Adhyaya 15
The Appearance and Coronation of King Pṛthu (Pṛthu-avatāra) and His Humble Refusal of Premature Praise
અધર્મી રાજા વેણના પતન અને મૃત્યુ પછી બ્રાહ્મણો તથા ઋષિઓ તેના દેહનું મથન કરીને રાજ્યસંકટનું દૈવી નિરાકરણ પ્રગટ કરે છે. તેની ભુજાઓમાંથી પુરુષ-સ્ત્રી યુગલ—પૃથુ અને અર્ચિ—પ્રકટ થાય છે; પૃથુ વિષ્ણુની શાસનશક્તિનો શક્ત્યાવેશ અવતાર અને અર્ચિ શ્રીલક્ષ્મીની અંશરૂપ પ્રકટતા—જેથી ધર્મ અને સમૃદ્ધિ સાથે જગતમાં પાછાં આવે. ગંધર્વો ગાય છે, સિદ્ધો પુષ્પવર્ષા કરે છે, અને બ્રહ્મા આવી હથેળી પર ચક્રચિહ્ન તથા પગમાં કમળચિહ્ન જેવા વિષ્ણુલક્ષણોથી પૃથુનું અવતારત્વ પ્રમાણિત કરે છે. બ્રાહ્મણો રાજ્યાભિષેક કરે છે; નદીઓ, પર્વતો અને દેવગણ શસ્ત્રો, રાજચિહ્નો, જ્ઞાન-કવચ અને ઐશ્વર્ય-ઉપહાર આપી પૃથુને સર્વભૌમ સમ્રાટ સ્થાપે છે. પરંતુ સૂત-માગધ-વંદીઓની અતિશય સ્તુતિ પર પૃથુ રોક લગાવે છે—અપ્રગટ ગુણારોપણ ન સ્વીકારી, કર્મથી યોગ્યતા સાબિત ન થાય ત્યાં સુધી સ્તુતિ પરમેશ્વર તરફ વાળે છે।
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच अथ तस्य पुनर्विप्रैरपुत्रस्य महीपते: । बाहुभ्यां मथ्यमानाभ्यां मिथुनं समपद्यत ॥ १ ॥
મૈત્રેયે કહ્યું—હે વિદુર! ત્યારબાદ પુત્રહીન મૃત રાજા વેનના બંને હાથોને બ્રાહ્મણો અને મહર્ષિઓએ ફરી મથ્યા. પરિણામે એક પુરુષ અને એક સ્ત્રીનું યુગલ પ્રગટ થયું।
Verse 2
तद् दृष्ट्वा मिथुनं जातमृषयो ब्रह्मवादिन: । ऊचु: परमसन्तुष्टा विदित्वा भगवत्कलाम् ॥ २ ॥
તે પુરુષ-સ્ત્રી યુગલ જન્મેલું જોઈ વેદવિદ ઋષિઓ અત્યંત પ્રસન્ન થયા. તેમણે જાણી લીધું કે આ યુગલ પરમ પુરુષ વિષ્ણુની અંશ-કલાનું વિસ્તરણ છે; તેથી તેઓ હર્ષિત થયા।
Verse 3
ऋषय ऊचु: एष विष्णोर्भगवत: कला भुवनपालिनी । इयं च लक्ष्म्या: सम्भूति: पुरुषस्यानपायिनी ॥ ३ ॥
ઋષિઓએ કહ્યું—આ પુરુષ સર્વભુવનપાલક ભગવાન વિષ્ણુની શક્તિનો અંશ છે; અને આ સ્ત્રી લક્ષ્મીદેવીની અંશસમ્ભૂતિ છે, જે પ્રભુથી કદી વિયોગ પામતી નથી।
Verse 4
अयं तु प्रथमो राज्ञां पुमान् प्रथयिता यश: । पृथुर्नाम महाराजो भविष्यति पृथुश्रवा: ॥ ४ ॥
આ બેમાંથી આ પુરુષ રાજાઓમાં પ્રથમ થશે અને પોતાનું યશ જગતમાં સર્વત્ર ફેલાવશે. તેનું નામ પૃથુ હશે; તે મહારાજ પૃથુશ્રવા બનશે।
Verse 5
इयं च सुदती देवी गुणभूषणभूषणा । अर्चिर्नाम वरारोहा पृथुमेवावरुन्धती ॥ ५ ॥
આ દેવી સુદતી છે; ગુણ-ભૂષણોથી એવી શોભિત કે ધારેલા આભૂષણોને પણ વધુ શોભા આપે. તેનું નામ અર્ચિ હશે; આ વરારોહા ભવિષ્યમાં પૃથુ મહારાજને જ પતિરૂપે સ્વીકારશે।
Verse 6
एष साक्षाद्धरेरंशो जातो लोकरिरक्षया । इयं च तत्परा हि श्रीरनुजज्ञेऽनपायिनी ॥ ६ ॥
પૃથુના સ્વરૂપે આ સాక్షાત્ હરિનો અંશ લોકરક્ષણ માટે જન્મ્યો છે. અને પ્રભુની નિત્યસહચરી, અનપાયિની શ્રીલક્ષ્મી અર્ચિ રૂપે અંશતઃ અવતરીને પૃથુની પાટરાણી બનશે।
Verse 7
मैत्रेय उवाच प्रशंसन्ति स्म तं विप्रा गन्धर्वप्रवरा जगु: । मुमुचु: सुमनोधारा: सिद्धा नृत्यन्ति स्व:स्त्रिय: ॥ ७ ॥
મૈત્રેયે કહ્યું—પ્રિય વિદુરજી, તે સમયે સર્વ બ્રાહ્મણોએ પૃથુ મહારાજની ખૂબ પ્રશંસા કરી; ગંધર્વલોકના શ્રેષ્ઠ ગાયકોએ તેમની કીર્તિ ગાઈ. સિદ્ધલોકના નિવાસીઓએ પુષ્પવર્ષા કરી અને સ્વર્ગલોકની સુંદર સ્ત્રીઓ આનંદમાં નૃત્ય કરવા લાગી।
Verse 8
शङ्खतूर्यमृदङ्गाद्या नेदुर्दुन्दुभयो दिवि । तत्र सर्व उपाजग्मुर्देवर्षिपितृणां गणा: ॥ ८ ॥
આકાશમાં શંખ, તૂર્ય, મૃદંગ વગેરે અને દુન્દુભિઓ ગુંજી ઊઠ્યાં. ત્યારે દેવર્ષિ, પિતૃગણ તથા સ્વર્ગલોકોના અનેક ગણો ત્યાં આવી પહોંચ્યા.
Verse 9
ब्रह्मा जगद्गुरुर्देवै: सहासृत्य सुरेश्वरै: । वैन्यस्य दक्षिणे हस्ते दृष्ट्वा चिह्नं गदाभृत: ॥ ९ ॥ पादयोररविन्दं च तं वै मेने हरे: कलाम् । यस्याप्रतिहतं चक्रमंश: स परमेष्ठिन: ॥ १० ॥
જગદગુરુ બ્રહ્મા સર્વ દેવતાઓ અને તેમના અધિપતિઓ સાથે ત્યાં આવ્યા. વૈન્યપુત્ર પૃથુના જમણા હાથમાં ગદાધર વિષ્ણુનાં ચિહ્નો અને પગનાં તળિયે કમળચિહ્ન જોઈ બ્રહ્માએ જાણ્યું કે તે શ્રીહરિની અંશ-કલા છે. જેના હસ્તમાં ચક્રચિહ્ન વગેરે હોય તેને પરમેશ્વરના અંશાવતાર માનવો જોઈએ.
Verse 10
ब्रह्मा जगद्गुरुर्देवै: सहासृत्य सुरेश्वरै: । वैन्यस्य दक्षिणे हस्ते दृष्ट्वा चिह्नं गदाभृत: ॥ ९ ॥ पादयोररविन्दं च तं वै मेने हरे: कलाम् । यस्याप्रतिहतं चक्रमंश: स परमेष्ठिन: ॥ १० ॥
જગદગુરુ બ્રહ્મા દેવતાઓ અને તેમના અધિપતિઓ સાથે ત્યાં આવ્યા. પૃથુના જમણા હાથમાં ગદાધર વિષ્ણુનાં ચિહ્નો અને પગનાં તળિયે કમળમુદ્રા જોઈ તેમણે તેને શ્રીહરિની અંશ-કલા જાણ્યો; જેના હસ્તમાં ચક્રચિહ્ન વગેરે હોય તેને પરમેશ્વરના અંશાવતાર માનવામાં આવે છે.
Verse 11
तस्याभिषेक आरब्धो ब्राह्मणैर्ब्रह्मवादिभि: । आभिषेचनिकान्यस्मै आजह्रु: सर्वतो जना: ॥ ११ ॥
પછી વેદવિધિમાં નિષ્ઠાવાન બ્રહ્મવાદી બ્રાહ્મણોએ રાજાનો અભિષેક આરંભ્યો. સર્વ દિશાઓમાંથી લોકોએ અભિષેકની તમામ સામગ્રી લાવી; આ રીતે બધું પૂર્ણ થયું.
Verse 12
सरित्समुद्रा गिरयो नागा गाव: खगा मृगा: । द्यौ: क्षिति: सर्वभूतानि समाजह्रुरुपायनम् ॥ १२ ॥
નદીઓ, સમુદ્રો, પર્વતો-ગિરિઓ, નાગો, ગાયો, પક્ષીઓ, મૃગો, દ્યુલોક, પૃથ્વી અને સર્વ પ્રાણીઓ—સૌએ પોતાની શક્તિ અનુસાર રાજાને અર્પણ કરવા ભેટો એકત્ર કરી।
Verse 13
सोऽभिषिक्तो महाराज: सुवासा: साध्वलड़्क़ृत: । पत्न्यार्चिषालड्क़ृतया विरेजेऽग्निरिवापर: ॥ १३ ॥
આ રીતે મહારાજ પૃથુ ઉત્તમ વસ્ત્રો અને આભૂષણોથી સુશોભિત થઈ અભિષિક્ત થયા અને સિંહાસન પર બિરાજમાન કરાયા. અલંકૃત અર્ચિ રાણી સાથે તેઓ બંને અગ્નિ સમાન તેજસ્વી દેખાયા.
Verse 14
तस्मै जहार धनदो हैमं वीर वरासनम् । वरुण: सलिलस्रावमातपत्रं शशिप्रभम् ॥ १४ ॥
ત્યારે ધનદ કુબેરે તેમને સોનાનું શ્રેષ્ઠ રાજાસન ભેટ આપ્યું. વરુણદેવે ચંદ્રપ્રભા સમાન તેજસ્વી એવું છત્ર આપ્યું, જેમાંથી સતત સૂક્ષ્મ જળકણો વરસતા હતા.
Verse 15
वायुश्च वालव्यजने धर्म: कीर्तिमयीं स्रजम् । इन्द्र: किरीटमुत्कृष्टं दण्डं संयमनं यम: ॥ १५ ॥
વાયુદેવે તેમને કેશ-ચામરના બે વ્યજન આપ્યા. ધર્મરાજે કીર્તિ વિસ્તારે એવી પુષ્પમાળા આપી. ઇન્દ્રે ઉત્તમ કિરીટ આપ્યું અને યમરાજે જગત્-શાસન માટે સંયમન દંડ (રાજદંડ) ભેટ કર્યો.
Verse 16
ब्रह्मा ब्रह्ममयं वर्म भारती हारमुत्तमम् । हरि: सुदर्शनं चक्रं तत्पत्न्यव्याहतां श्रियम् ॥ १६ ॥
બ્રહ્માએ તેમને બ્રહ્મજ્ઞાનમય રક્ષાકવચ આપ્યું અને તેમની પત્ની ભારતી (સરಸ್ವતી)એ ઉત્તમ હાર આપ્યો. હરિ (વિષ્ણુ)એ સુદર્શન ચક્ર આપ્યું અને તેમની પત્ની લક્ષ્મીદેવીએ અક્ષય ઐશ્વર્ય પ્રદાન કર્યું.
Verse 17
दशचन्द्रमसिं रुद्र: शतचन्द्रं तथाम्बिका । सोमोऽमृतमयानश्वांस्त्वष्टा रूपाश्रयं रथम् ॥ १७ ॥
રુદ્ર (શિવ)એ દસ ચંદ્રચિહ્નવાળી મ્યાનসহ તલવાર આપી અને અંબિકા (દુર્ગા)એ સો ચંદ્રચિહ્નવાળી ઢાલ આપી. સોમદેવે અમૃતમય અશ્વો આપ્યા અને ત્વષ્ટા (વિશ્વકર્મા)એ અતિ સુંદર રથ પ્રદાન કર્યો.
Verse 18
अग्निराजगवं चापं सूर्यो रश्मिमयानिषून् । भू: पादुके योगमय्यौ द्यौ: पुष्पावलिमन्वहम् ॥ १८ ॥
અગ્નિદેવે બકરા અને ગાયના શિંગોથી બનેલું અજગવ ધનુષ્ય આપ્યું. સૂર્યદેવે સૂર્યકિરણ સમ તેજસ્વી બાણ આપ્યાં. ભૂર્લોકની અધિષ્ઠાત્રી દેવતાએ યોગમય પાદુકાઓ આપી, અને આકાશવાસી દેવોએ વારંવાર પુષ્પમાળાઓ અર્પણ કરી.
Verse 19
नाट्यं सुगीतं वादित्रमन्तर्धानं च खेचरा: । ऋषयश्चाशिष: सत्या: समुद्र: शङ्खमात्मजम् ॥ १९ ॥
આકાશમાં વિહાર કરનારા દેવોએ નાટ્ય, સુગીત, વાદ્યવિદ્યા તથા ઇચ્છાનુસાર અંતર્ધાન થવાની કલા આપી. મહર્ષિઓએ અચૂક અને સત્ય આશીર્વાદ આપ્યા. સમુદ્રે સમુદ્રજ શંખ અર્પણ કર્યો.
Verse 20
सिन्धव: पर्वता नद्यो रथवीथीर्महात्मन: । सूतोऽथ मागधो वन्दी तं स्तोतुमुपतस्थिरे ॥ २० ॥
સમુદ્રો, પર્વતો અને નદીઓએ તે મહાત્મા માટે રથ ચલાવવાનો માર્ગ નિર્વિઘ્ન કર્યો. અને સૂત, માગધ તથા વંદી તેને સ્તુતિ-પ્રશંસા કરવા ઉપસ્થિત થયા. તેઓ સૌ પોતપોતાની ફરજ બજાવવા તેના સમક્ષ આવ્યા.
Verse 21
स्तावकांस्तानभिप्रेत्य पृथुर्वैन्य: प्रतापवान् । मेघनिर्ह्रादया वाचा प्रहसन्निदमब्रवीत् ॥ २१ ॥
તે સ્તુતિકારોને જોઈ પરાક્રમી વેનપુત્ર રાજા પૃથુ તેમને અભિનંદન કરવા સ્મિત કર્યો અને મેઘગર્જના જેવી ગંભીર વાણીથી આ રીતે બોલ્યો.
Verse 22
पृथुरुवाच भो: सूत हे मागध सौम्य वन्दिँ- ल्लोकेऽधुनास्पष्टगुणस्य मे स्यात् । किमाश्रयो मे स्तव एष योज्यतां मा मय्यभूवन्वितथा गिरो व: ॥ २२ ॥
પૃથુ બોલ્યો—હે સૌમ્ય સૂત, હે માગધ, હે વંદી! તમે જે ગુણો કહ્યા છે તે અત્યારે મારી અંદર સ્પષ્ટ નથી. તો પછી મારા આશ્રયે આ સ્તુતિ કેમ જોડાય? હું નથી ઇચ્છતો કે તમારી વાણી મારા વિષે વ્યર્થ જાય; તે કોઈ યોગ્ય પુરુષને અર્પણ કરવી વધુ શ્રેયસ્કર છે.
Verse 23
तस्मात्परोक्षेऽस्मदुपश्रुतान्यलं करिष्यथ स्तोत्रमपीच्यवाच: । सत्युत्तमश्लोकगुणानुवादे जुगुप्सितं न स्तवयन्ति सभ्या: ॥ २३ ॥
અતએવ, હે મધુરવાણી પાઠકો, તમે મારા વિષે જે ગુણો સાંભળ્યા છે તે જ્યારે ખરેખર મારામાં પ્રગટ થશે, ત્યારે યોગ્ય સમયે સ્તોત્ર કરજો. ઉત્તમશ્લોક ભગવાનના ગુણાનુવાદમાં નિષ્ણાત સભ્યજન, જેમાં ગુણો નથી એવા માનવ પર ખોટા ગુણો આરોપી સ્તુતિ કરતા નથી.
Verse 24
महद्गुणानात्मनि कर्तुमीश: क: स्तावकै: स्तावयतेऽसतोऽपि । तेऽस्याभविष्यन्निति विप्रलब्धो जनावहासं कुमतिर्न वेद ॥ २४ ॥
આવા મહાન ગુણો ધારણ કરવા સમર્થ બુદ્ધિમાન પુરુષ, જો તે ગુણો ખરેખર તેમાં ન હોય તો પોતાના અનુયાયીઓથી પોતાની સ્તુતિ કેવી રીતે કરાવશે? ‘આમાં આગળ જઈને આ ગુણો આવશે’ એમ કહીને કરેલી પ્રશંસા તો છેતરપિંડી છે; અને જે મૂર્ખ તેને સ્વીકારે છે તે જાણતો નથી કે લોકો તેનો ઉપહાસ કરે છે.
Verse 25
प्रभवो ह्यात्मन: स्तोत्रं जुगुप्सन्त्यपि विश्रुता: । ह्रीमन्त: परमोदारा: पौरुषं वा विगर्हितम् ॥ २५ ॥
જેમ માન-મર્યાદાવાળો અને મહોદાર પુરુષ પોતાના નિંદનીય કર્મોની વાત સાંભળવા ઇચ્છતો નથી, તેમ જ અત્યંત પ્રસિદ્ધ અને શક્તિશાળી પુરુષ પણ પોતાની સ્તુતિ સાંભળવાનું પસંદ કરતો નથી.
Verse 26
वयं त्वविदिता लोके सूताद्यापि वरीमभि: । कर्मभि: कथमात्मानं गापयिष्याम बालवत् ॥ २६ ॥
હે સૂત વગેરે ભક્તો, હજી સુધી હું મારા શ્રેષ્ઠ કર્મોથી લોકમાં પ્રસિદ્ધ થયો નથી, કારણ કે તમે ગાઈ શકો એવું પ્રશંસનીય કંઈ મેં કર્યું નથી. તો પછી હું તમને બાળકોની જેમ મારી ક્રિયાઓ ગાવામાં કેવી રીતે લગાડું?
Frequently Asked Questions
The churning is a dhārmic intervention to extract order from chaos after Vena’s misrule. Śāstrically, it shows that when adharma destabilizes society, the brāhmaṇas’ spiritual power and the Lord’s plan can reconstitute governance. Symbolically, it mirrors samudra-manthana: from disturbance, providence brings forth what is needed for universal maintenance—here, the righteous king Pṛthu and his śrī-sahacāriṇī, Arci.
Pṛthu is described as a partial manifestation empowered by Viṣṇu’s maintaining potency—fit to become the first among kings in exemplary rule—while Arci is a partial manifestation of the goddess of fortune (Śrī/Lakṣmī), who is never separated from the Lord. Their pairing teaches that righteous sovereignty and prosperity must co-exist under divine alignment.
Brahmā observes auspicious marks associated with Viṣṇu—such as the cakra sign on the palm and lotus impressions on the soles—classical indicators in Purāṇic and āyur-physiognomic traditions that denote an avatāric or divinely empowered status. This establishes Pṛthu’s legitimacy beyond mere heredity.
The offerings depict cosmic cooperation when dharma is restored: each deva empowers the king’s service—protection (weapons), moral authority (scepter), fame aligned with virtue (garland), and inner protection (Brahmā’s ‘garment’ of spiritual knowledge). The message is that nature and heaven support a ruler who rules as Viṣṇu’s representative, not as an egoistic enjoyer.
Pṛthu rejects praise for qualities not yet demonstrated, calling it deceitful and ultimately insulting. He teaches that kīrtana and stuti must be truthful and properly directed: the Supreme Lord is the rightful object of unqualified glorification, while a human leader should accept praise only when earned through verifiable dhārmic action—an essential safeguard against royal vanity.