णा दुहितृवत्सल: ॥ २८ ॥
ત્યારબાદ મહીપતિ પૃથુ પૃથ્વીથી અત્યંત પ્રસન્ન થયો, કારણ કે તેણીએ સર્વ જીવોને પૂરતું અન્ન આપીને સર્વકામદુઘા રૂપે પ્રગટ થઈ. પુત્રીપ્રેમી પૃથુએ પ્રેમપૂર્વક પૃથ્વીને પોતાની પુત્રી સમાન માની સ્નેહ કર્યો.
Verse 29
चूर्णयन् स्वधनुष्कोट्या गिरिकूटानि राजराट् । भूमण्डलमिदं वैन्य: प्रायश्चक्रे समं विभु: ॥ २९ ॥
ત્યારબાદ રાજાધિરાજ મહારાજ પૃથુએ પોતાના ધનુષ્યના અગ્રબળથી પર્વતશિખરો ચુરચુર કરી ભૂમંડળના ઊંચા-નીચા ભાગો સમતલ કર્યા; તેમની કૃપાથી ધરતી લગભગ સમ બની ગઈ।
Verse 30
अथास्मिन् भगवान् वैन्य: प्रजानां वृत्तिद: पिता । निवासान् कल्पयां चक्रे तत्र तत्र यथार्हत: ॥ ३० ॥
પછી ભગવાન વૈન્ય પૃથુ પ્રજાઓ માટે પિતા સમાન બની તેમની જીવનોપાર્જન અને તે માટે યોગ્ય કાર્યની વ્યવસ્થા કરવામાં લાગ્યા. ભૂમિ સમ કર્યા પછી તેમણે જ્યાં જ્યાં યોગ્ય હતું ત્યાં ત્યાં નિવાસસ્થાનો ગોઠવ્યા।
Verse 31
ग्रामान् पुर: पत्तनानि दुर्गाणि विविधानि च । घोषान् व्रजान् सशिबिरानाकरान् खेटखर्वटान् ॥ ३१ ॥
આ રીતે રાજાએ અનેક પ્રકારનાં ગામો, નગરો અને પત્તનો વસાવ્યા તથા વિવિધ દુર્ગો બાંધ્યા; ગોપાળોના વસવાટ, પશુઓનાં વાડા, રાજશિબિરોનાં સ્થળો, ખાણોના પ્રદેશો, કૃષિ-નગરો અને પર્વતીય ગામો પણ સ્થાપ્યાં।
Verse 32
प्राक्पृथोरिह नैवैषा पुरग्रामादिकल्पना । यथासुखं वसन्ति स्म तत्र तत्राकुतोभया: ॥ ३२ ॥
રાજા પૃથુના શાસન પહેલાં નગર-ગ્રામ વગેરેની કોઈ યોજનાબદ્ધ વ્યવસ્થા નહોતી. લોકો નિર્ભય થઈ પોતાની સુવિધા મુજબ જ્યાં ત્યાં વસતા; પરંતુ પૃથુના સમયથી શહેરો અને ગામોની યોજના બનવા લાગી।
Frequently Asked Questions
Pṛthu’s anger arises from famine-like conditions—earth’s produce is withheld. Bhūmi-devī explains the moral cause: when rulers and people become nondevotees and consume grains for sense gratification, neglecting yajña and dharma, they effectively become thieves of nature’s gifts. Since grains were meant to support sacrifice and regulated living, she concealed seeds to prevent further misuse. The episode teaches that prosperity is not merely a natural accident but a dharma-governed trust.
The earth is portrayed as a cow whose yield depends on the correct relationship: a calf (object of affection), a pot (capacity/discipline), and a milker (qualified agent). Symbolically, it means nature yields abundance when approached through proper adhikāra and śāstric method—regulated extraction, gratitude, and yajña—rather than exploitation. Different beings obtain different ‘milks’ because each has distinct desires and karmic dispositions, yet all depend on the same earth.
Pṛthu Mahārāja uses Svāyambhuva Manu as the calf when milking grains and herbs. Manu represents lawful human order (Manvantara-dharma). The teaching is that human prosperity should be anchored in Manu’s dharmic framework—social regulation, sacrifice, and responsibility—so that the earth’s resources become sustaining rather than corrupting.
The sages, with Bṛhaspati as calf, extract Vedic knowledge to purify speech, mind, and hearing. The ‘pot of senses’ indicates that learning is received through disciplined sense engagement—especially śravaṇa (hearing). When senses are made fit vessels (controlled and sanctified), Vedic wisdom becomes nourishing rather than merely informational.
Leveling the earth enables stable agriculture and water retention after rains, supporting reliable food production. Founding planned settlements—villages, forts, pastures, mining and agricultural towns—shows rājadharma in practice: governance includes infrastructure, land use planning, and equitable livelihood systems. The Bhāgavatam presents civilization-building as sacred service when it protects beings and supports yajña and ethical prosperity.