Adhyaya 13
Dhruva-vaṁśa Continuation: Utkala’s Renunciation, Aṅga’s Sacrifice, and the Birth of Vena (Prelude to Pṛthu)
ધ્રુવ મહારાજ વિષ્ણુલોક ગયા પછી ભક્તિથી દ્રવિત વિદુર પ્રચેતાઓ અને નારદે કરેલી ધ્રુવ-સ્તુતિ વિષે મૈત્રેયને પૂછે છે. મૈત્રેય ધ્રુવવંશની પરંપરા વર્ણવે છે—ઉત્કલ બ્રહ્માનુભૂતિ અને ભક્તિયોગમાં લીન થઈ રાજ્ય સ્વીકારતો નથી; લોકને તે ઉન્મત્ત જેવો લાગે છે, તેથી વત્સર રાજા બને છે અને વંશ ચાક્ષુષ મનુ સુધી આગળ વધે છે, પછી અઙ્ગ સુધી આવી વેનનો જન્મ થાય છે. ત્યારબાદ કથા વંશાવળીમાંથી સંકટ તરફ વળે છે—અઙ્ગનો અશ્વમેધ નિષ્ફળ જાય છે કારણ કે દેવતાઓ હવિ સ્વીકારતા નથી; કારણ પુત્રાભાવથી જોડાયેલ કર્મવીઘ્ન છે. યજ્ઞ હરિ (વિષ્ણુ)ને અર્પણ કરતાં ઋત્વિજોને દિવ્ય પ્રસાદ મળે છે અને પુત્ર જન્મે છે, પરંતુ વેન ક્રૂર અને અધાર્મિક બને છે. તેથી અઙ્ગ રાજ્ય અને ઘર ત્યજી વૈરાગ્ય ધારણ કરે છે; પ્રજાનો શોક અને ઋષિઓની સભા વેનના રાજ્ય, બ્રાહ્મણો સાથેના સંઘર્ષ અને આગળ પૃથુના પ્રાકટ્ય માટે ભૂમિકા રચે છે.
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच निशम्य कौषारविणोपवर्णितंध्रुवस्य वैकुण्ठपदाधिरोहणम् । प्ररूढभावो भगवत्यधोक्षजेप्रष्टुं पुनस्तं विदुर: प्रचक्रमे ॥ १ ॥
સૂત બોલ્યા—કૌષારવિ (મૈત્રેય) ઋષિએ વર્ણવેલ ધ્રુવ મહારાજના વૈકુંઠપદ પર આરોહણને સાંભળી વિદુરના હૃદયમાં અધોક્ષજ ભગવાન પ્રત્યે ભક્તિભાવ અત્યંત પ્રબળ થયો. ત્યારબાદ તેમણે ફરી મૈત્રેયને પ્રશ્ન કરવાનું શરૂ કર્યું।
Verse 2
विदुर उवाच के ते प्रचेतसो नाम कस्यापत्यानि सुव्रत । कस्यान्ववाये प्रख्याता: कुत्र वा सत्रमासत ॥ २ ॥
વિદુર બોલ્યા—હે સુવ્રત, તે પ્રચેતાસ કોણ હતા? તેઓ કોના પુત્રો હતા, કયા વંશમાં પ્રસિદ્ધ થયા, અને તેમણે મહાસત્ર યજ્ઞ ક્યાં કર્યો?
Verse 3
मन्ये महाभागवतं नारदं देवदर्शनम् । येन प्रोक्त: क्रियायोग: परिचर्याविधिर्हरे: ॥ ३ ॥
વિદુર બોલ્યા—હું નારદ મુનિને દેવદર્શન પ્રાપ્ત મહાભાગવત માનું છું. તેમણે જ હરિની ભક્તિસેવાની પાંચારાત્ર પરિચર્યાવિધી અને ક્રિયાયોગ પ્રગટ કર્યો છે.
Verse 4
स्वधर्मशीलै: पुरुषैर्भगवान् यज्ञपूरुष: । इज्यमानो भक्तिमता नारदेनेरित: किल ॥ ४ ॥
સ્વધર્મમાં સ્થિત ભક્તજન યજ્ઞપુરુષ ભગવાનને પ્રસન્ન કરવા યજ્ઞાદિ કર્મોથી પૂજા કરતા હતા; તે સમયે નારદ મુનિએ ધ્રુવ મહારાજાના દિવ્ય ગુણોનું કીર્તન કર્યું.
Verse 5
यास्ता देवर्षिणा तत्र वर्णिता भगवत्कथा: । मह्यं शुश्रूषवे ब्रह्मन् कार्त्स्न्येनाचष्टुमर्हसि ॥ ५ ॥
હે બ્રાહ્મણ! ત્યાં દેવર્ષિ નારદે જે જે ભગવત્કથાઓ વર્ણવી અને પ્રભુનું જે રીતે કીર્તન કર્યું, તે હું સાંભળવા અત્યંત આતુર છું. કૃપા કરીને સંપૂર્ણ રીતે કહો.
Verse 6
मैत्रेय उवाच ध्रुवस्य चोत्कल: पुत्र: पितरि प्रस्थिते वनम् । सार्वभौमश्रियं नैच्छदधिराजासनं पितु: ॥ ६ ॥
મૈત્રેય ઋષિ બોલ્યા—હે વિદુર! મહારાજ ધ્રુવ વનમાં પ્રસ્થાન કર્યા ત્યારે તેમના પુત્ર ઉત્કલે પિતાનું સર્વભૌમ વૈભવવાળું અધિરાજાસન સ્વીકારવું ઇચ્છ્યું નહીં.
Verse 7
स जन्मनोपशान्तात्मा नि:सङ्ग: समदर्शन: । ददर्श लोके विततमात्मानं लोकमात्मनि ॥ ७ ॥
જન્મથી જ ઉત્કલ શાંતાત્મા, નિઃસંગ અને સમદર્શી હતો. તે લોકમાં વ્યાપ્ત પરમાત્માને જોતો અને સમગ્ર લોકને પરમાત્મામાં સ્થિત જોતો હતો.
Verse 8
आत्मानं ब्रह्म निर्वाणं प्रत्यस्तमितविग्रहम् । अवबोधरसैकात्म्यमानन्दमनुसन्ततम् ॥ ८ ॥ अव्यवच्छिन्नयोगाग्निदग्धकर्ममलाशय: । स्वरूपमवरुन्धानो नात्मनोऽन्यं तदैक्षत ॥ ९ ॥
પરબ્રહ્મના જ્ઞાનના વિસ્તારથી તેમણે દેહના બંધનમાંથી મુક્તિ મેળવી હતી. ભક્તિયોગના અગ્નિથી કર્મોના મેલને બાળીને તેઓ માત્ર પરમાત્મા અને આત્માને જોતા હતા.
Verse 9
आत्मानं ब्रह्म निर्वाणं प्रत्यस्तमितविग्रहम् । अवबोधरसैकात्म्यमानन्दमनुसन्ततम् ॥ ८ ॥ अव्यवच्छिन्नयोगाग्निदग्धकर्ममलाशय: । स्वरूपमवरुन्धानो नात्मनोऽन्यं तदैक्षत ॥ ९ ॥
પરબ્રહ્મના જ્ઞાનના વિસ્તારથી તેમણે દેહના બંધનમાંથી મુક્તિ મેળવી હતી. ભક્તિયોગના અગ્નિથી કર્મોના મેલને બાળીને તેઓ માત્ર પરમાત્મા અને આત્માને જોતા હતા.
Verse 10
जडान्धबधिरोन्मत्तमूकाकृतिरतन्मति: । लक्षित: पथि बालानां प्रशान्तार्चिरिवानल: ॥ १० ॥
જોકે તેઓ હકીકતમાં તેવા ન હતા, છતાં રસ્તા પરના સામાન્ય લોકોને ઉત્કલ મૂર્ખ, અંધ, બહેરા અને પાગલ લાગતા હતા. તેઓ રાખથી ઢંકાયેલા અગ્નિ જેવા શાંત હતા.
Verse 11
मत्वा तं जडमुन्मत्तं कुलवृद्धा: समन्त्रिण: । वत्सरं भूपतिं चक्रुर्यवीयांसं भ्रमे: सुतम् ॥ ११ ॥
આ કારણે મંત્રીઓ અને કુળના વડીલોએ ઉત્કલને બુદ્ધિહીન અને પાગલ માન્યા. તેથી તેમણે તેના નાના ભાઈ, ભ્રમિના પુત્ર વત્સરને રાજા બનાવ્યો.
Verse 12
स्वर्वीथिर्वत्सरस्येष्टा भार्यासूत षडात्मजान् । पुष्पार्णं तिग्मकेतुं च इषमूर्जं वसुं जयम् ॥ १२ ॥
રાજા વત્સરને સ્વર્વીથિ નામની અત્યંત પ્રિય પત્ની હતી. તેણે પુષ્પાર્ણ, તિગ્મકેતુ, ઈષ, ઊર્જ, વસુ અને જય નામના છ પુત્રોને જન્મ આપ્યો.
Verse 13
पुष्पार्णस्य प्रभा भार्या दोषा च द्वे बभूवतु: । प्रातर्मध्यन्दिनं सायमिति ह्यासन् प्रभासुता: ॥ १३ ॥
પુષ્પાર્ણની બે પત્નીઓ હતી—પ્રભા અને દોષા. પ્રભાથી પ્રાતર, મધ્યન્દિન અને સાયમ નામે ત્રણ પુત્રો થયા.
Verse 14
प्रदोषो निशिथो व्युष्ट इति दोषासुतास्त्रय: । व्युष्ट: सुतं पुष्करिण्यां सर्वतेजसमादधे ॥ १४ ॥
દોષાથી પ્રદોષ, નિશિથ અને વ્યુષ્ટ—એ ત્રણ પુત્રો થયા. વ્યુષ્ટની પત્ની પુષ્કરિણીથી સર્વતેજા નામે અત્યંત તેજસ્વી પુત્ર જન્મ્યો.
Verse 15
स चक्षु: सुतमाकूत्यां पत्न्यां मनुमवाप ह । मनोरसूत महिषी विरजान्नड्वला सुतान् ॥ १५ ॥ पुरुं कुत्सं त्रितं द्युम्नं सत्यवन्तमृतं व्रतम् । अग्निष्टोममतीरात्रं प्रद्युम्नं शिबिमुल्मुकम् ॥ १६ ॥
સર્વતેજાની પત્ની આકૂતિથી ચાક્ષુષ નામે પુત્ર થયો, જે મન્વંતરના અંતે છઠ્ઠો મનુ બન્યો. ચાક્ષુષ મનુની મહિષી નડ્વલા (વિરજા) એ નિર્દોષ પુત્રો જન્માવ્યા—પુરુ, કુત્સ, ત્રિત, દ્યુમ્ન, સત્યવાન, ઋત, વ્રત, અગ્નિષ્ટોમ, અતીરાત્ર, પ્રદ્યુમ્ન, શિબી અને ઉલ્મુક.
Verse 16
स चक्षु: सुतमाकूत्यां पत्न्यां मनुमवाप ह । मनोरसूत महिषी विरजान्नड्वला सुतान् ॥ १५ ॥ पुरुं कुत्सं त्रितं द्युम्नं सत्यवन्तमृतं व्रतम् । अग्निष्टोममतीरात्रं प्रद्युम्नं शिबिमुल्मुकम् ॥ १६ ॥
સર્વતેજાની પત્ની આકૂતિથી ચાક્ષુષ નામે પુત્ર થયો, જે મન્વંતરના અંતે છઠ્ઠો મનુ બન્યો. ચાક્ષુષ મનુની મહિષી નડ્વલા (વિરજા) એ નિર્દોષ પુત્રો જન્માવ્યા—પુરુ, કુત્સ, ત્રિત, દ્યુમ્ન, સત્યવાન, ઋત, વ્રત, અગ્નિષ્ટોમ, અતીરાત્ર, પ્રદ્યુમ્ન, શિબી અને ઉલ્મુક.
Verse 17
उल्मुकोऽजनयत्पुत्रान्पुष्करिण्यां षडुत्तमान् । अङ्गं सुमनसं ख्यातिं क्रतुमङ्गिरसं गयम् ॥ १७ ॥
ઉલ્મુકે પોતાની પત્ની પુષ્કરિણીથી છ ઉત્તમ પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા. તેમના નામ—અંગ, સુમના, ખ્યાતિ, ક્રતુ, અંગિરા અને ગય.
Verse 18
सुनीथाङ्गस्य या पत्नी सुषुवे वेनमुल्बणम् । यद्दौ:शील्यात्स राजर्षिर्निर्विण्णो निरगात्पुरात् ॥ १८ ॥
અંગની પત્ની સુનીથાએ વેન નામનો અત્યંત દુષ્ટ પુત્ર પ્રસવ્યો. વેનના દુશ્ચરિત્રથી રાજર્ષિ અંગ નિર્વિણ্ণ થઈ નગર અને રાજ્ય ત્યજી વનમાં ચાલ્યા ગયા.
Verse 19
यमङ्ग शेपु: कुपिता वाग्वज्रा मुनय: किल । गतासोस्तस्य भूयस्ते ममन्थुर्दक्षिणं करम् ॥ १९ ॥ अराजके तदा लोके दस्युभि: पीडिता: प्रजा: । जातो नारायणांशेन पृथुराद्य: क्षितीश्वर: ॥ २० ॥
હે વિદુર, મહર્ષિઓના શાપવચન વજ્ર સમાન અજય હોય છે. ક્રોધમાં તેમણે રાજા વેનને શાપ આપ્યો અને તે મરી ગયો. રાજા ન હોવાથી ચોર-દસ્યુઓ ફેલાયા, રાજ્ય અશાસિત બન્યું અને પ્રજા ભારે પીડાઈ. ત્યારે ઋષિઓએ વેનના જમણા હાથને મથની સમાન મથી, નારાયણના અંશરૂપે પૃથુ નામના આદ્ય ક્ષિતીશ્વરને પ્રગટ કર્યો.
Verse 20
यमङ्ग शेपु: कुपिता वाग्वज्रा मुनय: किल । गतासोस्तस्य भूयस्ते ममन्थुर्दक्षिणं करम् ॥ १९ ॥ अराजके तदा लोके दस्युभि: पीडिता: प्रजा: । जातो नारायणांशेन पृथुराद्य: क्षितीश्वर: ॥ २० ॥
રાજા ન હોવાથી દસ્યુ-ચોરોએ પ્રજાને પીડાવી; રાજ્ય અશાસિત બન્યું અને લોકો બહુ દુઃખી થયા. ત્યારે ઋષિઓએ વેનના જમણા હાથનું મથન કરી નારાયણના અંશરૂપે પૃથુ નામના આદ્ય ક્ષિતીશ્વરને પ્રગટ કર્યો.
Verse 21
विदुर उवाच तस्य शीलनिधे: साधोर्ब्रह्मण्यस्य महात्मन: । राज्ञ: कथमभूद्दुष्टा प्रजा यद्विमना ययौ ॥ २१ ॥
વિદુર બોલ્યા—હે સાધુ, શીલનિધિ, બ્રાહ્મણ્યધર્મપ્રિય મહાત્મા! એવા સજ્જન રાજા અંગને વેન જેવો દુષ્ટ પુત્ર કેવી રીતે થયો, જેના કારણે તેઓ મનથી ઉદાસ થઈ રાજ્ય ત્યજી ગયા?
Verse 22
किं वांहो वेन उद्दिश्य ब्रह्मदण्डमयूयुजन् । दण्डव्रतधरे राज्ञि मुनयो धर्मकोविदा: ॥ २२ ॥
વિદુરે પૂછ્યું—ધર્મમાં નિષ્ણાત મુનિઓએ વેનને ઉદ્દેશીને એવું શું જોયું કે દંડવ્રતધારી રાજા વેન પર બ્રહ્મદંડરૂપ શાપ આપવા ઇચ્છ્યા?
Verse 23
नावध्येय: प्रजापाल: प्रजाभिरघवानपि । यदसौ लोकपालानां बिभर्त्योज: स्वतेजसा ॥ २३ ॥
રાજાને પ્રજાએ ક્યારેય અપમાન ન કરવું જોઈએ, ભલે તે ક્યારેક પાપમય કાર્ય કરતો દેખાય. કારણ કે પોતાના તેજ અને પરાક્રમથી રાજા અન્ય તમામ શાસકો કરતાં વધુ પ્રભાવશાળી હોય છે.
Verse 24
एतदाख्याहि मे ब्रह्मन् सुनीथात्मजचेष्टितम् । श्रद्दधानाय भक्ताय त्वं परावरवित्तम: ॥ २४ ॥
હે બ્રાહ્મણ, કૃપા કરીને મને સુનીથાના પુત્ર વેનના સર્વ ચરિત્રનું વર્ણન કહો. તમે ભૂત-ભવિષ્ય સહિત સર્વ વિષયોમાં નિષ્ણાત છો; હું શ્રદ્ધાવાન ભક્ત છું, તેથી કૃપા કરીને સમજાવો.
Verse 25
मैत्रेय उवाच अङ्गोऽश्वमेधं राजर्षिराजहार महाक्रतुम् । नाजग्मुर्देवतास्तस्मिन्नाहूता ब्रह्मवादिभि: ॥ २५ ॥
શ્રી મૈત્રેય બોલ્યા—હે વિદુર, રાજર્ષિ અંગે મહાક્રતુ અશ્વમેધ યજ્ઞનું આયોજન કર્યું. બ્રહ્મવાદી ઋત્વિજોએ દેવતાઓને આમંત્રિત કર્યા છતાં પ્રયત્ન છતાં કોઈ દેવતા તે યજ્ઞમાં આવ્યા નહીં, પ્રગટ પણ થયા નહીં.
Verse 26
तमूचुर्विस्मितास्तत्र यजमानमथर्त्विज: । हवींषि हूयमानानि न ते गृह्णन्ति देवता: ॥ २६ ॥
ત્યારે ત્યાંના ઋત્વિજોએ આશ્ચર્યથી યજમાન રાજા અંગને કહ્યું—હે રાજન, અમે ઘી વગેરે હવિ યોગ્ય રીતે આહુતિરૂપે અર્પણ કરીએ છીએ; છતાં દેવતાઓ તેને સ્વીકારતા નથી.
Verse 27
राजन् हवींष्यदुष्टानि श्रद्धयासादितानि ते । छन्दांस्ययातयामानि योजितानि धृतव्रतै: ॥ २७ ॥
હે રાજન, તમે શ્રદ્ધાથી એકત્ર કરેલી હવિ-સામગ્રી નિર્દોષ અને શુદ્ધ છે; તેમાં કોઈ દોષ નથી. તેમજ અહીં હાજર વ્રતધારી બ્રાહ્મણો દ્વારા વૈદિક છંદ-મંત્રો પણ અયાતયામ, એટલે નિષ્કલંક રીતે, યોગ્ય રીતે ઉચ્ચારાય છે.
Verse 28
न विदामेह देवानां हेलनं वयमण्वपि । यन्न गृह्णन्ति भागान् स्वान् ये देवा: कर्मसाक्षिण: ॥ २८ ॥
હે રાજન, દેવતાઓનું અપમાન કે અવગણના થયાનું અમને અણુમાત્ર પણ દેખાતું નથી; છતાં યજ્ઞના સાક્ષી દેવો પોતાના ભાગ સ્વીકારતા નથી—આ કેમ છે તે અમને ખબર નથી।
Verse 29
मैत्रेय उवाच अङ्गो द्विजवच: श्रुत्वा यजमान: सुदुर्मना: । तत्प्रष्टुं व्यसृजद्वाचं सदस्यांस्तदनुज्ञया ॥ २९ ॥
મૈત્રેયે કહ્યું—દ્વિજોના વચન સાંભળી યજમાન રાજા અંગ બહુ દુઃખી થયો. ત્યારબાદ તેમની અનુમતિ લઈને તેણે મૌન તોડી યજ્ઞમંડપમાં હાજર સર્વ ઋત્વિજોને પૂછ્યું।
Verse 30
नागच्छन्त्याहुता देवा न गृह्णन्ति ग्रहानिह । सदसस्पतयो ब्रूत किमवद्यं मया कृतम् ॥ ३० ॥
રાજા અંગે કહ્યું—આહ્વાન કર્યા છતાં દેવો આવતા નથી અને અહીં પોતાના ગ્રહણયોગ્ય ભાગ પણ સ્વીકારતા નથી. હે સદસસ્પતિઓ, કહો, મેં કયો અપરાધ કર્યો છે?
Verse 31
सदसस्पतय ऊचु: नरदेवेह भवतो नाघं तावन् मनाक्स्थितम् । अस्त्येकं प्राक्तनमघं यदिहेदृक् त्वमप्रज: ॥ ३१ ॥
સદસસ્પતિઓએ કહ્યું—હે નરદેવ, આ જન્મમાં તમારા મનમાં પણ પાપનો લેશમાત્ર નથી; તમે જરાય અપરાધી નથી. પરંતુ પૂર્વજન્મનું એક પાપ છે, જેના કારણે તમે સર્વ ગુણો હોવા છતાં પુત્રહીન છો।
Verse 32
तथा साधय भद्रं ते आत्मानं सुप्रजं नृप । इष्टस्ते पुत्रकामस्य पुत्रं दास्यति यज्ञभुक् ॥ ३२ ॥
અતએવ હે નૃપ, તમારું કલ્યાણ થાઓ. તમે તરત જ સુપુત્રલાભ માટે ઉપાય કરો. પુત્રકામનાથી તમે જે યજ્ઞ કરશો, યજ્ઞભોક્તા પરમેશ્વર પ્રસન્ન થઈ તમને પુત્ર આપશે।
Verse 33
तथा स्वभागधेयानि ग्रहीष्यन्ति दिवौकस: । यद्यज्ञपुरुष: साक्षादपत्याय हरिर्वृत: ॥ ३३ ॥
જ્યારે પુત્રપ્રાપ્તિની ઇચ્છાથી યજ્ઞપુરુષ સాక్షાત્ હરિને આમંત્રિત કરવામાં આવે છે, ત્યારે સર્વ દેવતાઓ પણ તેમની સાથે આવી યજ્ઞમાં પોતાના પોતાના ભાગ ગ્રહણ કરે છે।
Verse 34
तांस्तान् कामान् हरिर्दद्याद्यान् यान् कामयते जन: । आराधितो यथैवैष तथा पुंसां फलोदय: ॥ ३४ ॥
માનવ જે જે કામનાઓ ઇચ્છે છે, આરાધિત થયેલા હરિ તે તે કામનાઓ આપે છે; જેવી આરાધના, એવો જ પુરુષોને ફળનો ઉદય થાય છે।
Verse 35
इति व्यवसिता विप्रास्तस्य राज्ञ: प्रजातये । पुरोडाशं निरवपन् शिपिविष्टाय विष्णवे ॥ ३५ ॥
આ રીતે વિપ્રોએ રાજા અંગ માટે સંતાનપ્રાપ્તિનો નિશ્ચય કરીને, સર્વ જીવોના હૃદયમાં સ્થિત શિપિવિષ્ટ વિષ્ણુને પુરોડાશ અર્પણ કર્યો।
Verse 36
तस्मात्पुरुष उत्तस्थौ हेममाल्यमलाम्बर: । हिरण्मयेन पात्रेण सिद्धमादाय पायसम् ॥ ३६ ॥
અગ્નિમાં આહુતિ અર્પણ થતાં જ યજ્ઞવેદીમાંથી એક પુરુષ પ્રગટ થયો—સુવર્ણમાળા અને શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કરેલો—અને સુવર્ણ પાત્રમાં દૂધમાં રાંધેલું પાયસ લઈને આવ્યો।
Verse 37
स विप्रानुमतो राजा गृहीत्वाञ्जलिनौदनम् । अवघ्राय मुदा युक्त: प्रादात्पत्न्या उदारधी: ॥ ३७ ॥
વૈદિક પુરોહિતોની મંજૂરી લઈને ઉદારબુદ્ધિ રાજાએ જોડેલા હાથમાં તે અન્નપ્રસાદ લીધો, તેને સુઘીને આનંદિત થયો અને તેનો એક ભાગ પોતાની પત્નીને આપ્યો।
Verse 38
सा तत्पुंसवनं राज्ञी प्राश्य वै पत्युरादधे । गर्भं काल उपावृत्ते कुमारं सुषुवेऽप्रजा ॥ ३८ ॥
રાણીને કોઈ પુત્ર ન હતો, છતાં તે પુંસવન પ્રસાદ ગ્રહણ કર્યા પછી ગર્ભવતી બની અને યોગ્ય સમયે તેણે એક પુત્રને જન્મ આપ્યો.
Verse 39
स बाल एव पुरुषो मातामहमनुव्रत: । अधर्मांशोद्भवं मृत्युं तेनाभवदधार्मिक: ॥ ३९ ॥
તે બાળક તેના નાના (મૃત્યુ) ને અનુસર્યો, જે અધર્મના અંશમાંથી ઉદ્ભવ્યા હતા, તેથી તે અત્યંત અધાર્મિક બન્યો.
Verse 40
स शरासनमुद्यम्य मृगयुर्वनगोचर: । हन्त्यसाधुर्मृगान् दीनान् वेनोऽसावित्यरौज्जन: ॥ ४० ॥
તે ક્રૂર બાળક ધનુષ-બાણ લઈને જંગલમાં જતો અને નિર્દોષ હરણોની હત્યા કરતો. તેને જોઈને લોકો બૂમો પાડતા, 'આ રહ્યો ક્રૂર વેન! આ રહ્યો ક્રૂર વેન!'
Verse 41
आक्रीडे क्रीडतो बालान् वयस्यानतिदारुण: । प्रसह्य निरनुक्रोश: पशुमारममारयत् ॥ ४१ ॥
તે બાળક એટલો ક્રૂર હતો કે રમતના મેદાનમાં તેના જેવી ઉંમરના બાળકો સાથે રમતી વખતે તે તેમને પશુઓની જેમ નિર્દયતાથી મારી નાખતો.
Verse 42
तं विचक्ष्य खलं पुत्रं शासनैर्विविधैर्नृप: । यदा न शासितुं कल्पो भृशमासीत्सुदुर्मना: ॥ ४२ ॥
પોતાના પુત્ર વેનના ક્રૂર વર્તનને જોઈને રાજા અંગે તેને સુધારવા માટે અનેક રીતે સજા કરી, પરંતુ જ્યારે તેઓ તેને સન્માર્ગ પર લાવવામાં અસમર્થ રહ્યા, ત્યારે તેઓ અત્યંત દુઃખી થયા.
Verse 43
प्रायेणाभ्यर्चितो देवो येऽप्रजा गृहमेधिन: । कदपत्यभृतं दु:खं ये न विन्दन्ति दुर्भरम् ॥ ४३ ॥
રાજાએ મનમાં વિચાર્યું—જેઓને પુત્ર નથી તેઓ નિશ્ચયે ધન્ય છે. તેમણે પૂર્વજન્મમાં ભગવાનની આરાધના કરી હશે, તેથી કુપુત્રથી થતું અસહ્ય દુઃખ તેમને ભોગવવું પડતું નથી.
Verse 44
यत: पापीयसी कीर्तिरधर्मश्च महान्नृणाम् । यतो विरोध: सर्वेषां यत आधिरनन्तक: ॥ ४४ ॥
કુપુત્રથી મનુષ્યની કીર્તિ નાશ પામે છે અને પાપમય અપકીર્તિ ફેલાય છે. ઘરમાં તેના અધર્મથી સૌમાં ઝઘડો ઊભો થાય છે અને તેથી અંતહીન ચિંતા જ જન્મે છે.
Verse 45
कस्तं प्रजापदेशं वै मोहबन्धनमात्मन: । पण्डितो बहु मन्येत यदर्था: क्लेशदा गृहा: ॥ ४५ ॥
વિવેકી અને બુદ્ધિમાન માણસ એવો નકામો પુત્ર શા માટે ઇચ્છે? એવો પુત્ર જીવ માટે મોહનું બંધન છે અને તેના કારણે ઘર જ ક્લેશદાયક બની જાય છે.
Verse 46
कदपत्यं वरं मन्ये सदपत्याच्छुचां पदात् । निर्विद्येत गृहान्मर्त्यो यत्क्लेशनिवहा गृहा: ॥ ४६ ॥
પછી રાજાએ વિચાર્યું—સુપુત્ર કરતાં કુપુત્ર સારો; કારણ કે સુપુત્ર ઘર પ્રત્યે આસક્તિ વધારેછે, કુપુત્ર નહીં. કુપુત્ર ઘર ને નરક સમું બનાવે છે, તેથી બુદ્ધિમાન માણસ સહેજે ઘરથી વિરક્ત થઈ જાય છે.
Verse 47
एवं स निर्विण्णमना नृपो गृहा- न्निशीथ उत्थाय महोदयोदयात् । अलब्धनिद्रोऽनुपलक्षितो नृभि- र्हित्वा गतो वेनसुवं प्रसुप्ताम् ॥ ४७ ॥
આ રીતે વિચારતાં રાજા અંગને રાત્રે ઊંઘ ન આવી અને તે ગૃહસ્થ જીવનથી સંપૂર્ણ વિરક્ત થયો. એક રાત્રે મધ્યરાત્રે તે શય્યા પરથી ઊઠ્યો, ઘેરી નિંદ્રામાં સૂઈ રહેલી વેનની માતા (પત્ની)ને છોડીને, અત્યંત વૈભવશાળી રાજ્ય પ્રત્યેની સર્વ આસક્તિ ત્યજી, કોઈને ખબર ન પડે તેમ શાંતિથી ઘર છોડીને વનમાં ચાલ્યો ગયો.
Verse 48
विज्ञाय निर्विद्य गतं पतिं प्रजा: पुरोहितामात्यसुहृद्गणादय: । विचिक्युरुर्व्यामतिशोककातरा यथा निगूढं पुरुषं कुयोगिन: ॥ ४८ ॥
રાજા વૈરાગ્યથી ઘર છોડીને ગયા છે એમ જાણતાં જ પ્રજા, પુરોહિત, મંત્રી, મિત્ર વગેરે અત્યંત શોકાકુલ થયા. તેઓ તેમને સર્વ જગતમાં શોધવા લાગ્યા, જેમ અયોગ્ય યોગી પોતાના અંતરમાં ગુપ્ત પરમાત્માને શોધે છે।
Verse 49
अलक्षयन्त: पदवीं प्रजापते- र्हतोद्यमा: प्रत्युपसृत्य ते पुरीम् । ऋषीन् समेतानभिवन्द्य साश्रवो न्यवेदयन् पौरव भर्तृविप्लवम् ॥ ४९ ॥
સર્વત્ર શોધ્યા છતાં રાજાનો કોઈ પત્તો ન મળતાં નાગરિકો નિરાશ થયા. તેઓ નગરમાં પરત આવ્યા; રાજાની ગેરહાજરીને કારણે ત્યાં દેશના મહર્ષિઓ એકત્ર થયા હતા. આંખોમાં આંસુ લઈને તેમણે ઋષિઓને નમસ્કાર કર્યો અને રાજા ક્યાંય ન મળ્યાનું વિગતે જણાવ્યું।
Frequently Asked Questions
Vidura’s question introduces the next major narrative arc (the Pracetās and their devotional achievements). The Bhāgavata uses this inquiry as a hinge: from Dhruva’s concluded episode to the continuation of dynastic history that will intersect with the Pracetās, Nārada, and the restoration of dharma through exemplary rulers.
The text presents Utkala as internally fixed in self-realization—seeing the Supersoul in all and all in the Supersoul—while externally indifferent to social performance. Like “fire covered with ashes,” his spiritual potency is concealed; worldly observers misread his nonconformity as incapacity, illustrating how transcendence can be misunderstood when judged by material norms.
The priests diagnose no present offense in Aṅga’s conduct or ritual execution, but identify a prior-life karmic impediment manifesting as childlessness. Since yajña is meant for Hari as the ultimate enjoyer, they redirect the sacrifice toward Viṣṇu; when Hari is properly worshiped, the demigods—being His empowered administrators—naturally receive their shares.
Bhāgavata theology allows for complex karmic inheritance and the autonomy of the jīva: a virtuous parent may receive a difficult progeny due to residual karma and the incoming soul’s dispositions. The narrative uses this to teach detachment, the limits of material arrangements, and the need for divine-centered dharma rather than mere social respectability.
Aṅga’s renunciation is triggered by grief and disillusionment with Vena’s incorrigible cruelty, revealing how adharma in leadership corrodes the very purpose of rulership. His disappearance creates a power vacuum, leading to social disorder and the sages’ intervention—setting up Vena’s later actions, his punishment, and the eventual advent of Pṛthu as dharma-restorer.