Adhyaya 9
Mohinī-mūrti Distributes Amṛta; Rāhu is Severed; Results Differ by Shelter
મંથન પછી અસુરો અમૃત-કલશ ઝૂંટી લે છે અને તરત જ અંદરખાને ઝઘડામાં પડી જાય છે—ભોગ અને સત્તા પર ઊભેલી સંગતિ કેટલી અસ્થિર છે તે જણાય છે. એ સમયે ભગવાન અતિસુંદર સ્ત્રીરૂપે મોહિની-મૂર્તિ ધારણ કરીને પ્રગટ થાય છે; તેમના સૌંદર્યથી અસુરોના મન વ્યાકુળ થાય છે. કશ્યપવંશની સમાનતા બતાવી તેઓ મોહિનીને ન્યાયાધીશ બની અમૃત સમાન વહેંચવા વિનંતી કરે છે. મોહિની ખુલ્લેઆમ ચેતવે છે કે સ્વતંત્ર સ્ત્રી પર અંધ વિશ્વાસ કરવો યોગ્ય નથી; છતાં અહંકારથી મોહિત અસુરો કલશ સોંપી દે છે અને ન્યાય-અન્યાય જે થાય તે સ્વીકારવાની પ્રતિજ્ઞા કરે છે. વિધિપૂર્વક આસનવ્યવસ્થા કરીને મોહિની અલગ પંક્તિઓ ગોઠવે છે અને મધુર વાણીથી અસુરોને છેતરી દેવોને અમૃત પીવડાવે છે; તેથી દેવો જરા-મરણથી મુક્ત થાય છે. પોતાની ‘સમતા’ની પ્રતિજ્ઞા અને મોહસંબંધ બચાવવા અસુરો મૌન રહે છે. રાહુ દેવપંક્તિમાં ઘૂસી જાય છે, પણ સૂર્ય-ચંદ્ર તેને ઓળખી લે છે; હરિ સુદર્શનચક્રથી તેનું શિરચ્છેદ કરે છે—અમર મસ્તક ગ્રહ બની ગ્રહણનું કારણ બને છે. દેવો પી લે પછી ભગવાન પોતાનું સાચું સ્વરૂપ દર્શાવે છે. નિષ્કર્ષ—પ્રયત્ન એક, પરિણામ જુદું: દેવો ભગવત્પાદાશ્રયથી સફળ, અસુરો ભક્તિવિયોગથી નિષ્ફળ; લોકકર્મ પણ ભગવાનની તૃપ્તિ માટે અર્પિત થાય ત્યારે જ ફળદાયી બને છે।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच तेऽन्योन्यतोऽसुरा: पात्रं हरन्तस्त्यक्तसौहृदा: । क्षिपन्तो दस्युधर्माण आयान्तीं ददृशु: स्त्रियम् ॥ १ ॥
શ્રી શુકદેવ ગોસ્વામી બોલ્યા: ત્યારપછી અસુરો મિત્રતા ત્યાગીને, લૂંટારાઓની જેમ અમૃત કળશ માટે ઝઘડતા હતા, ત્યારે તેમણે એક સ્ત્રીને આવતી જોઈ.
Verse 2
अहो रूपमहो धाम अहो अस्या नवं वय: । इति ते तामभिद्रुत्य पप्रच्छुर्जातहृच्छया: ॥ २ ॥
તે સુંદરીને જોઈને અસુરો બોલ્યા, "અહો! શું રૂપ છે! શું તેજ છે! શું નવયૌવન છે!" એમ કહીને કામવશ થઈ તેઓ તેની પાસે ગયા અને પૂછવા લાગ્યા.
Verse 3
का त्वं कञ्जपलाशाक्षि कुतो वा किं चिकीर्षसि । कस्यासि वद वामोरु मथ्नतीव मनांसि न: ॥ ३ ॥
હે કમળપાંખડી-નેત્રવાળી સુન્દરી, તું કોણ છે? ક્યાંથી આવી છે? અહીં આવવાનો હેતુ શું છે અને તું કોની છે? હે અતિસુંદર જાંઘવાળી, તને જોઈને જ અમારા મન વ્યાકુળ થાય છે।
Verse 4
न वयं त्वामरैर्दैत्यै: सिद्धगन्धर्वचारणै: । नास्पृष्टपूर्वां जानीमो लोकेशैश्च कुतो नृभि: ॥ ४ ॥
મનુષ્યોની તો વાત જ શું, દેવો, દૈત્યો, સિદ્ધો, ગંધર્વો, ચારણો તથા લોકપાલો-પ્રજાપતિઓએ પણ તને પહેલાં કદી સ્પર્શ કર્યો નથી. છતાં એવું નથી કે અમે તારી ઓળખ સમજી શકતા નથી।
Verse 5
नूनं त्वं विधिना सुभ्रू: प्रेषितासि शरीरिणाम् । सर्वेन्द्रियमन:प्रीतिं विधातुं सघृणेन किम् ॥ ५ ॥
હે સુંદર ભ્રૂવાળી કન્યા, નિશ્ચયે વિધાતાએ પોતાની નિર્હેતુક કૃપાથી આપણાં સર્વ શરીરધારીઓની ઇન્દ્રિયો અને મનને પ્રસન્ન કરવા તને મોકલી છે. શું આ સત્ય નથી?
Verse 6
सा त्वं न: स्पर्धमानानामेकवस्तुनि मानिनि । ज्ञातीनां बद्धवैराणां शं विधत्स्व सुमध्यमे ॥ ६ ॥
હે માનિની, એક જ વસ્તુ—અમૃતકુંભ—ને લઈને અમે પરસ્પર સ્પર્ધા કરીને વૈર બાંધી બેઠા છીએ. એક જ કુળના જ્ઞાતિ હોવા છતાં શત્રુતા વધે છે. હે સુમધ્યમા, કૃપા કરીને અમારું કલ્યાણ કરી આ વિવાદનો ન્યાય કર।
Verse 7
वयं कश्यपदायादा भ्रातर: कृतपौरुषा: । विभजस्व यथान्यायं नैव भेदो यथा भवेत् ॥ ७ ॥
અમે બધા—દેવ અને દૈત્ય—કશ્યપના જ સંતાન છીએ, તેથી ભાઈઓ છીએ. પરંતુ હવે પરાક્રમ બતાવતા વિવાદમાં પડ્યા છીએ. તેથી તું ન્યાય મુજબ અમૃત વહેંચી દે, જેથી અમારી વચ્ચે ભેદ ન રહે।
Verse 8
इत्युपामन्त्रितो दैत्यैर्मायायोषिद्वपुर्हरि: । प्रहस्य रुचिरापाङ्गैर्निरीक्षन्निदमब्रवीत् ॥ ८ ॥
દૈત્યોના આમ આમંત્રણથી માયા-સ્ત્રીરૂપ ધારણ કરેલા ભગવાન હરિ હળવેથી હસ્યા. મનોહર કટાક્ષોથી તેમને જોઈને તેમણે આ રીતે કહ્યું.
Verse 9
श्रीभगवानुवाच कथं कश्यपदायादा: पुंश्चल्यां मयि सङ्गता: । विश्वासं पण्डितो जातु कामिनीषु न याति हि ॥ ९ ॥
શ્રીભગવાન બોલ્યા: હે કશ્યપના વંશજો! હું તો માત્ર પુંશ્ચલી (વેશ્યા) છું; તો પણ તમે મારામાં એટલો વિશ્વાસ કેમ રાખો છો? પંડિત પુરુષ કદી કામિનીઓમાં વિશ્વાસ રાખતો નથી.
Verse 10
सालावृकाणां स्त्रीणां च स्वैरिणीनां सुरद्विष: । सख्यान्याहुरनित्यानि नूत्नं नूत्नं विचिन्वताम् ॥ १० ॥
હે દેવદ્વેષી દૈત્યો! જેમ વાંદરા, શિયાળ અને કૂતરા કામસંબંધોમાં અસ્થિર રહી રોજ નવા નવા સાથી શોધે છે, તેમ સ્વૈરિણી સ્ત્રીઓ પણ દરરોજ નવા મિત્ર શોધે છે. એવી સ્ત્રીની મિત્રતા કદી સ્થિર રહેતી નથી—આ પંડિતોનું મત છે.
Verse 11
श्रीशुक उवाच इति ते क्ष्वेलितैस्तस्या आश्वस्तमनसोऽसुरा: । जहसुर्भावगम्भीरं ददुश्चामृतभाजनम् ॥ ११ ॥
શ્રીશુકદેવ ગોસ્વામી બોલ્યા: મોહિની-મૂર્તિના જાણે રમૂજી શબ્દો સાંભળીને અસુરોના મન નિશ્ચિંત થયા. તેઓ ગંભીર ભાવથી હસ્યા અને અંતે અમૃતનું પાત્ર તેના હાથમાં આપી દીધું.
Verse 12
ततो गृहीत्वामृतभाजनं हरि- र्बभाष ईषत्स्मितशोभया गिरा । यद्यभ्युपेतं क्व च साध्वसाधु वा कृतं मया वो विभजे सुधामिमाम् ॥ १२ ॥
પછી ભગવાન હરિએ અમૃતનું પાત્ર પોતાના અધિકારમાં લઈ, હળવા સ્મિતથી શોભતી મધુર વાણીમાં કહ્યું: હે દૈત્યો! હું જે કરું—સાચું હોય કે ખોટું—જો તમે સ્વીકારો, તો હું આ સુધા તમામાં વહેંચવાની જવાબદારી લઈ શકું છું.
Verse 13
इत्यभिव्याहृतं तस्या आकर्ण्यासुरपुङ्गवा: । अप्रमाणविदस्तस्यास्तत् तथेत्यन्वमंसत ॥ १३ ॥
મોહિની-મૂર્તિના મધુર વચન સાંભળી, નિર્ણયમાં અપરિપક્વ અસુરનાયકો તરત જ સંમત થયા. “હા, તમે કહ્યુ તે જ યોગ્ય છે” એમ બોલ્યા.
Verse 14
अथोपोष्य कृतस्नाना हुत्वा च हविषानलम् । दत्त्वा गोविप्रभूतेभ्य: कृतस्वस्त्ययना द्विजै: ॥ १४ ॥ यथोपजोषं वासांसि परिधायाहतानि ते । कुशेषु प्राविशन्सर्वे प्रागग्रेष्वभिभूषिता: ॥ १५ ॥
પછી દેવો અને દૈત્યો ઉપવાસ કરીને સ્નાન કર્યા પછી, ઘી વગેરે હવિષ્યથી અગ્નિમાં આહુતિ આપ્યા. તેમણે ગાયો, બ્રાહ્મણો તથા અન્ય વર્ણોના લોકોને યોગ્ય પ્રમાણે દાન આપ્યું. દ્વિજોના માર્ગદર્શનથી સ્વસ્ત્યયનાદિ વિધિઓ થયા. ત્યારબાદ તેઓ પોતાની ઇચ્છા મુજબ નવા વસ્ત્રો પહેરી, આભૂષણોથી સજ્જ થઈ, કુશાસનો પર પૂર્વમુખ બેઠા.
Verse 15
अथोपोष्य कृतस्नाना हुत्वा च हविषानलम् । दत्त्वा गोविप्रभूतेभ्य: कृतस्वस्त्ययना द्विजै: ॥ १४ ॥ यथोपजोषं वासांसि परिधायाहतानि ते । कुशेषु प्राविशन्सर्वे प्रागग्रेष्वभिभूषिता: ॥ १५ ॥
પછી દેવો અને દૈત્યો ઉપવાસ કરીને સ્નાન કર્યા પછી, ઘી વગેરે હવિષ્યથી અગ્નિમાં આહુતિ આપ્યા. તેમણે ગાયો, બ્રાહ્મણો તથા અન્ય વર્ણોના લોકોને યોગ્ય પ્રમાણે દાન આપ્યું. દ્વિજોના માર્ગદર્શનથી સ્વસ્ત્યયનાદિ વિધિઓ થયા. ત્યારબાદ તેઓ પોતાની ઇચ્છા મુજબ નવા વસ્ત્રો પહેરી, આભૂષણોથી સજ્જ થઈ, કુશાસનો પર પૂર્વમુખ બેઠા.
Verse 16
प्राङ्मुखेषूपविष्टेषु सुरेषु दितिजेषु च । धूपामोदितशालायां जुष्टायां माल्यदीपकै: ॥ १६ ॥ तस्यां नरेन्द्र करभोरुरुशद्दुकूल- श्रोणीतटालसगतिर्मदविह्वलाक्षी । सा कूजती कनकनूपुरशिञ्जितेन कुम्भस्तनी कलसपाणिरथाविवेश ॥ १७ ॥
હે રાજા! દેવો અને દિતિજો પૂર્વમુખ બેઠા હતા અને ધૂપની સુગંધથી મહેકતી, માળા તથા દીપકોથી શોભિત સભામાં, તે સ્ત્રી પ્રવેશી—અતિ સુંદર વસ્ત્ર ધારણ કરેલું, ભારે નિતંબને કારણે ધીમે ચાલતી, યુવનમદથી ચંચળ નેત્રવાળી. સોનાના નૂપુરોની ઝણકાર સાથે કૂજન કરતી આવી; તેના સ્તન કલશ સમાન, જાંઘો હાથીના સૂંડ જેવી, અને હાથમાં જળકલશ હતો.
Verse 17
प्राङ्मुखेषूपविष्टेषु सुरेषु दितिजेषु च । धूपामोदितशालायां जुष्टायां माल्यदीपकै: ॥ १६ ॥ तस्यां नरेन्द्र करभोरुरुशद्दुकूल- श्रोणीतटालसगतिर्मदविह्वलाक्षी । सा कूजती कनकनूपुरशिञ्जितेन कुम्भस्तनी कलसपाणिरथाविवेश ॥ १७ ॥
હે રાજા! દેવો અને દિતિજો પૂર્વમુખ બેઠા હતા અને ધૂપની સુગંધથી મહેકતી, માળા તથા દીપકોથી શોભિત સભામાં, તે સ્ત્રી પ્રવેશી—અતિ સુંદર વસ્ત્ર ધારણ કરેલું, ભારે નિતંબને કારણે ધીમે ચાલતી, યુવનમદથી ચંચળ નેત્રવાળી. સોનાના નૂપુરોની ઝણકાર સાથે કૂજન કરતી આવી; તેના સ્તન કલશ સમાન, જાંઘો હાથીના સૂંડ જેવી, અને હાથમાં જળકલશ હતો.
Verse 18
तां श्रीसखीं कनककुण्डलचारुकर्ण- नासाकपोलवदनां परदेवताख्याम् । संवीक्ष्य सम्मुमुहुरुत्स्मितवीक्षणेन देवासुरा विगलितस्तनपट्टिकान्ताम् ॥ १८ ॥
સુવર્ણ કુંડળોથી શોભિત કાન, મનોહર નાસિકા અને કપોલોથી તે પરદેવતા કહેવાતી મોહિની-મૂર્તિનું મુખ અતિ સુંદર લાગતું હતું. તેણી મૃદુ સ્મિત અને કટાક્ષથી જોતા જ, વક્ષસ્થળે સાડીની કિનારી થોડું સરકતી જોઈ દેવો અને અસુરો સર્વે સંપૂર્ણ મોહિત થઈ ગયા।
Verse 19
असुराणां सुधादानं सर्पाणामिव दुर्नयम् । मत्वा जातिनृशंसानां न तां व्यभजदच्युत: ॥ १९ ॥
અસુરો સ્વભાવથી સર્પ જેવા વાંકાચૂકા હોય છે; તેથી તેમને અમૃતનો ભાગ આપવો સર્પને દૂધ પાવડાવા જેટલો જ જોખમી હતો. તેમની જાતિસહજ નિર્દયતા વિચારી અચ્યુત ભગવાને તેમને અમૃતનો અંશ આપ્યો નહીં।
Verse 20
कल्पयित्वा पृथक् पङ्क्तीरुभयेषां जगत्पति: । तांश्चोपवेशयामास स्वेषु स्वेषु च पङ्क्तिषु ॥ २० ॥
જગત્પતિ ભગવાને (મોહિની-રૂપે) દેવો અને અસુરો માટે અલગ અલગ પંક્તિઓ ગોઠવી, તેમને તેમના તેમના સ્થાન મુજબ પોતાની પંક્તિમાં બેસાડ્યા।
Verse 21
दैत्यान्गृहीतकलसो वञ्चयन्नुपसञ्चरै: । दूरस्थान् पाययामास जरामृत्युहरां सुधाम् ॥ २१ ॥
અમૃતનો કલશ હાથમાં લઈને તે પહેલાં દૈત્યો પાસે ગઈ; મધુર વચનોથી તેમને સંતોષી, કપટથી તેમનો અમૃતભાગ છીનવી લીધો. પછી દૂર બેઠેલા દેવોને જરા, વ્યાધિ અને મૃત્યુ હરણ કરનાર સુધા પાવડાવી।
Verse 22
ते पालयन्त: समयमसुरा: स्वकृतं नृप । तूष्णीमासन्कृतस्नेहा: स्त्रीविवादजुगुप्सया ॥ २२ ॥
હે રાજા, અસુરોએ કરેલી પ્રતિજ્ઞા—સ્ત્રી ન્યાય કરે કે અન્યાય, અમે સ્વીકારીશું—તે જાળવવા માટે અને સ્ત્રી સાથે વિવાદ કરવો હેય માનતાં, તેઓ મૌન રહ્યા।
Verse 23
तस्यां कृतातिप्रणया: प्रणयापायकातरा: । बहुमानेन चाबद्धा नोचु: किञ्चन विप्रियम् ॥ २३ ॥
દૈત્યોને મોહિની સ્વરૂપ પ્રત્યે અત્યંત સ્નેહ બંધાઈ ગયો હતો અને તેઓ તે સ્નેહ તૂટી જવાની બીકથી વ્યાકુળ હતા. તેથી તેમણે બહુમાનપૂર્વક મૌન રહીને કોઈ પણ અપ્રિય વચન કહ્યા નહીં.
Verse 24
देवलिङ्गप्रतिच्छन्न: स्वर्भानुर्देवसंसदि । प्रविष्ट: सोममपिबच्चन्द्रार्काभ्यां च सूचित: ॥ २४ ॥
રાહુ દેવતાનું રૂપ લઈને દેવસભામાં ઘૂસી ગયો અને અમૃત પીવા લાગ્યો. પરંતુ સૂર્ય અને ચંદ્રએ તેને ઓળખી કાઢ્યો અને તેની જાણ કરી દીધી.
Verse 25
चक्रेण क्षुरधारेण जहार पिबत: शिर: । हरिस्तस्य कबन्धस्तु सुधयाप्लावितोऽपतत् ॥ २५ ॥
ભગવાન હરિએ પોતાની તીક્ષ્ણ ધારવાળા ચક્રથી રાહુનું મસ્તક કાપી નાખ્યું. તેનું ધડ, જે અમૃતથી ભીંજાયું ન હતું, તે નીચે ઢળી પડ્યું.
Verse 26
शिरस्त्वमरतां नीतमजो ग्रहमचीक्लृपत् । यस्तु पर्वणि चन्द्रार्कावभिधावति वैरधी: ॥ २६ ॥
રાહુનું મસ્તક અમર થઈ ગયું હતું, તેથી બ્રહ્માજીએ તેને ગ્રહ બનાવી દીધો. તે વેરભાવ રાખીને પૂનમ અને અમાસના દિવસે સૂર્ય અને ચંદ્ર પર હુમલો કરે છે.
Verse 27
पीतप्रायेऽमृते देवैर्भगवान् लोकभावन: । पश्यतामसुरेन्द्राणां स्वं रूपं जगृहे हरि: ॥ २७ ॥
જ્યારે દેવતાઓ લગભગ બધું અમૃત પી ચૂક્યા, ત્યારે લોકરક્ષક ભગવાન હરિએ અસુરોની હાજરીમાં જ પોતાનું મૂળ સ્વરૂપ ધારણ કર્યું.
Verse 28
एवं सुरासुरगणा: समदेशकाल- हेत्वर्थकर्ममतयोऽपि फले विकल्पा: । तत्रामृतं सुरगणा: फलमञ्जसापु- र्यत्पादपङ्कजरज:श्रयणान्न दैत्या: ॥ २८ ॥
આ રીતે દેવો અને દાનવો—દેશ, કાળ, કારણ, હેતુ, કર્મ અને અભિલાષામાં સમાન હોવા છતાં—ફળમાં ભિન્ન થયા. ભગવાનના કમળચરણની રજનો આશ્રય હોવાથી દેવોએ સહેલાઈથી અમૃત પાયું; પરંતુ ચરણાશ્રય વિના દૈત્યો ઇચ્છિત ફળ મેળવી શક્યા નહીં।
Verse 29
यद् युज्यतेऽसुवसुकर्ममनोवचोभि- र्देहात्मजादिषु नृभिस्तदसत् पृथक्त्वात् । तैरेव सद् भवति यत् क्रियतेऽपृथक्त्वात् सर्वस्य तद् भवति मूलनिषेचनं यत् ॥ २९ ॥
મન, વાણી અને કર્મથી મનુષ્યો દેહ, પુત્રાદિ માટે ધન-પ્રાણની રક્ષા વગેરે જે કરે છે, તે ભક્તિસેવા થી અલગ હોવાથી નિષ્ફળ બને છે. પરંતુ એ જ કર્મ ભગવાનની પ્રસન્નતા માટે કરાય ત્યારે તે સત્ય અને કલ્યાણકારી બની સૌને લાભ આપે છે—જેમ વૃક્ષની મૂળમાં પાણી નાખવાથી આખા વૃક્ષમાં તે વહેંચાય છે।
Frequently Asked Questions
The chapter frames the asuras as “crooked like snakes,” meaning their intent is exploitative and dangerous; giving them amṛta would empower adharma, like “milk to a snake.” More fundamentally, the concluding teaching states that the devas attained the fruit because they were under the shelter of the Lord’s lotus feet, whereas the asuras—separate from bhakti—could not receive the intended result even though they participated in the same enterprise.
Rāhu disguises himself in deva dress and briefly succeeds due to the complexity of the Lord’s līlā, where the Lord’s arrangement also allows the eclipse-causation narrative to manifest. The Sun and Moon detect him due to their enduring enmity, and the Lord immediately acts as protector (poṣaṇa) by severing him with Sudarśana, preventing the full empowerment of his body.
Rāhu is an asura whose head became immortal by contact with amṛta, while his body perished because it was not touched by nectar. Accepted as a graha, he remains an eternal enemy of Sūrya and Candra and attacks them on full-moon and new-moon nights—an etiological (Purāṇic) explanation for eclipses integrated into the cosmos-and-dharma narrative of the Bhāgavatam.
The text explicitly states that place, time, cause, purpose, activity, and ambition were the same for devas and asuras, yet the result differed. The deciding factor is shelter (āśraya): acts disconnected from devotional service are baffled, but when the same acts are offered for the Lord’s satisfaction, the benefit spreads to all—like watering the root nourishing the entire tree.