Adhyaya 14
King Vena’s Tyranny, the Sages’ Counsel, and the Birth of Niṣāda
અંગરાજ અંગ ગેરહાજર હોવાથી સામાજિક વ્યવસ્થા ઢીલી પડે છે. ભૃગુ વગેરે ઋષિઓ રાણી સુનીથાની સંમતિથી, મંત્રીઓની શંકા છતાં, વેનને સિંહાસન પર બેસાડે છે. શરૂઆતમાં તેની કઠોર દંડની ભીતિથી ગુનેગારો શાંત થાય છે, પરંતુ વૈભવ મળતાં વેન અહંકારી બની યજ્ઞ અને દાન રોકી દે છે અને રાજ્યભરમાં યજ્ઞ બંધ કરાવે છે. પ્રજા એક તરફ રાજાની અધર્મી બેદરકારી અને બીજી તરફ ફરી ઊઠેલા ચોરો વચ્ચે પીસાય છે. ઋષિઓ વિચારે છે—રક્ષણ માટે બેસાડેલો રાજા જ હવે ભય બની ગયો. તેઓ નમ્રતાથી સમજાવે છે કે રાજાને માન્યતા પ્રજારક્ષણ, વર્ણાશ્રમધર્મની સ્થાપના અને યજ્ઞ દ્વારા વિષ્ણુપૂજા ચલાવવાથી મળે છે. વેન ઉપદેશ નકારી કહે છે કે રાજા જ પરમ પૂજ્ય છે અને વિષ્ણુભક્તિ તથા દેવતાઓનું અપમાન કરે છે. અધર્મથી જગત દહન કરશે એમ જાણી ઋષિઓ મંત્રબળથી તેનો વધ કરે છે. તેના મૃત્યુ પછી અराजકતા ફેલાય છે અને લૂંટફાટ વધે છે. અંગવંશમાં શાસન ચાલુ રહે તે માટે ઋષિઓ વેનના દેહનું મથન કરે છે; ત્યાંથી કાળો બૌનો બાહુક જન્મે છે, જેને નિષાદ કહે છે—તે વેનના પાપોને શોષી લઈને આગળ ધર્માત્મા પૃથુના પ્રાગટ્ય અને ધર્મસ્થાપનનો માર્ગ તૈયાર કરે છે.
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच भृग्वादयस्ते मुनयो लोकानां क्षेमदर्शिन: । गोप्तर्यसति वै नृणां पश्यन्त: पशुसाम्यताम् ॥ १ ॥
મૈત્રેય બોલ્યા—હે મહાવીર વિદુર! ભૃગુ આદિ મુનિઓ હંમેશાં લોકકલ્યાણનું ચિંતન કરતા. રાજા અઙ્ગના અભાવે પ્રજાનો રક્ષક કોઈ નથી એમ જોઈ તેમણે સમજ્યું કે શાસક વિના લોકો નિયમરહિત બની પશુસમાન થઈ જશે।
Verse 2
वीरमातरमाहूय सुनीथां ब्रह्मवादिन: । प्रकृत्यसम्मतं वेनमभ्यषिञ्चन् पतिं भुव: ॥ २ ॥
પછી બ્રહ્મવાદી મુનિઓએ વીરમાતા સુનીથાને બોલાવી. તેની મંજૂરીથી તેમણે પ્રજાને સ્વીકાર્ય વેનને પૃથ્વીના સ્વામી તરીકે સિંહાસન પર અભિષેક કર્યો।
Verse 3
श्रुत्वा नृपासनगतं वेनमत्युग्रशासनम् । निलिल्युर्दस्यव: सद्य: सर्पत्रस्ता इवाखव: ॥ ३ ॥
વેન અત્યંત કઠોર અને ક્રૂર શાસક છે એમ જાણી, તે રાજસિંહાસન પર બેઠો છે એવી ખબર સાંભળતાં જ ચોર-લૂંટારૂઓ તરત જ ભયભીત થઈ ગયા. તેઓ અહીં-ત્યાં છુપાઈ ગયા, જેમ સાપથી ડરેલા ઉંદર છુપાય છે।
Verse 4
स आरूढनृपस्थान उन्नद्धोऽष्टविभूतिभि: । अवमेने महाभागान् स्तब्ध: सम्भावित: स्वत: ॥ ४ ॥
રાજસિંહાસન પર આરોહણ કરીને તે અષ્ટવિધ વૈભવથી ઉન્મત્ત થયો. ખોટા અહંકારથી મહાભાગોનું અપમાન કરવા લાગ્યો.
Verse 5
एवं मदान्ध उत्सिक्तो निरङ्कुश इव द्विप: । पर्यटन् रथमास्थाय कम्पयन्निव रोदसी ॥ ५ ॥
ઐશ્વર્યથી મદાંધ બની તે નિયંત્રણવિહિન હાથીની જેમ રથ પર ચઢી રાજ્યમાં ફરવા લાગ્યો; જ્યાં જાય ત્યાં આકાશ-પૃથ્વી કંપે તેમ થયું.
Verse 6
न यष्टव्यं न दातव्यं न होतव्यं द्विजा: क्वचित् । इति न्यवारयद्धर्मं भेरीघोषेण सर्वश: ॥ ६ ॥
તેણે ઘોષણા કરી—“હે દ્વિજોઃ હવે ક્યાંય યજ્ઞ ન કરવો, દાન ન આપવું, ઘૃતાહુતિ ન કરવી.” આમ ભેરીઘોષથી સર્વત્ર ધર્મકર્મ રોકી દીધાં.
Verse 7
वेनस्यावेक्ष्य मुनयो दुर्वृत्तस्य विचेष्टितम् । विमृश्य लोकव्यसनं कृपयोचु: स्म सत्रिण: ॥ ७ ॥
દુર્વૃત્ત વેણની કુક્રિયાઓ જોઈ યજ્ઞકર્તા મુનિઓએ વિચાર્યું કે લોક પર મહાવિપત્તિ આવી રહી છે. કરુણાથી તેઓ પરસ્પર ચર્ચા કરવા લાગ્યા.
Verse 8
अहो उभयत: प्राप्तं लोकस्य व्यसनं महत् । दारुण्युभयतो दीप्ते इव तस्करपालयो: ॥ ८ ॥
અહો! લોક પર બંને તરફથી મોટું સંકટ આવ્યું છે—જેમ લાકડાના બંને છેડે આગ ભભૂકે તો વચ્ચેની ચીંટીઓ ફસાઈ જાય; તેમ એક તરફ બેદરકાર રાજા અને બીજી તરફ ચોર-લૂંટારૂઓ.
Verse 9
अराजकभयादेष कृतो राजातदर्हण: । ततोऽप्यासीद्भयं त्वद्य कथं स्यात्स्वस्ति देहिनाम् ॥ ९ ॥
અરાજકતાના ભયથી આપણે આ અયોગ્ય વેનને રાજા બનાવ્યો, પરંતુ હવે તો રાજાથી જ ભય ઊભો થયો છે. આવી સ્થિતિમાં પ્રજાનું કલ્યાણ કેવી રીતે થશે?
Verse 10
अहेरिव पय:पोष: पोषकस्याप्यनर्थभृत् । वेन: प्रकृत्यैव खल: सुनीथागर्भसम्भव: ॥ १० ॥
સાપને દૂધ પીવડાવવા જેવું, આ દુષ્ટ રાજાનું પોષણ કરવું પોષક માટે જ નુકસાનકારક છે. સુનીથાના ગર્ભથી જન્મેલો હોવાથી વેન સ્વભાવે જ દુષ્ટ છે.
Verse 11
निरूपित: प्रजापाल: स जिघांसति वै प्रजा: । तथापि सान्त्वयेमामुं नास्मांस्तत्पातकं स्पृशेत् ॥ ११ ॥
આપણે તેને પ્રજાપાલક તરીકે નિમ્યો હતો, પણ તે પ્રજાનો જ નાશ કરવા ઈચ્છે છે. છતાં આપણે તેને શાંત કરવો જોઈએ જેથી તેનું પાપ આપણને ન અડે.
Verse 12
तद्विद्वद्भिरसद्वृत्तो वेनोऽस्माभि: कृतो नृप: । सान्त्वितो यदि नो वाचं न ग्रहीष्यत्यधर्मकृत् । लोकधिक्कारसन्दग्धं दहिष्याम: स्वतेजसा ॥ १२ ॥
તેના દુષ્ટ સ્વભાવને જાણતા હોવા છતાં આપણે વેનને રાજા બનાવ્યો. જો તે આપણી વાત નહીં માને, તો લોકનિંદાથી બળેલા તેને આપણે આપણા તેજથી ભસ્મ કરી દઈશું.
Verse 13
एवमध्यवसायैनं मुनयो गूढमन्यव: । उपव्रज्याब्रुवन् वेनं सान्त्वयित्वा च सामभि: ॥ १३ ॥
આવો નિર્ણય કરીને, પોતાના ક્રોધને છુપાવીને મુનિઓ રાજા વેન પાસે ગયા. તેમણે મીઠા વચનોથી તેને શાંત કર્યો અને પછી આ પ્રમાણે બોલ્યા.
Verse 14
मुनय ऊचु: नृपवर्य निबोधैतद्यत्ते विज्ञापयाम भो: । आयु:श्रीबलकीर्तीनां तव तात विवर्धनम् ॥ १४ ॥
મુનિઓએ કહ્યું—હે શ્રેષ્ઠ રાજન, કૃપા કરીને અમારી હિતકારી વાત ધ્યાનથી સાંભળો. આમ કરવાથી, હે તાત, તમારું આયુષ્ય, શ્રી, બળ અને કીર્તિ વધશે.
Verse 15
धर्म आचरित: पुंसां वाङ्मन:कायबुद्धिभि: । लोकान् विशोकान् वतरत्यथानन्त्यमसङ्गिनाम् ॥ १५ ॥
વાણી, મન, શરીર અને બુદ્ધિથી ધર્મનું આચરણ કરનાર મનુષ્યો શોકરહિત લોકોને પામે છે. ભૌતિક આસક્તિથી મુક્ત થઈ તેઓ અનંત સુખ પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 16
स ते मा विनशेद्वीर प्रजानां क्षेमलक्षण: । यस्मिन् विनष्टे नृपतिरैश्वर्यादवरोहति ॥ १६ ॥
હે વીરો, તેથી પ્રજાના કલ્યાણનું લક્ષણ એવા ધર્મને તમારાથી નષ્ટ થવા ન દો. તે નષ્ટ થાય તો રાજા નિશ્ચયે ઐશ્વર્ય અને રાજપદથી પતિત થાય છે.
Verse 17
राजन्नसाध्वमात्येभ्यश्चोरादिभ्य: प्रजा नृप: । रक्षन्यथा बलिं गृह्णन्निह प्रेत्य च मोदते ॥ १७ ॥
હે રાજન, જે રાજા દુષ્ટ મંત્રીઓ તેમજ ચોર-લૂંટારૂઓથી પ્રજાનું રક્ષણ કરે છે અને યોગ્ય રીતે કર (બલિ) ગ્રહણ કરે છે, તે આ લોકમાં પણ અને પરલોકમાં પણ આનંદ પામે છે.
Verse 18
यस्य राष्ट्रे पुरे चैव भगवान् यज्ञपूरुष: । इज्यते स्वेन धर्मेण जनैर्वर्णाश्रमान्वितै: ॥ १८ ॥
જે રાજાના રાજ્ય અને નગરોમાં વર્ણાશ્રમધર્મમાં સ્થિત પ્રજા પોતાના-પોતાના કર્તવ્ય દ્વારા ભગવાન યજ્ઞપુરુષ (શ્રીહરી)ની ઉપાસના કરે છે, તે રાજા ધર્માત્મા ગણાય છે.
Verse 19
तस्य राज्ञो महाभाग भगवान् भूतभावन: । परितुष्यति विश्वात्मा तिष्ठतो निजशासने ॥ १९ ॥
હે મહાભાગ! રાજા પોતાના શાસનમાં વિશ્વાત્મા, ભૂતભાવન, જગતના આદિકારણ શ્રીભગવાનની પૂજા થતી જુએ તો ભગવાન પ્રસન્ન થાય છે।
Verse 20
तस्मिंस्तुष्टे किमप्राप्यं जगतामीश्वरेश्वरे । लोका: सपाला ह्येतस्मै हरन्ति बलिमादृता: ॥ २० ॥
જગતના ઈશ્વરેશ્વર શ્રીભગવાન પ્રસન્ન થાય તો શું અપ્રાપ્ય રહે? તેથી લોકપાલ દેવતાઓ અને તેમના લોકના નિવાસીઓ આદરથી બલિ-ઉપહાર અર્પે છે।
Verse 21
तं सर्वलोकामरयज्ञसङ्ग्रहं त्रयीमयं द्रव्यमयं तपोमयम् । यज्ञैर्विचित्रैर्यजतो भवाय ते राजन् स्वदेशाननुरोद्धुमर्हसि ॥ २१ ॥
હે રાજન! સર્વ લોકોમાં થતા સર્વ યજ્ઞોના ફળનો ભોક્તા, દેવતાઓ સહિત, એ જ શ્રીભગવાન છે. તેઓ ત્રયી વેદસ્વરૂપ, સર્વ દ્રવ્યના સ્વામી અને તપસ્યાનો પરમ લક્ષ્ય છે. તેથી તમારા કલ્યાણ માટે દેશવાસીઓને વિવિધ યજ્ઞોમાં પ્રવૃત્ત કરો અને સદા યજ્ઞાર્પણ તરફ દોરો।
Verse 22
यज्ञेन युष्मद्विषये द्विजातिभि- र्वितायमानेन सुरा: कला हरे: । स्विष्टा: सुतुष्टा: प्रदिशन्ति वाञ्छितं तद्धेलनं नार्हसि वीर चेष्टितुम् ॥ २२ ॥
તમારા રાજ્યમાં દ્વિજ બ્રાહ્મણો યજ્ઞનું વિસ્તરણ કરે ત્યારે હરિના અંશરૂપ દેવતાઓ તે કર્મથી અત્યંત પ્રસન્ન થઈ તમારી ઇચ્છિત ફળ આપે છે. તેથી હે વીર! યજ્ઞો અટકાવી દેવતાઓનું અપમાન કરવું તમને શોભતું નથી।
Verse 23
वेन उवाच बालिशा बत यूयं वा अधर्मे धर्ममानिन: । ये वृत्तिदं पतिं हित्वा जारं पतिमुपासते ॥ २३ ॥
વેન બોલ્યો—અરે! તમે તો બહુ બાળિશ છો; અધર્મને પણ ધર્મ માની બેઠા છો. જે પોષણ કરનાર સાચા પતિને છોડીને જારને પતિ માની પૂજે, તેવી જ તમારી સ્થિતિ છે।
Verse 24
अवजानन्त्यमी मूढा नृपरूपिणमीश्वरम् । नानुविन्दन्ति ते भद्रमिह लोके परत्र च ॥ २४ ॥
જે મૂઢ લોકો રાજરૂપે સ્થિત પરમેશ્વરને અવગણીને પૂજા કરતા નથી, તેઓને ન આ લોકમાં સુખ મળે ન પરલોકમાં।
Verse 25
को यज्ञपुरुषो नाम यत्र वो भक्तिरीदृशी । भर्तृस्नेहविदूराणां यथा जारे कुयोषिताम् ॥ २५ ॥
તમે જેને ‘યજ્ઞપુરુષ’ કહો છો તે કોણ? દેવતાઓ પ્રત્યે તમારી ભક્તિ તો પતિસ્નેહથી દૂર રહેલી કુપત્નીનું જાર પ્રત્યેનું આસક્તિ જેવી છે।
Verse 26
विष्णुर्विरिञ्चो गिरिश इन्द्रो वायुर्यमो रवि: । पर्जन्यो धनद: सोम: क्षितिरग्निरपाम्पति: ॥ २६ ॥ एते चान्ये च विबुधा: प्रभवो वरशापयो: । देहे भवन्ति नृपते: सर्वदेवमयो नृप: ॥ २७ ॥
વિષ્ણુ, બ્રહ્મા, શિવ, ઇન્દ્ર, વાયુ, યમ, સૂર્ય, પર્જન્ય, કુબેર, સોમ (ચંદ્ર), પૃથ્વીના અધિષ્ઠાત્રી દેવતા, અગ્નિ, વરુણ તથા વર-શાપ આપવા સમર્થ અન્ય દેવો—આ બધા રાજાના દેહમાં નિવાસ કરે છે; તેથી રાજા ‘સર્વદેવમય’ કહેવાય છે।
Verse 27
विष्णुर्विरिञ्चो गिरिश इन्द्रो वायुर्यमो रवि: । पर्जन्यो धनद: सोम: क्षितिरग्निरपाम्पति: ॥ २६ ॥ एते चान्ये च विबुधा: प्रभवो वरशापयो: । देहे भवन्ति नृपते: सर्वदेवमयो नृप: ॥ २७ ॥
વિષ્ણુ, બ્રહ્મા, શિવ, ઇન્દ્ર, વાયુ, યમ, સૂર્ય, પર્જન્ય, કુબેર, સોમ (ચંદ્ર), પૃથ્વીના અધિષ્ઠાત્રી દેવતા, અગ્નિ, વરુણ તથા વર-શાપ આપવા સમર્થ અન્ય દેવો—આ બધા રાજાના દેહમાં નિવાસ કરે છે; તેથી રાજા ‘સર્વદેવમય’ કહેવાય છે।
Verse 28
तस्मान्मां कर्मभिर्विप्रा यजध्वं गतमत्सरा: । बलिं च मह्यं हरत मत्तोऽन्य: कोऽग्रभुक्पुमान् ॥ २८ ॥
અતએવ, હે વિપ્રો, મારી પ્રત્યેનો મત્સર ત્યજીને તમારા કર્મકાંડ દ્વારા મારી જ પૂજા કરો અને મને જ બલિ-ઉપહાર અર્પણ કરો; મારાથી શ્રેષ્ઠ પ્રથમ હવિ ગ્રહણ કરનાર બીજો કોણ છે?—એવું વેણ રાજાએ કહ્યું।
Verse 29
मैत्रेय उवाच इत्थं विपर्ययमति: पापीयानुत्पथं गत: । अनुनीयमानस्तद्याच्ञां न चक्रे भ्रष्टमङ्गल: ॥ २९ ॥
મૈત્રેય મુનિએ કહ્યું: આ રીતે પાપમય જીવન અને કુમાર્ગે ચાલવાને કારણે રાજાની બુદ્ધિ ભ્રષ્ટ થઈ ગઈ હતી અને તે તમામ મંગળથી વંચિત થઈ ગયો હતો. ઋષિઓએ અત્યંત આદરપૂર્વક કરેલી વિનંતીનો તેણે સ્વીકાર ન કર્યો.
Verse 30
इति तेऽसत्कृतास्तेन द्विजा: पण्डितमानिना । भग्नायां भव्ययाच्ञायां तस्मै विदुर चुक्रुधु: ॥ ३० ॥
હે વિદુર! પોતાને મોટો પંડિત માનતા તે મૂર્ખ રાજાએ ઋષિઓનું અપમાન કર્યું. રાજાના શબ્દોથી દુઃખી થયેલા ઋષિઓ તેના પર અત્યંત ક્રોધિત થયા.
Verse 31
हन्यतां हन्यतामेष पाप: प्रकृतिदारुण: । जीवञ्जगदसावाशु कुरुते भस्मसाद् ध्रुवम् ॥ ३१ ॥
તમામ ઋષિઓ બૂમો પાડી ઉઠ્યા: આને મારી નાખો! આને મારી નાખો! આ સ્વભાવથી જ અત્યંત ક્રૂર અને પાપી છે. જો આ જીવતો રહેશે તો આખા જગતને ભસ્મ કરી નાખશે.
Verse 32
नायमर्हत्यसद्वृत्तो नरदेववरासनम् । योऽधियज्ञपतिं विष्णुं विनिन्दत्यनपत्रप: ॥ ३२ ॥
સાધુ ઋષિઓએ આગળ કહ્યું: આ દુરાચારી અને નિર્લજ્જ વ્યક્તિ રાજસિંહાસન પર બેસવાને લાયક નથી. તે એટલો બેશરમ છે કે તેણે યજ્ઞપતિ ભગવાન વિષ્ણુની નિંદા કરવાની હિંમત કરી છે.
Verse 33
को वैनं परिचक्षीत वेनमेकमृतेऽशुभम् । प्राप्त ईदृशमैश्वर्यं यदनुग्रहभाजन: ॥ ३३ ॥
આ અમંગળકારી વેન સિવાય એવું કોણ હશે જે ભગવાન વિષ્ણુની નિંદા કરશે? જેમની કૃપાથી જીવને તમામ પ્રકારની સંપત્તિ અને ઐશ્વર્ય પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 34
इत्थं व्यवसिता हन्तुमृषयो रूढमन्यव: । निजघ्नुर्हुङ्कृतैर्वेनं हतमच्युतनिन्दया ॥ ३४ ॥
આ રીતે ગુપ્ત ક્રોધ પ્રગટ કરીને મહર્ષિઓએ તરત જ રાજાને મારવાનો નિશ્ચય કર્યો. અચ્યુતની નિંદાથી વેન પહેલેથી જ મૃતસમાન હતો; તેથી શસ્ત્ર વિના, માત્ર ઊંચા હુંકાર શબ્દોથી ઋષિઓએ તેને સંહાર્યો.
Verse 35
ऋषिभि: स्वाश्रमपदं गते पुत्रकलेवरम् । सुनीथा पालयामास विद्यायोगेन शोचती ॥ ३५ ॥
ઋષિઓ પોતાના પોતાના આશ્રમોમાં ગયા પછી વેનની માતા સુનીથા પુત્રના મૃત્યુથી અત્યંત શોકમાં પડી. તેણે મંત્રયોગ અને કેટલાક દ્રવ્યોના પ્રયોગથી પુત્રના મૃતદેહને સાચવી રાખવાનો નિશ્ચય કર્યો.
Verse 36
एकदा मुनयस्ते तु सरस्वत्सलिलाप्लुता: । हुत्वाग्नीन् सत्कथाश्चक्रुरुपविष्टा: सरित्तटे ॥ ३६ ॥
એક વખત તે જ મુનિઓ સરસ્વતીના જળમાં સ્નાન કરીને યજ્ઞાગ્નિઓમાં આહુતિ અર્પી પોતાના નિત્યકર્મો કર્યા. ત્યારબાદ નદીના કિનારે બેસીને પરમ પુરુષ અને તેમની લીલાઓ વિષે પવિત્ર કથાઓ કરવા લાગ્યા.
Verse 37
वीक्ष्योत्थितांस्तदोत्पातानाहुर्लोकभयङ्करान् । अप्यभद्रमनाथाया दस्युभ्यो न भवेद्भुव: ॥ ३७ ॥
તે દિવસોમાં દેશમાં અનેક ઉપદ્રવો ઊઠ્યા, જે લોકમાં ભય પેદા કરતા હતા. તે જોઈ ઋષિઓ પરસ્પર બોલ્યા—રાજા મરી ગયો હોવાથી જગત રક્ષકવિહોણું છે; ચોર-દস্যુઓના કારણે પ્રજાને અનિષ્ટ ન થાય.
Verse 38
एवं मृशन्त ऋषयो धावतां सर्वतोदिशम् । पांसु: समुत्थितो भूरिश्चोराणामभिलुम्पताम् ॥ ३८ ॥
ઋષિઓ આ રીતે ચર્ચા કરી રહ્યા હતા ત્યારે તેમણે સર્વ દિશાઓમાંથી ધૂળનું મોટું વાવાઝોડું ઊઠતું જોયું. નાગરિકોને લૂંટવામાં લાગેલા ચોર-દস্যુઓ દોડતા હોવાથી એ ધૂળ ઊડી હતી.
Verse 39
तदुपद्रवमाज्ञाय लोकस्य वसु लुम्पताम् । भर्तर्युपरते तस्मिन्नन्योन्यं च जिघांसताम् ॥ ३९ ॥ चोरप्रायं जनपदं हीनसत्त्वमराजकम् । लोकान्नावारयञ्छक्ता अपि तद्दोषदर्शिन: ॥ ४० ॥
વેણ રાજાના અવસાનથી લોકમાં મહા ઉપદ્રવ થયો છે એમ જાણીને મુનિઓએ જોયું કે રાજ્યમાં ભારે અવ્યવસ્થા ફેલાઈ છે. શાસન ન હોવાથી જનપદ અરાજક બન્યો; ચોર‑દુષ્ટો પરસ્પર હત્યા કરવા તત્પર થઈ લોકધન લૂંટતા હતા; શક્તિ હોવા છતાં મુનિઓએ તેને અયોગ્ય માની રોક્યું નહીં.
Verse 40
तदुपद्रवमाज्ञाय लोकस्य वसु लुम्पताम् । भर्तर्युपरते तस्मिन्नन्योन्यं च जिघांसताम् ॥ ३९ ॥ चोरप्रायं जनपदं हीनसत्त्वमराजकम् । लोकान्नावारयञ्छक्ता अपि तद्दोषदर्शिन: ॥ ४० ॥
અરાજક જનપદમાં પ્રજા નિર્બળ બની ગઈ અને આખો દેશ ચોરોથી ભરાયો હોય તેમ લાગ્યું. મુનિઓ પોતાની શક્તિથી લોકોને રોકી શકતા હતા, છતાં દોષ જોઈ અને સ્વધર્મ વિચારી તેને અયોગ્ય માન્યું.
Verse 41
ब्राह्मण: समदृक् शान्तो दीनानां समुपेक्षक: । स्रवते ब्रह्म तस्यापि भिन्नभाण्डात्पयो यथा ॥ ४१ ॥
બ્રાહ્મણ સમદૃષ્ટિ અને શાંત હોય તોય દીનજનની ઉપેક્ષા કરવી તેનો ધર્મ નથી. ઉપેક્ષાથી તેનું બ્રહ્મતેજ ક્ષીણ થાય છે, જેમ ફાટેલા વાસણમાંથી દૂધ વહી જાય છે.
Verse 42
नाङ्गस्य वंशो राजर्षेरेष संस्थातुमर्हति । अमोघवीर्या हि नृपा वंशेऽस्मिन् केशवाश्रया: ॥ ४२ ॥
મુનિઓએ નક્કી કર્યું કે રાજર્ષિ અંગનો વંશ અટકાવવો યોગ્ય નથી; કારણ કે આ વંશમાં રાજાઓનું વીર્ય અમોઘ છે અને તેઓ કેશવના આશ્રિત—અર્થાત્ ભગવાનના ભક્ત બનવા પ્રવન છે.
Verse 43
विनिश्चित्यैवमृषयो विपन्नस्य महीपते: । ममन्थुरूरुं तरसा तत्रासीद्बाहुको नर: ॥ ४३ ॥
આ રીતે નક્કી કરીને ઋષિઓએ મૃત વેણ રાજાના દેહની જાંઘોને વિધિપૂર્વક ભારે બળથી મથન કર્યું. તે મથનથી ત્યાં જ ‘બાહુક’ નામનો બૌનાકૃતિ પુરુષ પ્રગટ થયો.
Verse 44
काककृष्णोऽतिह्रस्वाङ्गो ह्रस्वबाहुर्महाहनु: । ह्रस्वपान्निम्ननासाग्रो रक्ताक्षस्ताम्रमूर्धज: ॥ ४४ ॥
વેનરાજાની જાંઘમાંથી જન્મેલો તે પુરુષ ‘બાહુક’ કહેવાયો. તેનો વર્ણ કાગડાની જેમ કાળો હતો; તેના અંગો અતિ નાનાં, હાથ-પગ ટૂંકા, જડબો મોટો, નાક ચપટું, આંખો લાલાશભરી અને વાળ તાંબાવર્ણ હતા।
Verse 45
तं तु तेऽवनतं दीनं किं करोमीति वादिनम् । निषीदेत्यब्रुवंस्तात स निषादस्ततोऽभवत् ॥ ४५ ॥
તે દીન અને વિનમ્ર બની નમ્યો અને પૂછ્યું, “હું શું કરું?” ઋષિઓએ કહ્યું, “બેસી જા (નિષીદ).” આમ તે ‘નિષાદ’ કહેવાયો અને નૈષાદ વંશનો પિતા બન્યો।
Verse 46
तस्य वंश्यास्तु नैषादा गिरिकाननगोचरा: । येनाहरज्जायमानो वेनकल्मषमुल्बणम् ॥ ४६ ॥
નિષાદ જન્મતાં જ તેણે વેનના ઘોર પાપકર્મોના પરિણામનો ભાર પોતાના પર લીધો. તેથી નૈષાદ લોકો ચોરી, લૂંટ અને શિકાર જેવા પાપકર્મોમાં લાગેલા રહે છે અને તેમને પહાડો તથા જંગલોમાં જ રહેવાની છૂટ છે।
Frequently Asked Questions
The sages perceived that without a ruler, society would become unregulated and vulnerable to thieves and rogue elements—an anarchy that would rapidly destroy dharma. In rāja-dharma terms, imperfect kingship can seem preferable to no kingship. Their later regret underscores a Bhāgavatam principle: political necessity cannot override moral qualification for leadership, because an adharmic ruler can become a greater calamity than external criminals.
In the Bhāgavatam’s framework, yajña is not mere ritualism; it sustains reciprocal harmony between humans, devas (as administrative powers), and the Supreme Lord as the ultimate enjoyer of sacrifice. By stopping sacrifice, charity, and offerings, Vena severed the religious economy that stabilizes varṇāśrama duties and divine satisfaction. The result is both inner decline (loss of spiritual culture) and outer breakdown (law-and-order deterioration and fear-driven social unrest).
Vena’s claim is the theological error of conflating delegated authority with the Absolute. While śāstra describes the king as embodying administrative aspects of various devas (a functional representation of cosmic governance), this does not make him Bhagavān. Vena turns a symbolic principle into self-worship, rejects Viṣṇu-yajña, and commits blasphemy—thereby violating the Bhāgavatam’s central axiom that all power is subordinate to the Supreme Lord.
The text presents brāhmaṇa-śakti: the potency of truth-aligned speech and mantra, rooted in tapas (austerity), purity, and realization. Their “high-sounding words” function as a sanctioned spiritual force, not personal vengeance. The narrative also implies a moral jurisprudence: when a ruler becomes a systemic threat to dharma and blasphemes the Lord, saintly authority may enact extraordinary correction to prevent wider catastrophe.
Niṣāda (first named Bāhuka) emerges when the sages churn Vena’s thigh, producing a being who immediately takes on the karmic residue of Vena’s sins. Symbolically, the “thigh” indicates a lower, supporting stratum of the social body, and the resulting Naiṣāda lineage is described as inclined toward activities like hunting and plundering. The episode frames a purification mechanism: extracting sin before generating a righteous successor, thereby preparing the state for restoration of dharma.