Adhyaya 12
Dhruva’s Benediction from Kuvera and His Ascension to Viṣṇuloka (Dhruvaloka)
યક્ષો સામે ધ્રુવના ઉગ્ર પ્રતિશોધ પછી આ અધ્યાય ક્ષત્રિય ક્રોધમાંથી વૈષ્ણવ સંયમ તરફ વળે છે. ઉપદેશથી ધ્રુવનો રોષ શમે છે અને કુબેર પ્રગટ થઈ તેને આશીર્વાદ આપે છે. કુબેર ‘કાલ’ તત્ત્વ સમજાવે છે—કાલ ભગવાનનું સાધન છે—અને દેહાભિમાનથી ઊભી થતી ‘હું-તું’ની ભ્રાંતિ જ સંસારનું મૂળ છે એમ દર્શાવે છે. ધ્રુવ ભક્તિમય વર જ માગે છે: ભગવાનમાં અચલ શ્રદ્ધા અને અવિરત સ્મરણ, જેથી અજ્ઞાનસાગર તરાય. તે ધર્મપૂર્વક રાજ્ય કરે છે, યજ્ઞપ્રધાન ગૃહસ્થધર્મ પાળે છે; પછી જગતને માયા-સ્વપ્નસમાન જાણીને વૈરાગ્ય ધારણ કરે છે અને બદરિકાશ્રમમાં યોગસમાધિમાં લીન થાય છે. સમાધિમાં મુક્તિલક્ષણો પ્રગટે છે; વિષ્ણુના પારષદ નંદ-સુનંદ દિવ્ય વિમાન લઈને આવી તેને વિષ્ણુલોક લઈ જાય છે—અપૂર્વ સિદ્ધિ. ધ્રુવ મૃત્યુ પર વિજય મેળવી માતા સુનીતિની પણ ચિંતા કરે છે; તેને પણ ગમન મળે છે. સપ્તર્ષિલોકો પાર કરીને ધ્રુવલોક સ્થાપિત થાય છે. ધ્રુવકથા શ્રવણફળ—પવિત્રતા, સમૃદ્ધિ અને ભક્તિ; ખાસ કરીને શુભદિને નિષ્કામ ભાવથી પાઠ કરવાથી. આગળ પ્રચેતાં વગેરે વંશકથાની ભૂમિકા બને છે.
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच ध्रुवं निवृत्तं प्रतिबुद्ध्य वैशसा- दपेतमन्युं भगवान्धनेश्वर: । तत्रागतश्चारणयक्षकिन्नरै: संस्तूयमानो न्यवदत्कृताञ्जलिम् ॥ १ ॥
મૈત્રેય બોલ્યા—હે વિદુર, ધ્રુવ મહારાજનો ક્રોધ શમ્યો અને તેમણે યક્ષવધ સંપૂર્ણ રીતે બંધ કર્યો. આ સમાચાર સાંભળીને ધનાધિપતિ ભગવાન કુબેર ત્યાં આવ્યા. યક્ષ, કિન્નર અને ચારણો દ્વારા સ્તુતિ પામતા, તેમણે કરજોડે ઊભેલા ધ્રુવને સંબોધ્યા।
Verse 2
धनद उवाच भो भो: क्षत्रियदायाद परितुष्टोऽस्मि तेऽनघ । यत्त्वं पितामहादेशाद्वैरं दुस्त्यजमत्यज: ॥ २ ॥
ધનદ (કુબેર) બોલ્યા—હે ક્ષત્રિયવંશના નિષ્પાપ પુત્ર, હું તારા પર અત્યંત પ્રસન્ન છું. કારણ કે તું પિતામહની આજ્ઞાથી ત્યજવા અતિ કઠિન એવા વૈરને પણ ત્યજી દીધું છે; તેથી હું બહુ પ્રીત છું।
Verse 3
न भवानवधीद्यक्षान्न यक्षा भ्रातरं तव । काल एव हि भूतानां प्रभुरप्ययभावयो: ॥ ३ ॥
વાસ્તવમાં ન તો તું યક્ષોને માર્યા છે, ન યક્ષોએ તારા ભાઈને માર્યો છે; કારણ કે સર્વ જીવોના ઉત્પત્તિ અને વિનાશનું પરમ કારણ ભગવાનનું કાળ-સ્વરૂપ છે।
Verse 4
अहं त्वमित्यपार्था धीरज्ञानात्पुरुषस्य हि । स्वाप्नीवाभात्यतद्ध्यानाद्यया बन्धविपर्ययौ ॥ ४ ॥
દેહભાવના પરથી ‘હું’ અને ‘તું’ એવો અપાર્થ ભેદ અજ્ઞાનથી ઊભો થાય છે. તે સ્વપ્ન જેવી મિથ્યા પ્રતીતિ આપે છે; અને એ જ બંધન તથા જન્મ-મરણની પરંપરાનું કારણ બને છે।
Verse 5
तद्गच्छ ध्रुव भद्रं ते भगवन्तमधोक्षजम् । सर्वभूतात्मभावेन सर्वभूतात्मविग्रहम् ॥ ५ ॥
હે ધ્રુવ, આગળ આવ; તારો કલ્યાણ થાઓ. ઇન્દ્રિયોથી પરે અધોક્ષજ ભગવાન સર્વ જીવોના અંતર્યામી આત્મા અને સર્વનો આશ્રય-સ્વરૂપ છે; તેથી તેમના દિવ્ય વિગ્રહની શરણ લઈ ભક્તિસેવા આરંભ કર.
Verse 6
भजस्व भजनीयाङ्घ्रि मभवाय भवच्छिदम् । युक्तं विरहितं शक्त्या गुणमय्यात्ममायया ॥ ६ ॥
અતએવ પૂજનીય ચરણવાળા પ્રભુનું ભજન કર; એ જ સંસારબંધન કાપનાર છે. ગુણમયી આત્મમાયા શક્તિ સાથે યુક્ત હોવા છતાં તેનાં કાર્યોમાં નિર્લિપ્ત રહે છે; જગતનું સર્વ અચિંત્ય શક્તિથી ચાલે છે.
Verse 7
वृणीहि कामं नृप यन्मनोगतं मत्तस्त्वमौत्तानपदेऽविशङ्कित: । वरं वरार्होऽम्बुजनाभपादयो- रनन्तरं त्वां वयमङ्ग शुश्रुम ॥ ७ ॥
હે રાજા ધ્રુવ, ઉત્તાનપાદના પુત્ર, તારા મનમાં જે ઇચ્છા હોય તે નિઃશંકપણે મારી પાસે માગ. કમલનાભ ભગવાનના ચરણોમાં તારી અવિરત પ્રેમભક્તિ સેવા અમે સાંભળી છે; તેથી તું વર માટે યોગ્ય છે.
Verse 8
मैत्रेय उवाच स राजराजेन वराय चोदितो ध्रुवो महाभागवतो महामति: । हरौ स वव्रेऽचलितां स्मृतिं यया तरत्ययत्नेन दुरत्ययं तम: ॥ ८ ॥
મૈત્રેય બોલ્યા—હે વિદુર, યક્ષરાજ કુબેરે જ્યારે વર માગવા પ્રેર્યા, ત્યારે મહાભાગવત અને મહામતિ ધ્રુવ મહારાજે હરિમાં અચલ સ્મૃતિ અને નિષ્ઠાનો વર માગ્યો; જેના દ્વારા મનુષ્ય દુસ્તર અજ્ઞાન-અંધકારને પણ સહેલાઈથી પાર કરે છે.
Verse 9
तस्य प्रीतेन मनसा तां दत्त्वैडविडस्तत: । पश्यतोऽन्तर्दधे सोऽपि स्वपुरं प्रत्यपद्यत ॥ ९ ॥
ઇડવિડાનો પુત્ર કુબેર ધ્રુવ પર અત્યંત પ્રસન્ન થયો; આનંદપૂર્વક તેણે માંગેલો વર આપી દીધો. ત્યારબાદ ધ્રુવ જોઈ રહ્યો હતો ત્યારે જ તે અંતર્ધાન થયો, અને ધ્રુવ મહારાજ પણ પોતાની રાજધાની પરત ફર્યા.
Verse 10
अथायजत यज्ञेशं क्रतुभिर्भूरिदक्षिणै: । द्रव्यक्रियादेवतानां कर्म कर्मफलप्रदम् ॥ १० ॥
ગૃહસ્થ અવસ્થામાં ધ્રુવ મહારાજે સર્વ યજ્ઞોના ભોક્તા યજ્ઞેશ્વર શ્રીવિષ્ણુને પ્રસન્ન કરવા માટે બહુ દક્ષિણાવાળા અનેક મહાયજ્ઞો કર્યા. વિધિપૂર્વકના યજ્ઞો વિશેષે કરીને વિષ્ણુપ્રિતિ માટે છે; તે જ યજ્ઞલક્ષ્ય અને ફળદાતા છે.
Verse 11
सर्वात्मन्यच्युतेऽसर्वे तीव्रौघां भक्तिमुद्वहन् । ददर्शात्मनि भूतेषु तमेवावस्थितं विभुम् ॥ ११ ॥
ધ્રુવ મહારાજ સર્વાધાર, સર્વાત્મા અચ્યુત પ્રત્યે તીવ્ર અને અવિરત ભક્તિ ધારણ કરતા રહ્યા. ભક્તિસેવામાં પ્રવૃત્ત રહી તેમણે જોયું કે એ જ વિભુ સર્વ જીવોમાં સ્થિત છે અને સર્વ કંઈ તેમાં જ સ્થિત છે.
Verse 12
तमेवं शीलसम्पन्नं ब्रह्मण्यं दीनवत्सलम् । गोप्तारं धर्मसेतूनां मेनिरे पितरं प्रजा: ॥ १२ ॥
ધ્રુવ મહારાજ દૈવી ગુણોથી સંપન્ન, ભગવાનના ભક્તો પ્રત્યે આદરશીલ, દીન-નિર્દોષો પ્રત્યે કરુણાળુ અને ધર્મસેતુઓના રક્ષક હતા. તેથી પ્રજાએ તેમને પોતાનો પ્રત્યક્ષ પિતા માન્યો.
Verse 13
षट्त्रिंशद्वर्षसाहस्रं शशास क्षितिमण्डलम् । भोगै: पुण्यक्षयं कुर्वन्नभोगैरशुभक्षयम् ॥ १३ ॥
ધ્રુવ મહારાજે છત્રીસ હજાર વર્ષ સુધી પૃથ્વીમંડળ પર શાસન કર્યું. ભોગ દ્વારા તેમણે પુણ્યફળનો ક્ષય કર્યો અને તપ-નિર્ભોગ દ્વારા અશુભફળનો ક્ષય કર્યો.
Verse 14
एवं बहुसवं कालं महात्माविचलेन्द्रिय: । त्रिवर्गौपयिकं नीत्वा पुत्रायादान्नृपासनम् ॥ १४ ॥
આ રીતે ઇન્દ્રિયસંયમી મહાત્મા ધ્રુવ મહારાજે ઘણા વર્ષો ધર્મ, અર્થ અને કામ—આ ત્રિવર્ગને અનુકૂળ રીતે જીવન ચલાવ્યું. ત્યારબાદ તેમણે રાજસિંહાસનની જવાબદારી પોતાના પુત્રને સોંપી દીધી.
Verse 15
मन्यमान इदं विश्वं मायारचितमात्मनि । अविद्यारचितस्वप्नगन्धर्वनगरोपमम् ॥ १५ ॥
ધ્રુવ મહારાજે સમજ્યું કે આ વિશ્વ પરમેશ્વરની બાહ્ય માયાથી રચાયેલું છે અને સ્વપ્ન તથા ગંધર્વનગરની જેમ જીવને મોહમાં નાખે છે।
Verse 16
आत्मस्त्र्यपत्यसुहृदो बलमृद्धकोश- मन्त:पुरं परिविहारभुवश्च रम्या: । भूमण्डलं जलधिमेखलमाकलय्य कालोपसृष्टमिति स प्रययौ विशालाम् ॥ १६ ॥
ધ્રુવ મહારાજે પોતાનું શરીર, પત્નીઓ, સંતાન, મિત્રો, સેના, સમૃદ્ધ ખજાનો, અંતઃપુર અને રમણીય વિહારસ્થળોને માયાની રચના માની; મહાસાગરોથી ઘેરાયેલું સમગ્ર ભૂમંડળ વ્યાપતું રાજ્ય કાળાધીન છે એમ વિચારી ત્યજી, હિમાલયના બદરિકાશ્રમ વનમાં પ્રસ્થાન કર્યું।
Verse 17
तस्यां विशुद्धकरण: शिववार्विगाह्य बद्ध्वासनं जितमरुन्मनसाहृताक्ष: । स्थूले दधार भगवत्प्रतिरूप एतद् ध्यायंस्तदव्यवहितो व्यसृजत्समाधौ ॥ १७ ॥
બદરિકાશ્રમમાં ધ્રુવ મહારાજે સ્ફટિક સમાન સ્વચ્છ પવિત્ર જળમાં સ્નાન કરીને ઇન્દ્રિયો શુદ્ધ કરી. આસન બાંધી, યોગાભ્યાસથી પ્રાણવાયુને વશમાં કરી, મનથી ઇન્દ્રિયો પાછી ખેંચી લીધી. પછી ભગવાનના અર્ચા-વિગ્રહ—ભગવાનનું યથાર્થ પ્રતિરૂપ—પર ચિત્ત એકાગ્ર કરીને ધ્યાન કરતાં તેઓ પૂર્ણ સમાધિમાં પ્રવેશ્યા।
Verse 18
भक्तिं हरौ भगवति प्रवहन्नजस्र- मानन्दबाष्पकलया मुहुरर्द्यमान: । विक्लिद्यमानहृदय: पुलकाचिताङ्गो नात्मानमस्मरदसाविति मुक्तलिङ्ग: ॥ १८ ॥
હરિ ભગવાનમાં અવિરત ભક્તિપ્રવાહ વહેતાં ધ્રુવ મહારાજની આંખોમાંથી આનંદાશ્રુ સતત વહેવા લાગ્યા. હૃદય ઓગળી ગયું, સર્વાંગે રોમાંચ છવાઈ ગયો. ભક્તિ-સમાધિમાં તેઓ દેહસ્મૃતિ પણ ભૂલી ગયા; આ રીતે તેઓ તરત જ ભૌતિક બંધનથી મુક્ત થયા।
Verse 19
स ददर्श विमानाग्र्यं नभसोऽवतरद् ध्रुव: । विभ्राजयद्दश दिशो राकापतिमिवोदितम् ॥ १९ ॥
મુક્તિના લક્ષણો પ્રગટ થતાં જ ધ્રુવે આકાશમાંથી ઉતરતું અતિ સુંદર વિમાન જોયું; તે ઉદિત પૂર્ણિમાના ચંદ્રમા સમાન દસેય દિશાઓને પ્રકાશિત કરતું હતું।
Verse 20
तत्रानु देवप्रवरौ चतुर्भुजौ श्यामौ किशोरावरुणाम्बुजेक्षणौ । स्थिताववष्टभ्य गदां सुवाससौ किरीटहाराङ्गदचारुकुण्डलौ ॥ २० ॥
ત્યાં ધ્રુવ મહારાજે વિમાનમાં ભગવાન વિષ્ણુના બે અતિ સુંદર પારષદોને જોયા. તેઓ ચતુર્ભુજ, શ્યામવર્ણ, કિશોર હતા; તેમની આંખો લાલ કમળ જેવી હતી. હાથમાં ગદા હતી અને મનોહર વસ્ત્રો, મુકુટ, હાર, કંકણ અને કુંડળોથી શોભિત હતા।
Verse 21
विज्ञाय तावुत्तमगायकिङ्करा- वभ्युत्थित: साध्वसविस्मृतक्रम: । ननाम नामानि गृणन्मधुद्विष: पार्षत्प्रधानाविति संहताञ्जलि: ॥ २१ ॥
તેઓ ઉત્તમ ગાયક અને પરમેશ્વરના સેવક છે એમ જાણી ધ્રુવ મહારાજ તરત ઊભા થયા; પરંતુ આશ્ચર્ય અને ઉતાવળમાં સ્વાગતની રીત ભૂલી ગયા. તેથી તેમણે હાથ જોડીને પ્રણામ કર્યો અને મધુદ્વિષ ભગવાનના પવિત્ર નામોનું કીર્તન કરીને સ્તુતિ કરી।
Verse 22
तं कृष्णपादाभिनिविष्टचेतसं बद्धाञ्जलिं प्रश्रयनम्रकन्धरम् । सुनन्दनन्दावुपसृत्य सस्मितं प्रत्यूचतु: पुष्करनाभसम्मतौ ॥ २२ ॥
ધ્રુવ મહારાજનું ચિત્ત સદા શ્રીકૃષ્ણના કમળચરણોમાં લીન રહેતું. તેઓ હાથ જોડીને, વિનયથી નમ્ર ગળા કરીને ઊભા હતા. ત્યારે પુષ્કરનાભ ભગવાનના પ્રિય અંતરંગ સેવક નંદ અને સુનંદ આનંદભરી સ્મિત સાથે નજીક આવીને તેમને આ રીતે બોલ્યા।
Verse 23
सुनन्दनन्दावूचतु: भो भो राजन्सुभद्रं ते वाचं नोऽवहित: शृणु । य: पञ्चवर्षस्तपसा भवान्देवमतीतृपत् ॥ २३ ॥
નંદ અને સુનંદ બોલ્યા— હે રાજન, તારો કલ્યાણ થાઓ. અમારી વાત ધ્યાનથી સાંભળ. જ્યારે તું માત્ર પાંચ વર્ષનો હતો, ત્યારે તું કઠોર તપસ્યા કરીને પરમેશ્વરને અત્યંત પ્રસન્ન કર્યો હતો।
Verse 24
तस्याखिलजगद्धातुरावां देवस्य शार्ङ्गिण: । पार्षदाविह सम्प्राप्तौ नेतुं त्वां भगवत्पदम् ॥ २४ ॥
અમે તે દેવના પારષદ છીએ, જે સમગ્ર જગતના ધાતા છે અને જેમના હાથમાં શારઙ્ગ ધનુષ છે. તમને ભગવત્પદ—આધ્યાત્મિક ધામ—માં લઈ જવા માટે અમને ખાસ કરીને મોકલવામાં આવ્યા છે।
Verse 25
सुदुर्जयं विष्णुपदं जितं त्वया यत्सूरयोऽप्राप्य विचक्षते परम् । आतिष्ठ तच्चन्द्रदिवाकरादयो ग्रहर्क्षतारा: परियन्ति दक्षिणम् ॥ २५ ॥
વિષ્ણુપદ પ્રાપ્ત કરવું અતિ દુર્લભ છે, પરંતુ તારી તપસ્યાથી તું તેને જીત્યું છે. જે પરમ ધામ ઋષિઓ અને દેવતાઓને પણ અપ્રાપ્ય છે, તેને માત્ર દર્શન કરવા સૂર્ય-ચંદ્ર, ગ્રહ-નક્ષત્ર અને તારાઓ તેની પરિક્રમા કરે છે. હવે આવ; ત્યાં જવા તું સ્વાગતયોગ્ય છે।
Verse 26
अनास्थितं ते पितृभिरन्यैरप्यङ्ग कर्हिचित् । आतिष्ठ जगतां वन्द्यं तद्विष्णो: परमं पदम् ॥ २६ ॥
હે ધ્રુવરાજ! તારા પૂર્વજો કે અન્ય કોઈએ પણ ક્યારેય તે લોક પ્રાપ્ત કર્યો નથી. જ્યાં સ્વયં ભગવાન વિષ્ણુ નિવાસ કરે છે તે વિષ્ણુલોક સર્વ લોકોમાં સર્વોચ્ચ અને સમગ્ર જગત માટે વંદનીય છે. આવ; તેને અધિષ્ઠિત કર અને ત્યાં સદાકાળ નિવાસ કર।
Verse 27
एतद्विमानप्रवरमुत्तमश्लोकमौलिना । उपस्थापितमायुष्मन्नधिरोढुं त्वमर्हसि ॥ २७ ॥
હે અમર સમ! પસંદગીના સ્તોત્રોથી પૂજ્ય અને સર્વ જીવોનાં શિરોમણિ એવા ઉત્તમશ્લોક ભગવાને આ શ્રેષ્ઠ વિમાન મોકલ્યું છે. તેમાં આરોહણ કરવા તું યોગ્ય છે।
Verse 28
मैत्रेय उवाच निशम्य वैकुण्ठनियोज्यमुख्ययो- र्मधुच्युतं वाचमुरुक्रमप्रिय: । कृताभिषेक: कृतनित्यमङ्गलो मुनीन् प्रणम्याशिषमभ्यवादयत् ॥ २८ ॥
મૈત્રેયે કહ્યું—ભગવાનને અતિ પ્રિય ધ્રુવ મહારાજે વૈકુંઠના મુખ્ય પારષદોની મધુર વાણી સાંભળતાં જ પવિત્ર સ્નાન કર્યું, યોગ્ય અલંકાર ધારણ કર્યા અને નિત્ય મંગલકર્મો પૂર્ણ કર્યા. ત્યારબાદ ત્યાં હાજર મુનિઓને પ્રણામ કરી તેમના આશીર્વાદ સ્વીકાર્યા।
Verse 29
परीत्याभ्यर्च्य धिष्ण्याग्र्यं पार्षदावभिवन्द्य च । इयेष तदधिष्ठातुं बिभ्रद्रूपं हिरण्मयम् ॥ २९ ॥
વાહનમાં ચઢતાં પહેલાં ધ્રુવ મહારાજે તે શ્રેષ્ઠ વિમાનની પૂજા કરી, તેની પરિક્રમા કરી અને વિષ્ણુના પારષદોને પણ પ્રણામ કર્યા. એટલામાં તેમનું સ્વરૂપ ગલિત સોનાની જેમ તેજસ્વી બની ગયું. આ રીતે તેઓ દિવ્ય વિમાન પર આરોહણ કરવા સંપૂર્ણ તૈયાર થયા।
Verse 30
तदोत्तानपद: पुत्रो ददर्शान्तकमागतम् । मृत्योर्मूर्ध्नि पदं दत्त्वा आरुरोहाद्भुतं गृहम् ॥ ३० ॥
ત્યારે ઉત્તાનપાદનો પુત્ર ધ્રુવે મૃત્યુરૂપ અંતકને નજીક આવતો જોયો. મૃત્યુની ચિંતા કર્યા વિના તેણે તેના મસ્તક પર પગ મૂક્યો અને ઘર જેટલા વિશાળ દિવ્ય વિમાનમાં આરોહણ કર્યું.
Verse 31
तदा दुन्दुभयो नेदुर्मृदङ्गपणवादय: । गन्धर्वमुख्या: प्रजगु: पेतु: कुसुमवृष्टय: ॥ ३१ ॥
ત્યારે આકાશમાં દુન્દુભિ, મૃદંગ અને પણવ ગુંજી ઊઠ્યા. મુખ્ય ગંધર્વોએ ગાન શરૂ કર્યું અને દેવતાઓએ ધ્રુવ મહારાજ પર વરસાદની ધારા જેવી પુષ્પવૃષ્ટિ કરી.
Verse 32
स च स्वर्लोकमारोक्ष्यन् सुनीतिं जननीं ध्रुव: । अन्वस्मरदगं हित्वा दीनां यास्ये त्रिविष्टपम् ॥ ३२ ॥
ધ્રુવ દિવ્ય વિમાનમાં બેઠો સ્વર્લોક તરફ પ્રસ્થાન કરવા જતો હતો ત્યારે તેને પોતાની દીન માતા સુનીતિ યાદ આવી. તેણે વિચાર્યું, “હું એકલો વૈકુંઠ કેવી રીતે જાઉં અને મારી ગરીબ માતાને પાછળ છોડી દઉં?”
Verse 33
इति व्यवसितं तस्य व्यवसाय सुरोत्तमौ । दर्शयामासतुर्देवीं पुरो यानेन गच्छतीम् ॥ ३३ ॥
ધ્રુવ મહારાજના મનનો ભાવ સમજીને વૈકુંઠલોકના શ્રેષ્ઠ પારષદ નંદ અને સુનંદે તેને બતાવ્યું કે તેની માતા સુનીતિ બીજા વિમાનમાં આગળ જઈ રહી છે.
Verse 34
तत्र तत्र प्रशंसद्भि: पथि वैमानिकै: सुरै: । अवकीर्यमाणो ददृशे कुसुमै: क्रमशो ग्रहान् ॥ ३४ ॥
અંતરિક્ષ માર્ગે જતા ધ્રુવ મહારાજે ક્રમશઃ ગ્રહો જોયા. માર્ગમાં વિમાનમાં રહેલા દેવતાઓ તેમની પ્રશંસા કરતા કરતા વરસાદની ધારા જેવી પુષ્પવૃષ્ટિ કરતા રહ્યા.
Verse 35
त्रिलोकीं देवयानेन सोऽतिव्रज्य मुनीनपि । परस्ताद्यद् ध्रुवगतिर्विष्णो: पदमथाभ्यगात् ॥ ३५ ॥
ધ્રુવ મહારાજ દેવયાનથી ત્રિલોકી તથા સપ્તર્ષિઓના લોકોને પણ વટાવી, તેનાથી પરે ભગવાન વિષ્ણુના ધ્રુવગતિરૂપ નિત્યધામને પ્રાપ્ત થયા।
Verse 36
यद्भ्राजमानं स्वरुचैव सर्वतो लोकास्त्रयो ह्यनु विभ्राजन्त एते । यन्नाव्रजञ्जन्तुषु येऽननुग्रहा व्रजन्ति भद्राणि चरन्ति येऽनिशम् ॥ ३६ ॥
સ્વયંપ્રકાશી વૈકુંઠ લોકોની જ્યોતિથી જ ત્રિલોક સર્વત્ર તેજસ્વી થાય છે; પ્રાણીઓ પર દયા ન રાખનારાઓ તે લોકને પામી શકતા નથી. જે સદા જીવહિતમાં રત રહે છે તે જ ત્યાં પહોંચે છે।
Verse 37
शान्ता: समदृश: शुद्धा: सर्वभूतानुरञ्जना: । यान्त्यञ्जसाच्युतपदमच्युतप्रियबान्धवा: ॥ ३७ ॥
જે શાંત, સમદૃષ્ટિ, શુદ્ધ-પવિત્ર છે અને સર્વ જીવોને પ્રસન્ન કરવાની કળા જાણે છે, તથા અચ્યુતના ભક્તો સાથે જ મિત્રતા રાખે છે—તે જ સહેલાઈથી અચ્યુતપદને પામે છે।
Verse 38
इत्युत्तानपद: पुत्रो ध्रुव: कृष्णपरायण: । अभूत्त्रयाणां लोकानां चूडामणिरिवामल: ॥ ३८ ॥
આ રીતે ઉત્તાનપાદ મહારાજના મહાન પુત્ર, કૃષ્ણપરાયણ ધ્રુવ મહારાજ, ત્રિલોકની સ્થિતિઓના શિખરે નિર્મળ ચૂડામણિ સમાન વિરાજમાન થયા।
Verse 39
गम्भीरवेगोऽनिमिषं ज्योतिषां चक्रमाहितम् । यस्मिन् भ्रमति कौरव्य मेढ्यामिव गवां गण: ॥ ३९ ॥
મૈત્રેય બોલ્યા—હે કૌરવવંશી વિદુર! જેમ બળદોના ઝુંડ જમણી બાજુથી ખૂંટાની પરિક્રમા કરે છે, તેમ વિશ્વાકાશના સર્વ જ્યોતિષ્કચક્રો ગಂಭીર વેગથી, અવિરત ધ્રુવ મહારાજના ધામની પરિક્રમા કરે છે।
Verse 40
महिमानं विलोक्यास्य नारदो भगवानृषि: । आतोद्यं वितुदञ्श्लोकान् सत्रेऽगायत्प्रचेतसाम् ॥ ४० ॥
ધ્રુવ મહારાજની મહિમા જોઈ ભગવાન ઋષિ નારદે વીણા વગાડતાં પ્રચેતાઓના યજ્ઞમંડપમાં જઈ અત્યંત આનંદથી નીચેના ત્રણ શ્લોક ગાયા।
Verse 41
नारद उवाच नूनं सुनीते: पतिदेवताया- स्तप:प्रभावस्य सुतस्य तां गतिम् । दृष्ट्वाभ्युपायानपि वेदवादिनो नैवाधिगन्तुं प्रभवन्ति किं नृपा: ॥ ४१ ॥
નારદ બોલ્યા—પતિવ્રતા સુનીતિના પુત્ર ધ્રુવે પોતાના તપના પ્રભાવ અને આધ્યાત્મિક ઉન્નતિથી એવી પરમ ગતિ પ્રાપ્ત કરી, જે ઉપાયો જાણતા વેદવાદીઓ પણ પ્રાપ્ત કરી શકતા નથી; તો સામાન્ય મનુષ્યોની વાત જ શું।
Verse 42
य: पञ्चवर्षो गुरुदारवाक्शरै- र्भिन्नेन यातो हृदयेन दूयता । वनं मदादेशकरोऽजितं प्रभुं जिगाय तद्भक्तगुणै: पराजितम् ॥ ४२ ॥
જે માત્ર પાંચ વર્ષનો હતો, સાવકી માતાના કઠોર વચનબાણોથી હૃદય ભેદાઈ દુઃખિત થઈ વનમાં ગયો. મારા આદેશથી તપ કરીને તેણે અજય પ્રભુને પણ ભક્તોના વિશેષ ગુણોથી જીત્યો।
Verse 43
य: क्षत्रबन्धुर्भुवि तस्याधिरूढ- मन्वारुरुक्षेदपि वर्षपूगै: । प्रसाद्य वैकुण्ठमवाप तत्पदम् ॥ ४३ ॥ षट्पञ्चवर्षो यदहोभिरल्पै:
પૃથ્વી પર માત્ર ક્ષત્રબંધુ—નામમાત્ર ક્ષત્રિય—પણ અનેક વર્ષોની તપસ્યા કરીને પણ તે ઊંચા પદે ચઢી શકતો નથી. પરંતુ ધ્રુવે વૈકુંઠનાથને પ્રસન્ન કરીને પાંચ-છ વર્ષની વયમાં જ, થોડા જ દિવસોની સાધનાથી, તે પદ પ્રાપ્ત કર્યું।
Verse 44
मैत्रेय उवाच एतत्तेऽभिहितं सर्वं यत्पृष्टोऽहमिह त्वया । ध्रुवस्योद्दामयशसश्चरितं सम्मतं सताम् ॥ ४४ ॥
મૈત્રેય બોલ્યા—પ્રિય વિદુર, ધ્રુવ મહારાજની અપર યશસ્વી કથા અને ચરિત્ર વિષે તું જે પૂછ્યું હતું તે બધું મેં અહીં તને વિગતે કહી દીધું. મહાન સાધુજન અને ભક્તો ધ્રુવ મહારાજની કથાઓ સાંભળવાનું બહુ પસંદ કરે છે।
Verse 45
धन्यं यशस्यमायुष्यं पुण्यं स्वस्त्ययनं महत् । स्वर्ग्यं ध्रौव्यं सौमनस्यं प्रशस्यमघमर्षणम् ॥ ४५ ॥
ધ્રુવ મહારાજની કથા સાંભળવી ધન્ય, યશદાયક અને આયુષ્યવર્ધક, મહાપુણ્ય અને મંગલકારી છે. તે સ્વર્ગપ્રાપ્તિ તથા ધ્રુવલોકસિદ્ધિ આપે છે; દેવતાઓ પ્રસન્ન થાય છે અને પાપકર્મના ફળોને નાશ કરવાની શક્તિ ધરાવે છે.
Verse 46
श्रुत्वैतच्छ्रद्धयाभीक्ष्णमच्युतप्रियचेष्टितम् । भवेद्भक्तिर्भगवति यया स्यात्क्लेशसङ्क्षय: ॥ ४६ ॥
જે શ્રદ્ધાથી વારંવાર અચ્યુતપ્રિય ધ્રુવ મહારાજના ચરિત્રને સાંભળે અને તેની શુદ્ધતા સમજવા પ્રયત્ન કરે, તેને ભગવાનમાં શુદ્ધ ભક્તિ પ્રાપ્ત થાય છે. એવી ભક્તિથી સંસારના ક્લેશો ક્ષીણ થાય છે.
Verse 47
महत्त्वमिच्छतां तीर्थं श्रोतु: शीलादयो गुणा: । यत्र तेजस्तदिच्छूनां मानो यत्र मनस्विनाम् ॥ ४७ ॥
ધ્રુવ મહારાજની આ કથા સાંભળનારને તેમના જેવા શીલ વગેરે ઉત્તમ ગુણો પ્રાપ્ત થાય છે. જે મહત્ત્વ, તેજ અથવા પ્રભાવ ઇચ્છે છે, તેના માટે આ તીર્થસમાન ઉપાય છે; અને વિચારશીલ લોકો માન-સન્માન ઇચ્છે તો તેમના માટે પણ આ જ યોગ્ય માર્ગ છે.
Verse 48
प्रयत: कीर्तयेत्प्रात: समवाये द्विजन्मनाम् । सायं च पुण्यश्लोकस्य ध्रुवस्य चरितं महत् ॥ ४८ ॥
મૈત્રેય મુનિએ ઉપદેશ આપ્યો કે બ્રાહ્મણો અથવા અન્ય દ્વિજોની સભામાં, ખૂબ જ પ્રયત્ન અને એકાગ્રતાથી, સવાર અને સાંજ—બન્ને સમયે—પુણ્યશ્લોક ધ્રુવ મહારાજના મહાન ચરિત્રનું કીર્તન કરવું જોઈએ.
Verse 49
पौर्णमास्यां सिनीवाल्यां द्वादश्यां श्रवणेऽथवा । दिनक्षये व्यतीपाते सङ्क्रमेऽर्कदिनेऽपि वा ॥ ४९ ॥ श्रावयेच्छ्रद्दधानानां तीर्थपादपदाश्रय: । नेच्छंस्तत्रात्मनात्मानं सन्तुष्ट इति सिध्यति ॥ ५० ॥
પૌર્ણિમા, અમાવાસ્યા, એકાદશી પછીની દ્વાદશી, શ્રવણ નક્ષત્ર, તિથિ-સમાપ્તિ, વ્યતીપાત, સંક્રાંતિ, માસાંત અથવા રવિવાર—આ પ્રસંગોએ, પ્રભુના કમળચરણનો આશ્રય લીધેલા ભક્તે શ્રદ્ધાળુ શ્રોતાઓ સમક્ષ ધ્રુવ મહારાજની કથા વાંચવી/સંભળાવવી જોઈએ. પરિશ્રમિક ન લેવું; નિષ્કામ રીતે કરવાથી વક્તા અને શ્રોતા બંને સંતોષ પામી સિદ્ધિ મેળવે છે.
Verse 50
पौर्णमास्यां सिनीवाल्यां द्वादश्यां श्रवणेऽथवा । दिनक्षये व्यतीपाते सङ्क्रमेऽर्कदिनेऽपि वा ॥ ४९ ॥ श्रावयेच्छ्रद्दधानानां तीर्थपादपदाश्रय: । नेच्छंस्तत्रात्मनात्मानं सन्तुष्ट इति सिध्यति ॥ ५० ॥
જે ભગવાનના કમળચરણોમાં પૂર્ણ આશ્રય લીધેલો છે, તે ધ્રુવ મહારાજની કથા કોઈ દક્ષિણા લીધા વિના શ્રદ્ધાળુઓને સંભળાવે. ખાસ કરીને પૂર્ણિમા/અમાવાસ્યા, એકાદશી પછીની દ્વાદશી, શ્રવણ નક્ષત્ર, તિથિક્ષય, વ્યતીપાત, સંક્રાંતિ, માસાંત અથવા રવિવારે શુભ શ્રોતાઓ સમક્ષ પાઠ કરવો. વ્યાવસાયિક ભાવ વિના કરવાથી વાચક અને શ્રોતાઓ બંને સિદ્ધિ પામે છે।
Verse 51
ज्ञानमज्ञाततत्त्वाय यो दद्यात्सत्पथेऽमृतम् । कृपालोर्दीननाथस्य देवास्तस्यानुगृह्णते ॥ ५१ ॥
જે કરુણાથી પરમ તત્ત્વથી અજાણ લોકોને સત્યપથ પર દોરતું અમૃતમય જ્ઞાન આપે છે અને દીન જીવોનો નાથ-રક્ષક બનવાની જવાબદારી લે છે, તેને દેવતાઓ સ્વયં પ્રસન્ન થઈ આશીર્વાદ આપે છે. ધ્રુવ મહારાજની કથા અમરત્વપ્રાપ્તિનું ઉત્તમ જ્ઞાન છે।
Verse 52
इदं मया तेऽभिहितं कुरूद्वहध्रुवस्य विख्यातविशुद्धकर्मण: । हित्वार्भक: क्रीडनकानि मातु-र्गृहं च विष्णुं शरणं यो जगाम ॥ ५२ ॥
હે કુરુશ્રેષ્ઠ વિદુર, મેં તને ધ્રુવ મહારાજના વિશ્વવિખ્યાત અને અત્યંત શુદ્ધ કર્મોનું વર્ણન કહ્યું. બાળપણમાં જ તેમણે રમકડાં અને રમતો ત્યજી, માતૃગૃહનું રક્ષણ પણ છોડીને, ગંભીરતાથી પરમપુરુષ ભગવાન વિષ્ણુની શરણ લીધી. તેથી, પ્રિય વિદુર, હું આ કથાનું અહીં સમાપન કરું છું; તેના સર્વ વિગત તને કહી દીધી છે।
Frequently Asked Questions
Kuvera teaches that the ultimate cause of generation and annihilation is kāla—the time potency of the Supreme Lord. This does not deny moral responsibility at the human level, but it dissolves absolutized hatred by relocating final agency to Bhagavān’s governance, thereby curing the devotee’s tendency toward vengeance born of bodily identification.
Dhruva asks for unflinching faith and constant remembrance of the Supreme Personality of Godhead. The significance is theological and practical: rather than seeking wealth or dominion from the treasurer of the gods, Dhruva chooses smaraṇa-bhakti as the means to cross avidyā-sāgara (the ocean of nescience), demonstrating the devotee’s value hierarchy.
Nanda and Sunanda are confidential associates (parṣadas) of Lord Viṣṇu from Vaikuṇṭha. As divine emissaries, they authenticate Dhruva’s attainment and escort him to Viṣṇuloka, indicating that liberation is not merely an internal state but a relational entrance into the Lord’s personal realm.
When death personified approaches as Dhruva boards the divine airplane, Dhruva places his feet on death’s head and ascends. Symbolically, it depicts bhakti’s supremacy over fear and mortality: the devotee, sheltered in the Lord, transcends death’s jurisdiction and treats death as a threshold rather than an end.
The text links eligibility for Vaikuṇṭha with dayā (mercy) and welfare toward living beings. Since Vaikuṇṭha is the realm of pure devotion free from envy, cruelty and exploitation are disqualifying dispositions; compassion indicates purification and alignment with the Lord’s protective nature (poṣaṇa).
Recitation is recommended morning/evening and on auspicious lunar/astrological occasions (e.g., full/new moon, post-Ekādaśī, Śravaṇa nakṣatra), before a favorable audience, and without professional motive. Discouraging remuneration protects the act as bhakti (service) rather than commerce, preserving sincerity (niṣkāmatā) for both speaker and listener.