Adhyaya 1

Verse 1

मैत्रेय उवाच मनोस्तु शतरूपायां तिस्र: कन्याश्च जज्ञिरे । आकूतिर्देवहूतिश्च प्रसूतिरिति विश्रुता: ॥ १ ॥

શ્રી મૈત્રેય બોલ્યા—સ્વાયંભુવ મનુએ પોતાની પત્ની શતરূপામાં ત્રણ પુત્રીઓ ઉત્પન્ન કરી—આકૂતિ, દેવહૂતિ અને પ્રસૂતિ—એ નામો પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 2

आकूतिं रुचये प्रादादपि भ्रातृमतीं नृप: । पुत्रिकाधर्ममाश्रित्य शतरूपानुमोदित: ॥ २ ॥

રાજા સ્વાયંભુવ મનુએ પત્ની શતરূপાની સંમતિથી, ભાઈઓ હોવા છતાં, પુત્રિકાધર્મ અનુસાર આકૂતિને પ્રજાપતિ રૂચિને આપી—એ શરતે કે તેના ગર્ભથી જન્મેલો પુત્ર મનુને પુત્રરૂપે પરત અપાશે.

Verse 3

प्रजापति: स भगवान् रुचिस्तस्यामजीजनत् । मिथुनं ब्रह्मवर्चस्वी परमेण समाधिना ॥ ३ ॥

તે ભગવાન્ પ્રજાપતિ રૂચિ, બ્રાહ્મણ તેજથી સમૃદ્ધ, પરમ સમાધિ દ્વારા આકૂતિમાં એક પુત્ર અને એક પુત્રી—એવું યુગલ—ઉત્પન્ન કર્યું.

Verse 4

यस्तयो: पुरुष: साक्षाद्विष्णुर्यज्ञस्वरूपधृक् । या स्त्री सा दक्षिणा भूतेरंशभूतानपायिनी ॥ ४ ॥

આકૂતિના બે સંતાનોમાં પુત્ર સాక్షાત્ વિષ્ણુ—યજ્ઞસ્વરૂપ—ભગવાન હતા; અને પુત્રી શ્રીલક્ષ્મીની અંશરૂપ ‘દક્ષિણા’ હતી, જે પ્રભુની નિત્ય સહચરી છે.

Verse 5

आनिन्ये स्वगृहं पुत्र्या: पुत्रं विततरोचिषम् । स्वायम्भुवो मुदा युक्तो रुचिर्जग्राह दक्षिणाम् ॥ ५ ॥

સ્વાયંભુવ મનુ આનંદપૂર્વક પોતાની પુત્રીના પુત્ર, તેજસ્વી યજ્ઞને પોતાના ઘરે લઈ આવ્યા; અને જમાઈ રુચિએ દક્ષિણાને પોતાની પાસે જ રાખી.

Verse 6

तां कामयानां भगवानुवाह यजुषां पति: । तुष्टायां तोषमापन्नोऽजनयद् द्वादशात्मजान् ॥ ६ ॥

યજુષ યજ્ઞકર્મોના સ્વામી ભગવાન યજ્ઞે, જેમને પતિરૂપે ઇચ્છતી હતી તેવી દક્ષિણાને પરણ્યા; અને પત્ની પ્રસન્ન થતાં પોતે પણ તૃપ્ત થઈ તેની પાસે બાર પુત્રોને જન્મ આપ્યો.

Verse 7

तोष: प्रतोष: सन्तोषो भद्र: शान्तिरिडस्पति: । इध्म: कविर्विभु: स्वह्न: सुदेवो रोचनो द्विषट् ॥ ७ ॥

યજ્ઞ અને દક્ષિણાના બાર પુત્રોના નામ—તોષ, પ્રતોષ, સંતોષ, ભદ્ર, શાંતિ, ઇડસ્પતિ, ઇધ્મ, કવિ, વિભુ, સ્વહ્ન, સુદેવ અને રોચન—હતા.

Verse 8

तुषिता नाम ते देवा आसन्स्वायम्भुवान्तरे । मरीचिमिश्रा ऋषयो यज्ञ: सुरगणेश्वर: ॥ ८ ॥

સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં આ પુત્રો ‘તુષિત’ નામના દેવગણ બન્યા. મરીચિ સાત ઋષિઓના મુખ્ય બન્યા અને યજ્ઞ દેવગણોના અધિપતિ—ઇન્દ્ર—બન્યા.

Verse 9

प्रियव्रतोत्तानपादौ मनुपुत्रौ महौजसौ । तत्पुत्रपौत्रनप्तृणामनुवृत्तं तदन्तरम् ॥ ९ ॥

સ્વાયંભુવ મનુના બે પુત્રો—પ્રિયવ્રત અને ઉત્તાનપાદ—અતિ પરાક્રમી રાજા બન્યા. તેમના પુત્ર, પૌત્ર અને પ્રપૌત્રોની સંતતિ તે સમય દરમ્યાન ત્રિલોકમાં સર્વત્ર ફેલાઈ ગઈ.

Verse 10

देवहूतिमदात्तात कर्दमायात्मजां मनु: । तत्सम्बन्धि श्रुतप्रायं भवता गदतो मम ॥ १० ॥

હે પ્રિય પુત્ર, સ્વાયંભુવ મનુએ પોતાની અતિ પ્રિય પુત્રી દેવહૂતિને કર્દમ મુનિને અર્પણ કરી. તેમના સંબંધનો વર્ણન મેં અગાઉ કહ્યું છે અને તું તેને લગભગ સંપૂર્ણ રીતે સાંભળ્યું છે.

Verse 11

दक्षाय ब्रह्मपुत्राय प्रसूतिं भगवान्मनु: । प्रायच्छद्यत्कृत: सर्गस्त्रिलोक्यां विततो महान् ॥ ११ ॥

સ્વાયંભુવ મનુએ બ્રહ્મપુત્ર દક્ષને પોતાની પુત્રી પ્રસૂતિ અર્પણ કરી. દક્ષની સંતતિ દ્વારા સૃષ્ટિનો વિસ્તાર થયો અને તેમનો વંશ ત્રિલોકમાં વ્યાપક થયો.

Verse 12

या: कर्दमसुता: प्रोक्ता नव ब्रह्मर्षिपत्नय: । तासां प्रसूतिप्रसवं प्रोच्यमानं निबोध मे ॥ १२ ॥

કર્દમ મુનિની જે નવ પુત્રીઓનો ઉલ્લેખ અગાઉ થયો છે, તે નવ બ્રહ્મર્ષિઓને પત્નીરૂપે અર્પણ કરવામાં આવી હતી. હવે હું તે નવ પુત્રીઓની સંતાનપરંપરા વર્ણવીશ; મારી પાસેથી સાંભળો.

Verse 13

पत्नी मरीचेस्तु कला सुषुवे कर्दमात्मजा । कश्यपं पूर्णिमानं च ययोरापूरितं जगत् ॥ १३ ॥

કર્દમ મુનિની પુત્રી કલા, જે મરીચિની પત્ની હતી, તેણે બે સંતાનોને જન્મ આપ્યો—કશ્યપ અને પૂર્ણિમા. તેમની સંતતિથી જગત સર્વત્ર પરિપૂર્ણ થયું.

Verse 14

पूर्णिमासूत विरजं विश्वगं च परन्तप । देवकुल्यां हरे: पादशौचाद्याभूत्सरिद्दिव: ॥ १४ ॥

હે વિદુર, કશ્યપ અને પૂર્ણિમા—આ બે પુત્રોમાં પૂર્ણિમાએ વિરજ, વિશ્વગ અને દેવકુલ્યા એમ ત્રણ સંતાનોને જન્મ આપ્યો. તેમાં દેવકુલ્યા એ શ્રીહરિના કમળચરણો ધોવનારું પવિત્ર જળ હતું, જે પછી દેવલોકની ગંગા નદી બની ગયું.

Verse 15

अत्रे: पत्‍न्यनसूया त्रीञ्जज्ञे सुयशस: सुतान् । दत्तं दुर्वाससं सोममात्मेशब्रह्मसम्भवान् ॥ १५ ॥

અત્રિ મુનિની પત્ની અનસૂયાએ ત્રણ અત્યંત યશસ્વી પુત્રોને જન્મ આપ્યો—સોમ, દત્તાત્રેય અને દુર્વાસા. તેઓ ક્રમે ભગવાન બ્રહ્મા, ભગવાન વિષ્ણુ અને ભગવાન શિવના અંશરૂપ હતા; સોમ બ્રહ્માંશ, દત્તાત્રેય વિષ્ણ્વંશ અને દુર્વાસા શિવાંશ હતા.

Verse 16

विदुर उवाच अत्रेर्गृहे सुरश्रेष्ठा: स्थित्युत्पत्त्यन्तहेतव: । किञ्चिच्चिकीर्षवो जाता एतदाख्याहि मे गुरो ॥ १६ ॥

વિદુર બોલ્યા: હે ગુરુદેવ, સૃષ્ટિ-સ્થિતિ-પ્રલયના કારણ એવા બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને શિવ—આ શ્રેષ્ઠ દેવતાઓ અત્રિ મુનિની પત્નીમાંથી સંતાનરૂપે કેવી રીતે પ્રગટ થયા? કૃપા કરીને મને કહો.

Verse 17

मैत्रेय उवाच ब्रह्मणा चोदित: सृष्टावत्रिर्ब्रह्मविदां वर: । सह पत्‍न्या ययावृक्षं कुलाद्रिं तपसि स्थित: ॥ १७ ॥

મૈત્રેયે કહ્યું: જ્યારે ભગવાન બ્રહ્માએ સૃષ્ટિ વિસ્તરણ માટે આદેશ આપ્યો, ત્યારે બ્રહ્મવિદોમાં શ્રેષ્ઠ અત્રિ મુનિએ અનસૂયાને પરણીને પત્ની સાથે ઋક્ષ નામના પર્વતની ખીણમાં જઈ કઠોર તપમાં સ્થિત થયા.

Verse 18

तस्मिन् प्रसूनस्तबकपलाशाशोककानने । वार्भि: स्रवद्‌भिरुद्‍घुष्टेनिर्विन्ध्याया: समन्तत: ॥ १८ ॥

તે પર્વતની ખીણમાં પલાશના ફૂલોના ગુચ્છો અને અશોક વૃક્ષોથી શોભિત વન હતું. ત્યાં નિર્વિંધ્યા નામની નદી વહેતી હતી અને ઝરણાંમાંથી વહેતા જળનો મધુર નાદ ચારે તરફ ગુંજતો હતો. તે દંપતિ તે રમ્ય કિનારે પહોંચ્યા.

Verse 19

प्राणायामेन संयम्य मनो वर्षशतं मुनि: । अतिष्ठदेकपादेन निर्द्वन्द्वोऽनिलभोजन: ॥ १९ ॥

ત્યાં મહર્ષિ અત્રિએ પ્રાણાયામથી મનને સંયમમાં રાખી આસક્તિ રોકી; દ્વંદ્વરહિત બની, માત્ર વાયુનો આહાર લઈ, એક પગ પર ઊભા રહી સો વર્ષ તપ કર્યું।

Verse 20

शरणं तं प्रपद्येऽहं य एव जगदीश्वर: । प्रजामात्मसमां मह्यं प्रयच्छत्विति चिन्तयन् ॥ २० ॥

તે મનમાં વિચારતો રહ્યો—“હું જગદીશ્વરની શરણમાં ગયો છું; તે પ્રસન્ન થઈ મને પોતાના સમાન એક પુત્ર આપે.”

Verse 21

तप्यमानं त्रिभुवनं प्राणायामैधसाग्निना । निर्गतेन मुनेर्मूर्ध्न: समीक्ष्य प्रभवस्त्रय: ॥ २१ ॥

અત્રિ મુનિ જ્યારે આવી કઠોર તપશ્ચર્યા કરતા હતા, ત્યારે પ્રાણાયામ-રૂપ ઈંધણથી પ્રજ્વલિત અગ્નિ તેમના મસ્તકમાંથી નીકળી; તેને ત્રિભુવનના ત્રણ મુખ્ય દેવોએ જોયો।

Verse 22

अप्सरोमुनिगन्धर्वसिद्धविद्याधरोरगै: । वितायमानयशसस्तदाश्रमपदं ययु: ॥ २२ ॥

તે સમયે ત્રિલોકના તે ત્રણ દેવતા અપ્સરા, મુનિ, ગંધર્વ, સિદ્ધ, વિદ્યાધર અને નાગ વગેરે સ્વર્ગવાસીઓ સાથે, તપથી પ્રસિદ્ધ થયેલા તે મહર્ષિના આશ્રમમાં આવ્યા।

Verse 23

तत्प्रादुर्भावसंयोगविद्योतितमना मुनि: । उत्तिष्ठन्नेकपादेन ददर्श विबुधर्षभान् ॥ २३ ॥

તેમના એકસાથે પ્રાદુર્ભાવથી મુનિનું મન આનંદથી ઝળહળી ઊઠ્યું. તે એક પગ પર ઊભા હતા; છતાં દેવશ્રેષ્ઠોને જોઈ, કષ્ટ સહન કરીને, એક પગ પર જ તેમની તરફ આગળ વધ્યા।

Verse 24

प्रणम्य दण्डवद्भूमावुपतस्थेऽर्हणाञ्जलि: । वृषहंससुपर्णस्थान् स्वै: स्वैश्चिह्नैश्च चिह्नितान् ॥ २४ ॥

ત્યારબાદ મુનિ ભૂમિ પર દંડવત્ પ્રણામ કરીને, અર્હણાંજલિ સાથે, વૃષભ, હંસ અને ગરુડવાહન પર બિરાજમાન દેવોને નમસ્કાર કર્યો।

Verse 25

कृपावलोकेन हसद्वदनेनोपलम्भितान् । तद्रोचिषा प्रतिहते निमील्य मुनिरक्षिणी ॥ २५ ॥

તેમની કૃપાભરી નજર અને હસતાં મુખ જોઈ અત્રિ મુનિ અત્યંત પ્રસન્ન થયા; તેમના તેજથી આંખો ચમકી ઊઠતાં તેમણે થોડા સમય માટે આંખો મીંચી લીધી।

Verse 26

चेतस्तत्प्रवणं युञ्जन्नस्तावीत्संहताञ्जलि: । श्लक्ष्णया सूक्तया वाचा सर्वलोकगरीयस: ॥ २६ ॥ अत्रिरुवाच विश्वोद्भवस्थितिलयेषु विभज्यमानै- र्मायागुणैरनुयुगं विगृहीतदेहा: । ते ब्रह्मविष्णुगिरिशा: प्रणतोऽस्म्यहं व-स्तेभ्य: क एव भवतां म इहोपहूत: ॥ २७ ॥

ચિત્ત તેમની તરફ વળેલું હોવા છતાં મુનિએ ઇન્દ્રિયો સંયમમાં રાખી, હાથ જોડીને, મીઠી વાણીથી સર્વલોકપૂજ્ય દેવોની સ્તુતિ શરૂ કરી।

Verse 27

चेतस्तत्प्रवणं युञ्जन्नस्तावीत्संहताञ्जलि: । श्लक्ष्णया सूक्तया वाचा सर्वलोकगरीयस: ॥ २६ ॥ अत्रिरुवाच विश्वोद्भवस्थितिलयेषु विभज्यमानै- र्मायागुणैरनुयुगं विगृहीतदेहा: । ते ब्रह्मविष्णुगिरिशा: प्रणतोऽस्म्यहं व-स्तेभ्य: क एव भवतां म इहोपहूत: ॥ २७ ॥

અત્રિ બોલ્યા—હે બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને ગિરીશ! સર્જન, પાલન અને પ્રલય માટે માયાના ગુણોથી વિભાજિત થઈ તમે યુગે યુગે ત્રણ દેહ ધારણ કરો છો. હું તમને સૌને પ્રણામ કરું છું; કહો, મારી પ્રાર્થનાથી તમામાંથી કોને મેં બોલાવ્યો?

Verse 28

एको मयेह भगवान्विविधप्रधानै- श्चित्तीकृत: प्रजननाय कथं नु यूयम् । अत्रागतास्तनुभृतां मनसोऽपि दूराद् ब्रूत प्रसीदत महानिह विस्मयो मे ॥ २८ ॥

પુત્રપ્રાપ્તિ માટે મેં અહીં એકમાત્ર ભગવાનને જ મનમાં સ્થિર કર્યો હતો; તેઓ તો મનની કલ્પનાથી પણ પરે છે, છતાં તમે ત્રણેય અહીં કેવી રીતે આવ્યા? કૃપા કરીને કહો, મારું આ મોટું આશ્ચર્ય દૂર કરો।

Verse 29

मैत्रेय उवाच इति तस्य वच: श्रुत्वा त्रयस्ते विबुधर्षभा: । प्रत्याहु: श्लक्ष्णया वाचा प्रहस्य तमृषिं प्रभो ॥ २९ ॥

મૈત્રેય બોલ્યા—અત્રિ મુનિના એવા વચન સાંભળી તે ત્રણ દેવશ્રેષ્ઠો હસ્યા અને મીઠી, કોમળ વાણીથી તે ઋષિને ઉત્તર આપ્યો।

Verse 30

देवा ऊचु: यथा कृतस्ते सङ्कल्पो भाव्यं तेनैव नान्यथा । सत्सङ्कल्पस्य ते ब्रह्मन् यद्वै ध्यायति ते वयम् ॥ ३० ॥

દેવોએ કહ્યું—હે બ્રાહ્મણ! તારો સંકલ્પ પૂર્ણ છે; જેમ તું નક્કી કર્યું છે તેમ જ થશે, અન્યથા નહીં. જેમનું તું ધ્યાન કરતો હતો, અમે એ જ એક સ્વરૂપ છીએ; તેથી અમે બધા તારી પાસે આવ્યા છીએ।

Verse 31

अथास्मदंशभूतास्ते आत्मजा लोकविश्रुता: । भवितारोऽङ्ग भद्रं ते विस्रप्स्यन्ति च ते यश: ॥ ३१ ॥

હે પ્રિય! અમારા અંશરૂપ તારા પુત્રો લોકવિખ્યાત થશે. તારો કલ્યાણ થાઓ—તે પુત્રો જગતમાં તારો યશ ફેલાવશે।

Verse 32

एवं कामवरं दत्त्वा प्रतिजग्मु: सुरेश्वरा: । सभाजितास्तयो: सम्यग्दम्पत्योर्मिषतोस्तत: ॥ ३२ ॥

આ રીતે વરદાન આપી, દંપતી જોઈ રહ્યા હતા ત્યારે તે ત્રણ સૂરેશ્વરો (બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ્વર) ત્યાંથી અંતર્ધાન થયા; અને દંપતીએ તેમનો યથોચિત સન્માન કર્યો હતો।

Verse 33

सोमोऽभूद्ब्रह्मणोंऽशेन दत्तो विष्णोस्तु योगवित् । दुर्वासा: शङ्करस्यांशो निबोधाङ्गिरस: प्रजा: ॥ ३३ ॥

પછી બ્રહ્માના અંશથી સોમ (ચંદ્રદેવ) જન્મ્યા; વિષ્ણુના અંશથી યોગવિદ્ દત્તાત્રેય પ્રગટ થયા; અને શંકરના અંશથી દુર્વાસા જન્મ્યા. હવે અઙ્ગિરાની અનેક સંતાનો વિષે મારી પાસેથી સાંભળો।

Verse 34

श्रद्धा त्वङ्गिरस: पत्नी चतस्रोऽसूत कन्यका: । सिनीवाली कुहू राका चतुर्थ्यनुमतिस्तथा ॥ ३४ ॥

અંગિરા ઋષિની પત્ની શ્રદ્ધાએ ચાર પુત્રીઓ જન્માવી—સિનીવાલી, કુહૂ, રાકા અને ચોથી અનુમતિ।

Verse 35

तत्पुत्रावपरावास्तां ख्यातौ स्वारोचिषेऽन्तरे । उतथ्यो भगवान्साक्षाद् ब्रह्मिष्ठश्च बृहस्पति: ॥ ३५ ॥

આ ચાર પુત્રીઓ ઉપરાંત તેણીને બે પુત્રો પણ થયા; સ્વારોચિષ મન્વંતરમાં તેઓ પ્રસિદ્ધ થયા—એક ઉતથ્ય અને બીજો બ્રહ્મનિષ્ઠ બૃહસ્પતિ।

Verse 36

पुलस्त्योऽजनयत्पत्‍न्यामगस्त्यं च हविर्भुवि । सोऽन्यजन्मनि दह्राग्निर्विश्रवाश्च महातपा: ॥ ३६ ॥

પુલસ્ત્યે પોતાની પત્ની હવિર્ભૂના ગર્ભમાં અગસ્ત્ય નામના પુત્રને જન્મ આપ્યો; તે બીજા જન્મમાં દહ્રાગ્નિ થયો. ઉપરાંત પુલસ્ત્યનો એક વધુ મહાતપસ્વી પુત્ર થયો—વિશ્રવા।

Verse 37

तस्य यक्षपतिर्देव: कुबेरस्त्विडविडासुत: । रावण: कुम्भकर्णश्च तथान्यस्यां विभीषण: ॥ ३७ ॥

વિશ્રવાના બે પત્નીઓ હતાં. ઇડવિડાથી યક્ષોના અધિપતિ દેવ કુબેર જન્મ્યો; અને બીજી પત્નીથી રાવણ, કુંભકર્ણ તથા વિભીષણ જન્મ્યા।

Verse 38

पुलहस्य गतिर्भार्या त्रीनसूत सती सुतान् । कर्मश्रेष्ठं वरीयांसं सहिष्णुं च महामते ॥ ३८ ॥

પુલહ ઋષિની પત્ની ગતિએ ત્રણ સદ્ગુણસંપન્ન પુત્રોને જન્મ આપ્યો—કર્મશ્રેષ્ઠ, વરીયાન અને સહિષ્ણુ; તેઓ સર્વે મહામતિ મહર્ષિ હતા।

Verse 39

क्रतोरपि क्रिया भार्या वालखिल्यानसूयत । ऋषीन्षष्टिसहस्राणि ज्वलतो ब्रह्मतेजसा ॥ ३९ ॥

ક્રતુની પત્ની ક્રિયા એ વાલખિલ્ય નામના સાઠ હજાર મહર્ષિઓને જન્મ આપ્યો. તેઓ સર્વે બ્રહ્મજ્ઞાનથી સમૃદ્ધ હતા અને તે તેજથી પ્રકાશિત હતા.

Verse 40

ऊर्जायां जज्ञिरे पुत्रा वसिष्ठस्य परन्तप । चित्रकेतुप्रधानास्ते सप्त ब्रह्मर्षयोऽमला: ॥ ४० ॥

પરંતપ! વસિષ્ઠે પોતાની પત્ની ઊર્જા (અરુન્ધતી)માં ચિત્રકેતુ-પ્રધાન સાત નિર્મળ બ્રહ્મર્ષિ પુત્રોને ઉત્પન્ન કર્યા.

Verse 41

चित्रकेतु: सुरोचिश्च विरजा मित्र एव च । उल्बणो वसुभृद्यानो द्युमान्शक्त्यादयोऽपरे ॥ ४१ ॥

આ સાત ઋષિઓનાં નામ—ચિત્રકેતુ, સુરોચિ, વિરજા, મિત્ર, ઉલ્બણ, વસુભૃદ્યાન અને દ્યુમાન. વસિષ્ઠની બીજી પત્નીમાંથી પણ અન્ય સમર્થ પુત્રો જન્મ્યા.

Verse 42

चित्तिस्त्वथर्वण: पत्नी लेभे पुत्रं धृतव्रतम् । दध्यञ्चमश्वशिरसं भृगोर्वंशं निबोध मे ॥ ४२ ॥

અથર્વા ઋષિની પત્ની ચિત્તિએ ધૃતવ્રત નામનો પુત્ર પ્રાપ્ત કર્યો; તે દધ્યંચ (અશ્વશિરા) તરીકે પ્રસિદ્ધ થયો. હવે મારી પાસેથી ભૃગુવંશ સાંભળો.

Verse 43

भृगु: ख्यात्यां महाभाग: पत्‍न्यां पुत्रानजीजनत् । धातारं च विधातारं श्रियं च भगवत्पराम् ॥ ४३ ॥

મહાભાગ ભૃગુએ ખ્યાતિ નામની પત્નીમાં ધાતા અને વિધાતા નામના બે પુત્રો તથા શ્રી નામની એક પુત્રીને જન્મ આપ્યો, જે ભગવાનમાં પરમ ભક્તિ ધરાવતી હતી.

Verse 44

आयतिं नियतिं चैव सुते मेरुस्तयोरदात् । ताभ्यां तयोरभवतां मृकण्ड: प्राण एव च ॥ ४४ ॥

ઋષિ મેરુની બે પુત્રીઓ—આયતિ અને નિયતિ—હતી. તેમણે તેમને ધાતા અને વિધાતાને અર્પણ કરી. તે બંનેમાંથી મૃકંડ અને પ્રાણ નામે બે પુત્રો જન્મ્યા.

Verse 45

मार्कण्डेयो मृकण्डस्य प्राणाद्वेदशिरा मुनि: । कविश्च भार्गवो यस्य भगवानुशना सुत: ॥ ४५ ॥

મૃકંડમાંથી માર્કંડેય મુનિ જન્મ્યા અને પ્રાણમાંથી વેદશિરા મુનિ. વેદશિરાના પુત્ર ભગવાન ઉશના (શુક્રાચાર્ય) ‘કવિ’ તથા ભાર્ગવ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયા.

Verse 46

त एते मुनय: क्षत्तर्लोकान्सर्गैरभावयन् । एष कर्दमदौहित्रसन्तान: कथितस्तव ॥ ४६ ॥ श‍ृण्वत: श्रद्दधानस्य सद्य: पापहर: पर: । प्रसूतिं मानवीं दक्ष उपयेमे ह्यजात्मज: ॥ ४७ ॥

હે ક્ષત્તા (વિદુર), આ મુનિઓએ પોતાની સૃષ્ટિ-સંતતિ દ્વારા લોકોની વૃદ્ધિ કરી. કર્દમની પુત્રીઓના વંશનો આ વર્ણન તને કહ્યો છે.

Verse 47

त एते मुनय: क्षत्तर्लोकान्सर्गैरभावयन् । एष कर्दमदौहित्रसन्तान: कथितस्तव ॥ ४६ ॥ श‍ृण्वत: श्रद्दधानस्य सद्य: पापहर: पर: । प्रसूतिं मानवीं दक्ष उपयेमे ह्यजात्मज: ॥ ४७ ॥

શ્રદ્ધાથી આ વંશવર્ણન સાંભળનારના પાપ તરત જ નાશ પામે છે. મનુની પુત્રી પ્રસૂતિને બ્રહ્માના પુત્ર દક્ષે પત્નીરૂપે સ્વીકારી.

Verse 48

तस्यां ससर्ज दुहितृ: षोडशामललोचना: । त्रयोदशादाद्धर्माय तथैकामग्नये विभु: ॥ ४८ ॥

પ્રસૂતિમાં દક્ષે કમળસમાન નેત્રોવાળી સોળ અતિ સુંદર પુત્રીઓ ઉત્પન્ન કરી. તેમાંની તેર ધર્મને અને એક પુત્રી અગ્નિને વિવાહમાં આપી.

Verse 49

पितृभ्य एकां युक्तेभ्यो भवायैकां भवच्छिदे । श्रद्धा मैत्री दया शान्तिस्तुष्टि: पुष्टि: क्रियोन्नति: ॥ ४९ ॥ बुद्धिर्मेधा तितिक्षा ह्रीर्मूर्तिर्धर्मस्य पत्नय: । श्रद्धासूत शुभं मैत्री प्रसादमभयं दया ॥ ५० ॥ शान्ति: सुखं मुदं तुष्टि: स्मयं पुष्टिरसूयत । योगं क्रियोन्नतिर्दर्पमर्थं बुद्धिरसूयत ॥ ५१ ॥ मेधा स्मृतिं तितिक्षा तु क्षेमं ह्री: प्रश्रयं सुतम् । मूर्ति: सर्वगुणोत्पत्तिर्नरनारायणावृषी ॥ ५२ ॥

બાકી રહેલી બે પુત્રીઓમાંની એક પિતૃલોકને દાનમાં અપાઈ; તે ત્યાં સૌહાર્દથી વસે છે. બીજી ભવચ્છિદ્, પાપબંધન હરણારા શ્રીશિવને અર્પિત થઈ. ધર્મને અપાયેલી દક્ષની તેર પુત્રીઓ—શ્રદ્ધા, મૈત્રી, દયા, શાંતિ, તુષ્ટિ, પુષ્ટિ, ક્રિયા, ઉન્નતિ, બુદ્ધિ, મેધા, તિતિક્ષા, હ્રી અને મૂર્તિ—છે.

Verse 50

पितृभ्य एकां युक्तेभ्यो भवायैकां भवच्छिदे । श्रद्धा मैत्री दया शान्तिस्तुष्टि: पुष्टि: क्रियोन्नति: ॥ ४९ ॥ बुद्धिर्मेधा तितिक्षा ह्रीर्मूर्तिर्धर्मस्य पत्नय: । श्रद्धासूत शुभं मैत्री प्रसादमभयं दया ॥ ५० ॥ शान्ति: सुखं मुदं तुष्टि: स्मयं पुष्टिरसूयत । योगं क्रियोन्नतिर्दर्पमर्थं बुद्धिरसूयत ॥ ५१ ॥ मेधा स्मृतिं तितिक्षा तु क्षेमं ह्री: प्रश्रयं सुतम् । मूर्ति: सर्वगुणोत्पत्तिर्नरनारायणावृषी ॥ ५२ ॥

શ્રદ્ધાથી શુભ, મૈત્રીથી પ્રસાદ અને દયાથી અભય જન્મ્યા. આ રીતે ધર્મપત્નીઓના ગુણસ્વરૂપ પુત્રો લોકકલ્યાણ માટે પ્રગટ થયા.

Verse 51

पितृभ्य एकां युक्तेभ्यो भवायैकां भवच्छिदे । श्रद्धा मैत्री दया शान्तिस्तुष्टि: पुष्टि: क्रियोन्नति: ॥ ४९ ॥ बुद्धिर्मेधा तितिक्षा ह्रीर्मूर्तिर्धर्मस्य पत्नय: । श्रद्धासूत शुभं मैत्री प्रसादमभयं दया ॥ ५० ॥ शान्ति: सुखं मुदं तुष्टि: स्मयं पुष्टिरसूयत । योगं क्रियोन्नतिर्दर्पमर्थं बुद्धिरसूयत ॥ ५१ ॥ मेधा स्मृतिं तितिक्षा तु क्षेमं ह्री: प्रश्रयं सुतम् । मूर्ति: सर्वगुणोत्पत्तिर्नरनारायणावृषी ॥ ५२ ॥

શાંતિથી સુખ, તુષ્ટિથી મુદ, પુષ્ટિથી સ્મય; ક્રિયાથી યોગ, ઉન્નતિથી દર્પ અને બુદ્ધિથી અર્થ જન્મ્યા. તેઓ ધર્મમાર્ગને પ્રકાશિત કરનાર બન્યા.

Verse 52

पितृभ्य एकां युक्तेभ्यो भवायैकां भवच्छिदे । श्रद्धा मैत्री दया शान्तिस्तुष्टि: पुष्टि: क्रियोन्नति: ॥ ४९ ॥ बुद्धिर्मेधा तितिक्षा ह्रीर्मूर्तिर्धर्मस्य पत्नय: । श्रद्धासूत शुभं मैत्री प्रसादमभयं दया ॥ ५० ॥ शान्ति: सुखं मुदं तुष्टि: स्मयं पुष्टिरसूयत । योगं क्रियोन्नतिर्दर्पमर्थं बुद्धिरसूयत ॥ ५१ ॥ मेधा स्मृतिं तितिक्षा तु क्षेमं ह्री: प्रश्रयं सुतम् । मूर्ति: सर्वगुणोत्पत्तिर्नरनारायणावृषी ॥ ५२ ॥

મેધાથી સ્મૃતિ, તિતિક્ષાથી ક્ષેમ અને હ્રીથી પ્રશ્રય જન્મ્યા. સર્વ સદ્ગુણોની નિધિ મૂર્તિએ સాక్షાત્ પરમ ભગવાન શ્રી નર-નારાયણ ઋષિદ્વયને જન્મ આપ્યો.

Verse 53

ययोर्जन्मन्यदो विश्वमभ्यनन्दत्सुनिर्वृतम् । मनांसि ककुभो वाता: प्रसेदु: सरितोऽद्रय: ॥ ५३ ॥

નર-નારાયણના પ્રાકટ્ય સમયે સમગ્ર જગત પરમાનંદથી ભરાઈ ગયું. સૌનાં મન શાંત થયા; દિશાઓ, પવન, નદીઓ અને પર્વતો પણ પ્રસન્ન અને સુખદ બન્યા.

Verse 54

दिव्यवाद्यन्त तूर्याणि पेतु: कुसुमवृष्टय: । मुनयस्तुष्टुवुस्तुष्टा जगुर्गन्धर्वकिन्नरा: ॥ ५४ ॥ नृत्यन्ति स्म स्त्रियो देव्य आसीत्परममङ्गलम् । देवा ब्रह्मादय: सर्वे उपतस्थुरभिष्टवै: ॥ ५५ ॥

દિવ્ય લોકોમાં તૂર્યવાદ્યો ગુંજ્યા અને આકાશમાંથી પુષ્પવર્ષા થઈ. તૃપ્ત મુનિઓએ વૈદિક સ્તુતિ કરી, ગંધર્વ-કિન્નરોએ ગાન કર્યું, અપ્સરાઓ નૃત્ય કરવા લાગી—નર-નારાયણના પ્રાકટ્ય સમયે સર્વત્ર પરમ મંગળના લક્ષણો પ્રગટ થયા।

Verse 55

दिव्यवाद्यन्त तूर्याणि पेतु: कुसुमवृष्टय: । मुनयस्तुष्टुवुस्तुष्टा जगुर्गन्धर्वकिन्नरा: ॥ ५४ ॥ नृत्यन्ति स्म स्त्रियो देव्य आसीत्परममङ्गलम् । देवा ब्रह्मादय: सर्वे उपतस्थुरभिष्टवै: ॥ ५५ ॥

એ જ સમયે દિવ્ય સ્ત્રીઓ નૃત્ય કરવા લાગી અને પરમ મંગળ છવાઈ ગયું. બ્રહ્મા આદિ સર્વ દેવગણ પોતાના શ્રેષ્ઠ સ્તોત્રો સાથે આવી ભગવાનની ઉપાસના કરવા લાગ્યા।

Verse 56

देवा ऊचु: यो मायया विरचितं निजयात्मनीदं खे रूपभेदमिव तत्प्रतिचक्षणाय । एतेन धर्मसदने ऋषिमूर्तिनाद्य प्रादुश्चकार पुरुषाय नम: परस्मै ॥ ५६ ॥

દેવોએ કહ્યું—પરમ પુરુષને અમારા નમસ્કાર. જેમ આકાશમાં વાયુ અને વાદળો સ્થિત રહે છે તેમ, જેમણે પોતાની માયાશક્તિથી આ જગત રચ્યું અને તેને પોતાના અંદર જ સ્થિત રાખ્યું. એ જ ભગવાન આજે ધર્મના ગૃહમાં ઋષિમૂર્તિ નર-નારાયણ રૂપે પ્રાદુર્ભૂત થયા છે।

Verse 57

सोऽयं स्थितिव्यतिकरोपशमाय सृष्टान् सत्त्वेन न: सुरगणाननुमेयतत्त्व: । द‍ृश्याददभ्रकरुणेन विलोकनेन यच्छ्रीनिकेतममलं क्षिपतारविन्दम् ॥ ५७ ॥

જેનાં તત્ત્વને પ્રમાણિત વૈદિક સાહિત્યથી જાણવામાં આવે છે, તે પરમેશ્વર સત્ત્વગુણ દ્વારા સૃષ્ટિના ઉપદ્રવો શમાવી શાંતિ અને સમૃદ્ધિ આપે છે. તેઓ પોતાની અપાર કરુણાભરી દૃષ્ટિથી અમ દેવગણ પર કૃપા કરે; તેમની કૃપાદૃષ્ટિ લક્ષ્મીજીના નિવાસ એવા નિર્મળ કમળના સૌંદર્યને પણ વટાવી જાય છે।

Verse 58

एवं सुरगणैस्तात भगवन्तावभिष्टुतौ । लब्धावलोकैर्ययतुरर्चितौ गन्धमादनम् ॥ ५८ ॥

મૈત્રેયે કહ્યું—હે વિદુર, આ રીતે દેવગણોએ પ્રાર્થના-સ્તોત્રોથી નર-નારાયણ રૂપે પ્રગટ થયેલા ભગવાનની ઉપાસના કરી. ભગવાને કરુણાદૃષ્ટિથી તેમને જોયા અને પૂજિત થઈ ગંધમાદન પર્વત તરફ પ્રસ્થાન કર્યું।

Verse 59

ताविमौ वै भगवतो हरेरंशाविहागतौ । भारव्ययाय च भुव: कृष्णौ यदुकुरूद्वहौ ॥ ५९ ॥

આ બે ભગવાન હરિના અંશાવતાર છે; ધરતીનો ભાર ઉતારવા યદુકુળમાં શ્રીકૃષ્ણ અને કુરુકુળમાં અર્જુનરૂપે પ્રગટ થયા છે।

Verse 60

स्वाहाभिमानिनश्चाग्नेरात्मजांस्त्रीनजीजनत् । पावकं पवमानं च शुचिं च हुतभोजनम् ॥ ६० ॥

સ્વાહાના અધિષ્ઠાતા અગ્નિદેવે પોતાની પત્ની સ્વાહામાંથી પાવક, પવમાન અને શુચિ નામે ત્રણ પુત્રોને જન્મ આપ્યો; તેઓ યજ્ઞાગ્નિમાં અર્પિત હવિ ભક્ષણ કરે છે।

Verse 61

तेभ्योऽग्नय: समभवन्चत्वारिंशच्च पञ्च च । त एवैकोनपञ्चाशत्साकं पितृपितामहै: ॥ ६१ ॥

તે ત્રણમાંથી આગળ પાંતાલીસ અગ્નિદેવો ઉત્પન્ન થયા; પિતા અને પિતામહ સહિત કુલ અગ્નિદેવો ઓગણપચાસ થયા।

Verse 62

वैतानिके कर्मणि यन्नामभिर्ब्रह्मवादिभि: । आग्नेय्य इष्टयो यज्ञे निरूप्यन्तेऽग्नयस्तु ते ॥ ६२ ॥

વૈતાનિક વૈદિક કર્મમાં બ્રહ્મવાદી બ્રાહ્મણો યજ્ઞમાં જે નામોથી આગ્નેય ઇષ્ટિઓ નિર્ધારિત કરે છે, તે જ આ ઉણપચાસ અગ્નિદેવો છે।

Verse 63

अग्निष्वात्ता बर्हिषद: सौम्या: पितर आज्यपा: । साग्नयोऽनग्नयस्तेषां पत्नी दाक्षायणी स्वधा ॥ ६३ ॥

અગ્નિષ્વાત્ત, બર્હિષદ, સૌમ્ય અને આજ્યપ—આ પિતૃગણ છે. તેઓ સાગ્નિક અથવા નિરગ્નિક હોય છે. એમની પત્ની દાક્ષાયણી સ્વધા છે।

Verse 64

तेभ्यो दधार कन्ये द्वे वयुनां धारिणीं स्वधा । उभे ते ब्रह्मवादिन्यौ ज्ञानविज्ञानपारगे ॥ ६४ ॥

પિતૃઓને અર્પિત સ્વધાએ વયુના અને ધારિણી નામની બે પુત્રીઓ ઉત્પન્ન કરી. બંને બ્રહ્મવાદિની હતી અને જ્ઞાન-વિજ્ઞાનમાં પારંગત હતી.

Verse 65

भवस्य पत्नी तु सती भवं देवमनुव्रता । आत्मन: सद‍ृशं पुत्रं न लेभे गुणशीलत: ॥ ६५ ॥

સોળમી પુત્રી સતી હતી; તે ભગવાન શિવની પત્ની અને પતિસેવામાં અનुव્રતા હતી. છતાં ગુણ-શીલમાં પોતાના સમાન પુત્ર તેને પ્રાપ્ત ન થયો.

Verse 66

पितर्यप्रतिरूपे स्वे भवायानागसे रुषा । अप्रौढैवात्मनात्मानमजहाद्योगसंयुता ॥ ६६ ॥

પિતા દક્ષે નિર્દોષ ભગવાન શિવને ક્રોધથી ઠપકો આપ્યો; તેથી સતી પરિપક્વ વય પહેલાં જ યોગશક્તિથી દેહ ત્યાગી ગઈ.