Adhyaya 16
The Sūtas Foretell the Glories and Future Deeds of King Pṛthu
મૈત્રેય કહે છે કે પૃથુની વિનમ્રતાથી પ્રસન્ન થયેલા સૂત/બંદી ઊંચી પ્રાર્થનાઓ સાથે ફરી તેની સ્તુતિ કરે છે. તેઓ પૃથુને વિષ્ણુની સીધી શક્તિથી પ્રગટ થયેલો અવતાર માને છે અને સ્વીકારે છે કે બ્રહ્મા તથા દેવતાઓ પણ તેની મહિમા પૂર્ણ રીતે વર્ણવી શકતા નથી; છતાં સિદ્ધ ઋષિઓની આજ્ઞાથી યથાશક્તિ ગાય છે. સ્તુતિમાં પૃથુના આવનારા રાજ્યનું વર્ણન છે—ધર્મરક્ષા, અધર્મદમન, દેવતાઓની જેમ વિભાગીય વ્યવસ્થાથી શાસન, અને કર વસૂલ કરીને દયાપૂર્વક પ્રજામાં કલ્યાણરૂપે પાછું વહેંચવું, સૂર્યના વાષ્પીભવન-વર્ષાચક્ર સમાન. તે ધરતી જેવી સહનશીલતા, વાયુ જેવી નિષ્પક્ષતા, અને મિત્ર-શત્રુ બંને પ્રત્યે ન્યાયમાં સમદૃષ્ટિ ધરાવશે; તેનો પ્રભાવ સમગ્ર ભૂમંડળમાં ફેલાશે અને દુષ્ટો તેના આગમને છુપાશે. આગળની કથાના સંકેતો પણ છે—દિગ્વિજય, ધરતીનું ‘દોહન’ કરીને સમૃદ્ધિ, સો અશ્વમેધ (ઇન્દ્ર દ્વારા અશ્વહરણ સહિત), અને સનત્કુમાર સાથે મુલાકાતથી મુક્તિદાયક ઉપદેશ; આમ કથા રાજવિજયથી આધ્યાત્મિક પરિપૂર્ણતાની તરફ વળે છે।
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच इति ब्रुवाणं नृपतिं गायका मुनिचोदिता: । तुष्टुवुस्तुष्टमनसस्तद्वागमृतसेवया ॥ १ ॥
મૈત્રેય ઋષિ બોલ્યા—રાજા પૃથુ આમ બોલતા હતા ત્યારે, મુનિઓની આજ્ઞાથી પ્રેરિત ગાયકોએ તેમના અમૃતમય અને વિનમ્ર વચનોનું રસાસ્વાદન કરીને મનથી તૃપ્ત થયા; પછી તેમણે ફરી ઉત્તમ સ્તોત્રોથી રાજાની મહાન સ્તુતિ કરી.
Verse 2
नालं वयं ते महिमानुवर्णने यो देववर्योऽवततार मायया । वेनाङ्गजातस्य च पौरुषाणि ते वाचस्पतीनामपि बभ्रमुर्धिय: ॥ २ ॥
સૂતોએ કહ્યું—હે રાજન, તમે સాక్షાત્ પરમપુરુષ ભગવાન વિષ્ણુના અવતાર છો; તેમની અહૈતુક કૃપાથી તમે પૃથ્વી પર અવતર્યા છો. તેથી તમારા મહિમાનું યથાર્થ વર્ણન કરવું અમારે માટે શક્ય નથી. તમે રાજા વેનના દેહમાંથી પ્રગટ થયા હોવા છતાં, બ્રહ્મા આદિ દેવો અને મહાવક્તાઓ પણ તમારા ગૌરવમય કાર્યોને ચોક્કસ રીતે કહી શકતા નથી।
Verse 3
अथाप्युदारश्रवस: पृथोर्हरे: कलावतारस्य कथामृतादृता: । यथोपदेशं मुनिभि: प्रचोदिता: श्लाघ्यानि कर्माणि वयं वितन्महि ॥ ३ ॥
તથાપિ, ઉદાર કીર્તિવાળા હરિના કલાવતાર મહારાજ પૃથુની કથામૃતમાં અમને દિવ્ય રસ છે. મુનિઓના ઉપદેશ મુજબ પ્રેરિત થઈને અમે તેમના પ્રશંસનીય કર્મોનું વર્ણન કરીશું; છતાં અમારી વાણી હંમેશા અપૂરી જ રહેશે।
Verse 4
एष धर्मभृतां श्रेष्ठो लोकं धर्मेऽनुवर्तयन् । गोप्ता च धर्मसेतूनां शास्ता तत्परिपन्थिनाम् ॥ ४ ॥
આ મહારાજ પૃથુ ધર્મ પાળનારાઓમાં શ્રેષ્ઠ છે. તે સર્વ લોકોને ધર્મમાર્ગે પ્રવૃત્ત કરશે, ધર્મસેતુઓનું રક્ષણ કરશે અને અધર્મી તથા નાસ્તિકોને દંડ આપશે।
Verse 5
एष वै लोकपालानां बिभर्त्येकस्तनौ तनू: । काले काले यथाभागं लोकयोरुभयोर्हितम् ॥ ५ ॥
આ રાજા એકલો જ પોતાના દેહમાં સમય સમયે લોકપાલોની જેમ વિવિધ સ્વરૂપ ધારણ કરીને, બંને લોકના હિત માટે યથાભાગ વિભાગીય કાર્યો નિભાવશે।
Verse 6
वसु काल उपादत्ते काले चायं विमुञ्चति । सम: सर्वेषु भूतेषु प्रतपन् सूर्यवद्विभु: ॥ ६ ॥
આ પૃથુ રાજા સૂર્યદેવ સમાન શક્તિશાળી અને તેજસ્વી હશે. જેમ સૂર્ય સૌને સમાન રીતે પ્રકાશ આપે છે, તેમ તે સર્વ જીવો પર સમાન કૃપા વરસાવશે. અને જેમ સૂર્ય ઘણા મહિના પાણી શોષી લઈને વરસાદમાં તેને પ્રચુર રીતે પાછું આપે છે, તેમ તે પ્રજાથી કર વસૂલ કરીને જરૂર સમયે તે ધન પાછું આપશે।
Verse 7
तितिक्षत्यक्रमं वैन्य उपर्याक्रमतामपि । भूतानां करुण: शश्वदार्तानां क्षितिवृत्तिमान् ॥ ७ ॥
વૈન્ય પૃથુ રાજા સર્વ પ્રજાજનો પ્રત્યે અતિ કરુણાશીલ રહેશે. કોઈ દીનજન નિયમો ભંગ કરીને જાણે રાજાના મસ્તક પર પણ ચઢી જાય, તો પણ તે પોતાની અહેતુક કૃપાથી ભૂલીને ક્ષમા કરશે. લોકરક્ષક બની તે પૃથ્વી સમાન સહનશીલ રહેશે.
Verse 8
देवेऽवर्षत्यसौ देवो नरदेववपुर्हरि: । कृच्छ्रप्राणा: प्रजा ह्येष रक्षिष्यत्यञ्जसेन्द्रवत् ॥ ८ ॥
જ્યારે દેવો વરસાદ ન વરસાવે અને જળઅભાવથી પ્રજાના પ્રાણ સંકટમાં પડે, ત્યારે આ નરદેવ-વપુ હરિ-સમાન રાજા ઇન્દ્રની જેમ વરસાદ પુરો પાડશે. આમ તે દુષ્કાળથી પ્રજાનું સહેલાઈથી રક્ષણ કરશે.
Verse 9
आप्याययत्यसौ लोकं वदनामृतमूर्तिना । सानुरागावलोकेन विशदस्मितचारुणा ॥ ९ ॥
આ પૃથુ મહારાજ પોતાના અમૃતમય મુખચંદ્રથી, સ્નેહભર્યા અવલોકનથી અને નિર્મળ મનોહર સ્મિતથી સમગ્ર લોકને તૃપ્ત કરશે. તેની અનુરાગભરી નજર સૌના શાંત જીવનને વધારશે.
Verse 10
अव्यक्तवर्त्मैष निगूढकार्योगम्भीरवेधा उपगुप्तवित्त: । अनन्तमाहात्म्यगुणैकधामापृथु: प्रचेता इव संवृतात्मा ॥ १० ॥
વાચકો કહેતા રહ્યા: આ રાજાની નીતિનો માર્ગ કોઈ સમજી શકશે નહીં. તેની ક્રિયાઓ અત્યંત ગુપ્ત અને ગંभीर હશે; દરેક કાર્યને તે કેવી રીતે સફળ કરે છે તે કોઈ જાણી શકશે નહીં. તેનો ખજાનો પણ સૌ માટે અજ્ઞાત રહેશે. તે અનંત મહિમા અને સદ્ગુણોનું એકમાત્ર ધામ હશે, અને વરુણ જેમ જળથી સર્વત્ર આવૃત રહે છે તેમ પ્રચેતા સમાન આવૃતાત્મા રહી પોતાની સ્થિતિ સુરક્ષિત રાખશે.
Verse 11
दुरासदो दुर्विषह आसन्नोऽपि विदूरवत् । नैवाभिभवितुं शक्यो वेनारण्युत्थितोऽनल: ॥ ११ ॥
પૃથુ રાજા દુરાસદ અને દુર્વિષહ રહેશે. નજીક હોવા છતાં શત્રુઓ માટે તે દૂર સમાન રહેશે. વેનના મૃત દેહમાંથી તે અરણિ કાષ્ઠમાંથી ઉત્પન્ન અગ્નિ સમાન પ્રગટ થયો છે; તેથી કોઈ તેની શક્તિને પરાજિત કરી શકશે નહીં, અને શત્રુઓ નજીક રહીને પણ નજીક આવી શકશે નહીં.
Verse 12
अन्तर्बहिश्च भूतानां पश्यन् कर्माणि चारणै: । उदासीन इवाध्यक्षो वायुरात्मेव देहिनाम् ॥ १२ ॥
પૃથુ મહારાજ ગુપ્તચરો દ્વારા પ્રજાજનોના આંતરિક તથા બાહ્ય સર્વ કર્મો જોઈ શકશે; છતાં તેની ગુપ્તચર-વ્યવસ્થા કોઈ જાણી શકશે નહીં. સ્તુતિ-નિંદામાં તે ઉદાસીન રહેશે—જેમ દેહમાં અંદર-બહાર વ્યાપેલો પ્રાણવાયુ સર્વ વ્યવહારમાં નિર્લિપ્ત રહે છે।
Verse 13
नादण्ड्यं दण्डयत्येष सुतमात्मद्विषामपि । दण्डयत्यात्मजमपि दण्ड्यं धर्मपथे स्थित: ॥ १३ ॥
ધર્મમાર્ગે સ્થિત તે રાજા દંડયોગ્ય ન હોય તો શત્રુના પુત્રને પણ દંડ નહીં આપે; અને દંડયોગ્ય હોય તો પોતાના પુત્રને પણ તરત દંડ આપશે. ન્યાયમાં તે સમ અને નિષ્પક્ષ રહેશે।
Verse 14
अस्याप्रतिहतं चक्रं पृथोरामानसाचलात् । वर्तते भगवानर्को यावत्तपति गोगणै: ॥ १४ ॥
જેમ ભગવાન સૂર્ય આમાનસાચલ (આર્કટિક) સુધી પોતાની કિરણો અવરોધ વિના વિસ્તારે છે, તેમ પૃથુ મહારાજનું અપ્રતિહત પ્રભાવ પણ આમાનસાચલ સુધી સર્વ ભૂમિ પર વ્યાપી રહેશે અને તેમના જીવનપર્યંત અખંડ રહેશે।
Verse 15
रञ्जयिष्यति यल्लोकमयमात्मविचेष्टितै: । अथामुमाहू राजानं मनोरञ्जनकै: प्रजा: ॥ १५ ॥
આ રાજા પોતાના વ્યવહારિક કર્મોથી સર્વ લોકને રંજિત કરશે અને તેની પ્રજા અત્યંત સંતોષમાં રહેશે. તેથી પ્રજાજનો તેના મનોહર ગુણોથી પ્રસન્ન થઈ તેને પોતાના શાસક રાજા તરીકે આનંદથી સ્વીકારશે।
Verse 16
दृढव्रत: सत्यसन्धो ब्रह्मण्यो वृद्धसेवक: । शरण्य: सर्वभूतानां मानदो दीनवत्सल: ॥ १६ ॥
તે રાજા દૃઢવ્રતી, સત્યનિષ્ઠ અને બ્રાહ્મણ્ય સંસ્કૃતિનો પ્રેમી હશે. તે વૃદ્ધોની સેવા કરશે, શરણાગતને આશ્રય આપશે, સૌને માન આપશે અને દીન-નિર્દોષ પ્રત્યે સદા કરુણાશીલ રહેશે।
Verse 17
मातृभक्ति: परस्त्रीषु पत्न्यामर्ध इवात्मन: । प्रजासु पितृवत्स्निग्ध: किङ्करो ब्रह्मवादिनाम् ॥ १७ ॥
એ રાજા પરસ્ત્રીઓને માતા સમાન આદર આપશે અને પોતાની પત્નીને પોતાના શરીરનો અર્ધ ભાગ માને છે. પ્રજાપ્રતિ સ્નેહી પિતા સમાન રહેશે અને ભગવાનની મહિમા પ્રચાર કરનારા ભક્તોનો આજ્ઞાકારી સેવક બનશે।
Verse 18
देहिनामात्मवत्प्रेष्ठ: सुहृदां नन्दिवर्धन: । मुक्तसङ्गप्रसङ्गोऽयं दण्डपाणिरसाधुषु ॥ १८ ॥
એ રાજા સર્વ દેહધારી જીવોને પોતાના સમાન પ્રિય માને છે અને મિત્રોના આનંદને હંમેશા વધારશે. તે મુક્ત પુરુષોની સાન્નિધ્યમાં રહેશે અને અધર્મીઓ માટે દંડધારી હાથ બનશે।
Verse 19
अयं तु साक्षाद्भगवांस्त्र्यधीश:कूटस्थ आत्मा कलयावतीर्ण: । यस्मिन्नविद्यारचितं निरर्थकंपश्यन्ति नानात्वमपि प्रतीतम् ॥ १९ ॥
આ રાજા ત્રિલોકનો અધિપતિ છે અને સాక్షાત્ ભગવાનની શક્તિથી આવિષ્ટ છે; તે કૂટસ્થ, અવિકારી આત્મા છે અને શક્ત્યાવેશ અવતારરૂપે અવતર્યો છે. મુક્ત અને પૂર્ણ જ્ઞાની હોવાથી, અવಿದ್ಯાથી રચાયેલ ભૌતિક વૈવિધ્યને દેખાતું હોવા છતાં નિરર્થક માને છે।
Verse 20
अयं भुवो मण्डलमोदयाद्रे-र्गोप्तैकवीरो नरदेवनाथ: । आस्थाय जैत्रं रथमात्तचाप:पर्यस्यते दक्षिणतो यथार्क: ॥ २० ॥
આ રાજા ભૂમંડળનો રક્ષક, એકમાત્ર વીરો અને નિઃસ્પર્ધ હશે. વિજયી રથ પર આરોહણ કરીને, હાથમાં અજેય ધનુષ ધારણ કરી, દક્ષિણ તરફથી પોતાની કક્ષામાં ફરતા સૂર્ય સમાન, સમગ્ર ભૂમંડળની પરિક્રમા કરશે।
Verse 21
अस्मै नृपाला: किल तत्र तत्रबलिं हरिष्यन्ति सलोकपाला: । मंस्यन्त एषां स्त्रिय आदिराजंचक्रायुधं तद्यश उद्धरन्त्य: ॥ २१ ॥
રાજા જ્યારે સમગ્ર જગતમાં વિહાર કરશે, ત્યારે ત્યાં ત્યાં અન્ય રાજાઓ તથા લોકપાલ દેવતાઓ તેને વિવિધ ભેટો અર્પણ કરશે. તેમની રાણીઓ પણ તેને ગદા-ચક્રધારી આદિરાજ સમજીને તેના યશનું ગાન કરશે, કારણ કે તેની કીર્તિ ભગવાન સમાન પ્રતિષ્ઠિત થશે।
Verse 22
अयं महीं गां दुदुहेऽधिराज:प्रजापतिर्वृत्तिकर: प्रजानाम् । यो लीलयाद्रीन् स्वशरासकोट्याभिन्दन् समां गामकरोद्यथेन्द्र: ॥ २२ ॥
આ અધિરાજ પ્રજાપતિઓ સમાન અદભુત પ્રજાપાલક છે. પ્રજાજનોની જીવનવ્યવસ્થા માટે તે ધરતીને ગાય સમાન દોહશે અને ઇન્દ્રની જેમ ધનુષ્યની અણીથી પર્વતો ભેદી ભૂમિને સમતલ કરશે।
Verse 23
विस्फूर्जयन्नाजगवं धनु: स्वयंयदाचरत्क्ष्मामविषह्यमाजौ । तदा निलिल्युर्दिशि दिश्यसन्तोलाङ्गूलमुद्यम्य यथा मृगेन्द्र: ॥ २३ ॥
જ્યારે તે સ્વયં અજગવ ધનુષ્યની પ્રત્યંચા ગર્જાવી, યુદ્ધમાં અપ્રતિહત બની રાજ્યમાં વિહરે, ત્યારે સિંહ પૂંછ ઊંચી કરીને ચાલે ત્યારે જેમ નાનાં પ્રાણી છુપાઈ જાય, તેમ દૈત્યસ્વભાવ દૂષ્ટો અને ચોરો સર્વ દિશામાં લપાઈ જશે।
Verse 24
एषोऽश्वमेधाञ् शतमाजहारसरस्वती प्रादुरभावि यत्र । अहार्षीद्यस्य हयं पुरन्दर:शतक्रतुश्चरमे वर्तमाने ॥ २४ ॥
સરಸ್ವતી નદીના પ્રાદુર્ભાવસ્થાને આ રાજા સો અશ્વમેધ યજ્ઞો કરશે. અંતિમ યજ્ઞ ચાલતો હોય ત્યારે શતક્રતુ પુરંદર ઇન્દ્ર યજ્ઞનો ઘોડો ચોરી જશે।
Verse 25
एष स्वसद्मोपवने समेत्यसनत्कुमारं भगवन्तमेकम् । आराध्य भक्त्यालभतामलं तज्ज्ञानं यतो ब्रह्म परं विदन्ति ॥ २५ ॥
આ રાજા પોતાના મહેલના ઉપવનમાં ચાર કુમારોમાંના એક ભગવાન સનત્કુમારને મળશે. ભક્તિપૂર્વક તેમની આરાધના કરીને તે નિર્મળ જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરશે, જેના દ્વારા પરબ્રહ્મનું જ્ઞાન અને દિવ્ય આનંદનો આસ્વાદ થાય છે।
Verse 26
तत्र तत्र गिरस्तास्ता इति विश्रुतविक्रम: । श्रोष्यत्यात्माश्रिता गाथा: पृथु: पृथुपराक्रम: ॥ २६ ॥
આ રીતે રાજા પૃથુના પરાક્રમની કીર્તિ સર્વત્ર પ્રસિદ્ધ થતાં, વિશાળ પરાક્રમી પૃથુ સદાય પોતાને આશ્રિત, પોતાની મહિમા ગાન કરતી ગાથાઓ સાંભળતો રહેશે।
Verse 27
दिशो विजित्याप्रतिरुद्धचक्र:स्वतेजसोत्पाटितलोकशल्य: । सुरासुरेन्द्रैरुपगीयमानमहानुभावो भविता पतिर्भुव: ॥ २७ ॥
પૃથુ મહારાજની આજ્ઞાને કોઈ અવગણી શકશે નહીં. તે જગતને જીત્યા પછી પોતાના તેજથી પ્રજાના ત્રિવિધ તાપોને સંપૂર્ણપણે નાશ કરશે. ત્યારે તે સર્વત્ર પ્રસિદ્ધ થશે અને દેવ તથા અસુરના ઇન્દ્રો તેના મહાન કાર્યોનું નિશ્ચિત ગાન કરશે.
Frequently Asked Questions
Their statement underscores two Bhāgavata principles: (1) Bhagavān-tattva and His empowered manifestations are ultimately beyond the reach of finite speech, even for celestial intellects; and (2) praise becomes valid when it is śruti-smṛti-sādhu guided—spoken under instruction from realized authorities rather than from ego. Thus, their humility safeguards the glorification from becoming mere rhetoric and frames it as service (kīrtana) aligned with paramparā.
An ideal king is portrayed as simultaneously compassionate and strict: he protects dharma, supports yajña and brāhmaṇical culture, shelters the surrendered, and cares for the poor—yet he also punishes irreligion and theft. He is impartial (punishes even his own son if guilty), administratively intelligent (confidential policies, effective espionage), and welfare-oriented (taxation returned as public benefit), reflecting cosmic order through analogies to the sun, earth, air, and Varuṇa.
It foreshadows a coming conflict that tests the limits of royal ambition and divine hierarchy. The aśvamedha establishes sovereignty, but Indra’s theft introduces envy and rivalry even among devas, setting up later chapters where Pṛthu’s power, restraint, and ultimate orientation toward spiritual instruction are highlighted. The episode functions as narrative tension and as a lesson that even dharmic power must remain subordinate to higher devotional and transcendental aims.
Sanat-kumāra is one of the four Kumāras—primordial sages renowned for jñāna and devotion. His meeting with Pṛthu signals the canto’s shift from external conquest to internal liberation: the ideal ruler culminates not merely in prosperity and order, but in receiving and embodying teachings that grant ānanda beyond material success. This encounter anchors kingship within the Bhāgavata telos—bhakti leading to realization.