Adhyaya 11

Verse 1

मैत्रेय उवाच निशम्य गदतामेवमृषीणां धनुषि ध्रुव: । सन्दधेऽस्त्रमुपस्पृश्य यन्नारायणनिर्मितम् ॥ १ ॥

મૈત્રેયે કહ્યું—હે વિદુર! મહર્ષિઓના ઉત્સાહવર્ધક વચનો સાંભળી ધ્રુવ મહારાજે આચમન માટે જળ સ્પર્શ્યું અને પછી નારાયણ-નિર્મિત અસ્ત્રવાળો બાણ લઈને ધનુષ પર સંધાવ્યો.

Verse 2

सन्धीयमान एतस्मिन्माया गुह्यकनिर्मिता: । क्षिप्रं विनेशुर्विदुर क्लेशा ज्ञानोदये यथा ॥ २ ॥

ધ્રુવ મહારાજે નારાયણાસ્ત્ર બાણને ધનુષ પર સંધાવતા જ, હે વિદુર, યક્ષોએ રચેલી માયા તરત જ નાશ પામી; જેમ આત્મજ્ઞાન ઉદયે ત્યારે ભૌતિક ક્લેશો અને સુખ-દુઃખ લય પામે છે.

Verse 3

तस्यार्षास्त्रं धनुषि प्रयुञ्जत: सुवर्णपुङ्खा: कलहंसवासस: । विनि:सृता आविविशुर्द्विषद्बलं यथा वनं भीमरवा: शिखण्डिन: ॥ ३ ॥

ધ્રુવ મહારાજ જ્યારે નારાયણ ઋષિ-નિર્મિત અસ્ત્રને ધનુષ પર ચલાવતા હતા, ત્યારે સોનાની ડાંડી અને હંસના પાંખ જેવી પુંખવાળા બાણો નીકળી પડ્યા. તેઓ ભયંકર સીસકાર સાથે શત્રુસેનામાં ઘૂસી ગયા, જેમ મોરો ગાજતા જંગલમાં પ્રવેશે છે.

Verse 4

तैस्तिग्मधारै: प्रधने शिलीमुखै- रितस्तत: पुण्यजना उपद्रुता: । तमभ्यधावन् कुपिता उदायुधा: सुपर्णमुन्नद्धफणा इवाहय: ॥ ४ ॥

તે તીક્ષ્ણધાર બાણોથી યુદ્ધમાં યક્ષસેના વ્યાકુળ થઈ લગભગ બેભાન થઈ ગઈ. છતાં ક્રોધમાં તેઓ શસ્ત્રો ઉઠાવી ધ્રુવ મહારાજ પર તૂટી પડ્યા—જેમ ગરુડથી ઉશ્કેરાયેલા સાપ ફણ ઊંચી કરીને ગરુડ તરફ દોડે છે.

Verse 5

स तान् पृषत्कैरभिधावतो मृधे निकृत्तबाहूरुशिरोधरोदरान् । निनाय लोकं परमर्कमण्डलं व्रजन्ति निर्भिद्य यमूर्ध्वरेतस: ॥ ५ ॥

જ્યારે ધ્રુવ મહારાજે યક્ષોને આગળ આવતા જોયા, ત્યારે તેમણે તરત જ તેમના બાણ લીધા અને દુશ્મનોના ટુકડા કરી નાખ્યા. તેમના હાથ, પગ, માથા અને પેટને શરીરથી અલગ કરીને, તેમણે યક્ષોને સૂર્યમંડળની ઉપર સ્થિત લોકમાં મોકલી દીધા, જે માત્ર ઉર્ધ્વરેતસ બ્રહ્મચારીઓ દ્વારા જ પ્રાપ્ત કરી શકાય છે.

Verse 6

तान् हन्यमानानभिवीक्ष्य गुह्यका- ननागसश्चित्ररथेन भूरिश: । औत्तानपादिं कृपया पितामहो मनुर्जगादोपगत: सहर्षिभि: ॥ ६ ॥

જ્યારે સ્વાયંભુવ મનુએ જોયું કે તેમનો પૌત્ર ધ્રુવ મહારાજ ઘણા બધા નિર્દોષ યક્ષોને મારી રહ્યો છે, ત્યારે અત્યંત કરુણાથી તેઓ મહાન ઋષિઓ સાથે ધ્રુવ પાસે આવ્યા અને તેમને સદુપદેશ આપવા લાગ્યા.

Verse 7

मनुरुवाच अलं वत्सातिरोषेण तमोद्वारेण पाप्मना । येन पुण्यजनानेतानवधीस्त्वमनागस: ॥ ७ ॥

ભગવાન મનુએ કહ્યું: હે પુત્ર, કૃપા કરીને રોકાઈ જાઓ. બિનજરૂરી ગુસ્સો કરવો યોગ્ય નથી - તે નરકના જીવનનો માર્ગ છે. હવે તમે યક્ષોને મારીને સીમા વટાવી રહ્યા છો જેઓ વાસ્તવમાં ગુનેગાર નથી.

Verse 8

नास्मत्कुलोचितं तात कर्मैतत्सद्विगर्हितम् । वधो यदुपदेवानामारब्धस्तेऽकृतैनसाम् ॥ ८ ॥

હે પુત્ર, નિષ્પાપ યક્ષોની હત્યા જે તમે હાથ ધરી છે તે સત્તાવાળાઓ દ્વારા બિલકુલ મંજૂર નથી, અને તે આપણા પરિવારને શોભતું નથી, જે ધર્મ અને અધર્મના નિયમોને જાણે છે.

Verse 9

नन्वेकस्यापराधेन प्रसङ्गाद् बहवो हता: । भ्रातुर्वधाभितप्तेन त्वयाङ्ग भ्रातृवत्सल ॥ ९ ॥

હે પુત્ર, એ સાબિત થઈ ગયું છે કે તમે તમારા ભાઈ પ્રત્યે ખૂબ જ સ્નેહ ધરાવો છો અને યક્ષો દ્વારા તેના માર્યા જવાથી ખૂબ જ દુઃખી છો, પરંતુ જરા વિચારો: એક યક્ષના ગુના માટે, તમે બીજા ઘણા લોકોને મારી નાખ્યા છે, જેઓ નિર્દોષ છે.

Verse 10

नायं मार्गो हि साधूनां हृषीकेशानुवर्तिनाम् । यदात्मानं पराग्गृह्य पशुवद्भूतवैशसम् ॥ १० ॥

આ માર્ગ હૃષીકેશના અનુયાયી સાધુઓનો નથી. દેહને જ આત્મા માની પશુની જેમ અન્ય જીવોના દેહનો વધ કરવો ન જોઈએ.

Verse 11

सर्वभूतात्मभावेन भूतावासं हरिं भवान् । आराध्याप दुराराध्यं विष्णोस्तत्परमं पदम् ॥ ११ ॥

તમે સર્વભૂતોમાં આત્મભાવ રાખીને સર્વ જીવોના આશ્રય હરિની આરાધના કરી છે. વિષ્ણુનું પરમ પદ દુર્લભ છે, છતાં તમે તે ધામને પ્રાપ્ત કરશો.

Verse 12

स त्वं हरेरनुध्यातस्तत्पुंसामपि सम्मत: । कथं त्ववद्यं कृतवाननुशिक्षन् सतां व्रतम् ॥ १२ ॥

તમે હરિના શુદ્ધ ભક્ત છો; ભગવાન પણ સદા તમારું સ્મરણ કરે છે અને તેમના અંતરંગ ભક્તો તમને માન આપે છે. તમારું જીવન સત્પુરુષોના વ્રતનું આદર્શ છે—તો પછી આવું નિંદનીય કાર્ય કેમ કર્યું?

Verse 13

तितिक्षया करुणया मैत्र्या चाखिलजन्तुषु । समत्वेन च सर्वात्मा भगवान् सम्प्रसीदति ॥ १३ ॥

ભક્ત જ્યારે સર્વ જીવો પ્રત્યે સહનશીલતા, કરુણા, મૈત્રી અને સમતા રાખે છે, ત્યારે સર્વાત્મા ભગવાન અત્યંત પ્રસન્ન થાય છે.

Verse 14

सम्प्रसन्ने भगवति पुरुष: प्राकृतैर्गुणै: । विमुक्तो जीवनिर्मुक्तो ब्रह्म निर्वाणमृच्छति ॥ १४ ॥

ભગવાન સંપૂર્ણ પ્રસન્ન થાય ત્યારે પુરુષ સ્થૂલ-સૂક્ષ્મ પ્રાકૃત ગુણોથી મુક્ત થાય છે. જીવનમાં જ બંધનરહિત બની તે બ્રહ્મ-નિર્વાણરૂપ અનંત આધ્યાત્મિક આનંદને પામે છે.

Verse 15

भूतै: पञ्चभिरारब्धैर्योषित्पुरुष एव हि । तयोर्व्यवायात्सम्भूतिर्योषित्पुरुषयोरिह ॥ १५ ॥

પંચ ભૂતોથી આ જગત અને સ્ત્રી‑પુરુષનું દેહ બનેલું છે. સ્ત્રી‑પુરુષના સંયોગથી અહીં સંતતિ વધે છે.

Verse 16

एवं प्रवर्तते सर्ग: स्थिति: संयम एव च । गुणव्यतिकराद्राजन्मायया परमात्मन: ॥ १६ ॥

હે રાજા ધ્રુવ! પરમાત્માની માયા અને પ્રકૃતિના ત્રિગુણોના પરસ્પર સંયોગથી જ સર્જન, પાલન અને પ્રલય થાય છે.

Verse 17

निमित्तमात्रं तत्रासीन्निर्गुण: पुरुषर्षभ: । व्यक्ताव्यक्तमिदं विश्वं यत्र भ्रमति लोहवत् ॥ १७ ॥

હે ધ્રુવ! તે પુરુષોત્તમ નિર્ગુણ છે; સર્જનમાં તે માત્ર નિમિત્ત કારણ છે. તેની પ્રેરણાથી આ વ્યક્ત‑અવ્યક્ત વિશ્વ ચુંબકથી લોખંડ જેમ ચાલે છે.

Verse 18

स खल्विदं भगवान् कालशक्त्या गुणप्रवाहेण विभक्तवीर्य: । करोत्यकर्तैव निहन्त्यहन्ता चेष्टा विभूम्न: खलु दुर्विभाव्या ॥ १८ ॥

એ જ ભગવાન્ પોતાની કાળશક્તિથી ગુણપ્રવાહ ચલાવી વિવિધ શક્તિઓ પ્રગટ કરે છે. તે કરતો જણાય છતાં અકર્તા છે, સંહાર કરતો જણાય છતાં હંતક નથી; વિભુની આ લીલા અચિંત્ય છે.

Verse 19

सोऽनन्तोऽन्तकर: कालोऽनादिरादिकृदव्यय: । जनं जनेन जनयन्मारयन्मृत्युनान्तकम् ॥ १९ ॥

હે ધ્રુવ! ભગવાન અનંત છે; કાળરૂપે તે સર્વનો અંત કરનાર છે. તે અનાદિ હોવા છતાં આદિકર્તા અને અવ્યય છે. જીવ પિતાથી જન્મે અને મૃત્યુથી મરે, પરંતુ તે જન્મ‑મૃત્યુથી સદા મુક્ત છે.

Verse 20

न वै स्वपक्षोऽस्य विपक्ष एव वा परस्य मृत्योर्विशत: समं प्रजा: । तं धावमानमनुधावन्त्यनीशा यथा रजांस्यनिलं भूतसङ्घा: ॥ २० ॥

પરમેશ્વર કાળરૂપે જગતમાં સર્વ પ્રત્યે સમભાવ ધરાવે છે; ન કોઈ તેનો પક્ષ, ન કોઈ વિરોધી. કાળની સીમામાં જીવ પોતાના કર્મફળ મુજબ સુખ-દુઃખ ભોગવે છે; જેમ પવન ફૂંકાય ત્યારે ધૂળકણો ઉડે છે.

Verse 21

आयुषोऽपचयं जन्तोस्तथैवोपचयं विभु: । उभाभ्यां रहित: स्वस्थो दु:स्थस्य विदधात्यसौ ॥ २१ ॥

વિષ્ણુ સર્વશક્તિમાન છે અને કર્મફળ આપે છે. કોઈનું આયુષ્ય ઘટે છે, કોઈનું વધે છે; પરંતુ તેઓ બંનેથી રહિત, સ્વસ્થ અને પરાત્પર સ્થિતીમાં રહે છે—તેમનું આયુષ્ય ન ઘટે ન વધે.

Verse 22

केचित्कर्म वदन्त्येनं स्वभावमपरे नृप । एके कालं परे दैवं पुंस: काममुतापरे ॥ २२ ॥

હે રાજા, કેટલાક જીવવૈવિધ્ય અને સુખ-દુઃખનો ભેદ કર્મફળ કહે છે. કેટલાક સ્વભાવથી, કેટલાક કાળથી, કેટલાક દૈવ (ભાગ્ય)થી, અને કેટલાક પુરુષની ઇચ્છાથી થાય છે એમ માને છે.

Verse 23

अव्यक्तस्याप्रमेयस्य नानाशक्त्युदयस्य च । न वै चिकीर्षितं तात को वेदाथ स्वसम्भवम् ॥ २३ ॥

હે તાત, જે અવ્યક્ત અને અપ્રમેય પરમસત્ય છે અને જેના નાનાવિધ શક્તિઓ પ્રગટ થાય છે, તેની ઇચ્છા અને ક્રિયા કોણ જાણી શકે? તે સર્વ કારણોનું કારણ છે, છતાં મનની કલ્પનાથી જાણી શકાય તેમ નથી.

Verse 24

न चैते पुत्रक भ्रातुर्हन्तारो धनदानुगा: । विसर्गादानयोस्तात पुंसो दैवं हि कारणम् ॥ २४ ॥

પુત્રક, કુબેરના વંશજ એવા આ યક્ષો તારા ભાઈના સાચા હત્યારા નથી. હે તાત, જન્મ અને મૃત્યુનું કારણ પરમ દૈવ—સર્વ કારણોનું કારણ ભગવાન જ છે.

Verse 25

स एव विश्वं सृजति स एवावति हन्ति च । अथापि ह्यनहङ्कारान्नाज्यते गुणकर्मभि: ॥ २५ ॥

એ જ પરમેશ્વર આ જગતની સૃષ્ટિ કરે છે, એ જ તેનું પાલન કરે છે અને સમય આવે ત્યારે સંહાર પણ કરે છે; છતાં નિરહંકાર હોવાથી તે ગુણ‑કર્મોથી કદી લિપ્ત થતો નથી।

Verse 26

एष भूतानि भूतात्मा भूतेशो भूतभावन: । स्वशक्त्या मायया युक्त: सृजत्यत्ति च पाति च ॥ २६ ॥

આ જ ભગવાન સર્વ જીવોના પરમાત્મા, સર્વના નિયંત્રણકર્તા અને પાલક છે; પોતાની બાહ્ય શક્તિ માયા દ્વારા તે સૃષ્ટિ, પાલન અને સંહાર કરે છે।

Verse 27

तमेव मृत्युममृतं तात दैवं सर्वात्मनोपेहि जगत्परायणम् । यस्मै बलिं विश्वसृजो हरन्ति गावो यथा वै नसि दामयन्त्रिता: ॥ २७ ॥

પ્રિય ધ્રુવ, જગતના પરમ આશ્રય એવા સર્વાત્મા પરમ દેવ ભગવાનને શરણ થા—એ મૃત્યુ માટે પણ મૃત્યુ અને અમૃતસ્વરૂપ છે; બ્રહ્મા આદિ દેવતાઓ પણ તેના વશમાં બલિ અર્પે છે, જેમ નાકમાં દોરડું બાંધેલો બળદ માલિકના કાબૂમાં રહે છે।

Verse 28

य: पञ्चवर्षो जननीं त्वं विहाय मातु: सपत्‍न्या वचसा भिन्नमर्मा । वनं गतस्तपसा प्रत्यगक्ष- माराध्य लेभे मूर्ध्नि पदं त्रिलोक्या: ॥ २८ ॥

પ્રિય ધ્રુવ, તું માત્ર પાંચ વર્ષનો હતો; સવતી માતાના વચનોથી તારો હૃદય ઘાયલ થયો, અને તું માતાનું આશ્રય છોડીને વનમાં જઈ તપ દ્વારા અંતર્યામી નારાયણની આરાધના કરી; પરિણામે તું ત્રિલોકમાં સર્વોચ્ચ પદને પ્રાપ્ત થયો।

Verse 29

तमेनमङ्गात्मनि मुक्तविग्रहे व्यपाश्रितं निर्गुणमेकमक्षरम् । आत्मानमन्विच्छ विमुक्तमात्मद‍ृग् यस्मिन्निदं भेदमसत्प्रतीयते ॥ २९ ॥

અતએવ, પ્રિય ધ્રુવ, તે એક, અક્ષર, નિર્ગુણ પરમ પુરુષ તરફ મન ફેરવ—જે પોતાના દિવ્ય મુક્ત સ્વરૂપમાં સ્થિત છે અને જેના આશ્રયે તું છે. આત્મસાક્ષાત્કારથી મુક્ત થઈ તું જાણશે કે આ ભેદભાવ અસત્ય જેવો ક્ષણિક દેખાય છે।

Verse 30

त्वं प्रत्यगात्मनि तदा भगवत्यनन्त आनन्दमात्र उपपन्नसमस्तशक्तौ । भक्तिं विधाय परमां शनकैरविद्या- ग्रन्थिं विभेत्स्यसि ममाहमिति प्ररूढम् ॥ ३० ॥

તું અંતરાત્મામાં સ્થિત થઈ, સર્વશક્તિમાન આનંદ-નિધિ અનંત ભગવાનની પરમ ભક્તિ ધીમે ધીમે કરશ; ત્યારે ‘હું’ અને ‘મારું’ એવી અવિદ્યાની ગાંઠ તું જલ્દી કાપી નાખીશ।

Verse 31

संयच्छ रोषं भद्रं ते प्रतीपं श्रेयसां परम् । श्रुतेन भूयसा राजन्नगदेन यथामयम् ॥ ३१ ॥

ક્રોધને સંયમમાં રાખ; તારો કલ્યાણ થાઓ. હે રાજન, ક્રોધ શ્રેયના માર્ગનો પરમ વિરોધી છે. મેં જે ઘણું કહ્યું છે તે રોગ માટે ઔષધ સમાન છે; કૃપા કરીને મારા ઉપદેશનું પાલન કર।

Verse 32

येनोपसृष्टात्पुरुषाल्लोक उद्विजते भृशम् । न बुधस्तद्वशं गच्छेदिच्छन्नभयमात्मन: ॥ ३२ ॥

જે વ્યક્તિ આ ભૌતિક જગતમાંથી મુક્તિ ઇચ્છે છે, તેણે ક્રોધના વશમાં ન જવું જોઈએ; કારણ કે ક્રોધથી મોહિત માણસ સૌ માટે ભયનું કારણ બને છે।

Verse 33

हेलनं गिरिशभ्रातुर्धनदस्य त्वया कृतम् । यज्जघ्निवान् पुण्यजनान् भ्रातृघ्नानित्यमर्षित: ॥ ३३ ॥

હે ધ્રુવ, યક્ષોએ તારા ભાઈને માર્યો એમ માનીને તું ઘણા યક્ષોને મારી નાખ્યા. તેથી દેવતાઓના ખજાનચી, ગિરિશ શિવના ભાઈ ધનદ કુબેરનું મન વ્યથિત થયું છે; કુબેર અને શિવ પ્રત્યે તારો વર્તાવ અપમાનજનક રહ્યો છે।

Verse 34

तं प्रसादय वत्साशु सन्नत्या प्रश्रयोक्तिभि: । न यावन्महतां तेज: कुलं नोऽभिभविष्यति ॥ ३४ ॥

આથી, પુત્ર, તું તરત જ વિનમ્ર નમસ્કાર, પ્રાર્થના અને મધુર વચનોથી કુબેરને પ્રસન્ન કર; નહીં તો મહાત્માઓનું તેજ આપણા કુળ પર પ્રભાવ પાડી શકે।

Verse 35

एवं स्वायम्भुव: पौत्रमनुशास्य मनुर्ध्रुवम् । तेनाभिवन्दित: साकमृषिभि: स्वपुरं ययौ ॥ ३५ ॥

આ રીતે સ્વાયંભુવ મનુએ પોતાના પૌત્ર ધ્રુવ મહારાજને ઉપદેશ આપ્યો; ધ્રુવના સશ્રદ્ધ પ્રણામથી અભિવંદિત થઈ, ઋષિઓ સાથે પોતાના-પોતાના ધામે પરત ગયા।