Ashtama Skandha Adhyaya 5 - Srimad Bhagavatam | Gujarati | Vedapath

Vyasa

Ashtama SkandhaAdhyaya 550 Verses

Adhyaya 5

Raivata and Cākṣuṣa Manvantaras; Brahmā’s Prayers at Śvetadvīpa (Prelude to Samudra-manthana)

શુકદેવજી ગજેન્દ્ર-મોક્ષની પૂર્વકથાને મન્વંતર-ક્રમ સાથે જોડીને પાંચમા મનુ રૈવતનું વર્ણન કરે છે—તેનાં પુત્રો, ઇન્દ્ર વિભુ, દેવગણ ભૂતરય અને સપ્તર્ષિઓ. આ મન્વંતરમાં ભગવાન શુભ્ર અને વિકુંઠાના પુત્રરૂપે વૈકુંઠ અવતાર ધારણ કરીને, લક્ષ્મીજીની પ્રાર્થનાથી એક વધારાનું વૈકુંઠ લોક પ્રગટ કરે છે, જેથી પ્રભુના અપરિમેય ગુણોની મહિમા પ્રગટ થાય છે. પછી છઠ્ઠા મનુ ચાક્ષુષ, તેના પુત્રો, ઇન્દ્ર મંત્રદ્રુમ, દેવગણ આપ્ય અને ઋષિઓ (હવિષ્માન, વીરક વગેરે) જણાવાય છે. અહીં ભગવાન અજિત અવતાર છે, જે આગળ ક્ષીરસમુદ્ર-મંથન કરાવશે અને કૂર્મરૂપે મન્દર પર્વતને ધારણ કરશે. પરિક્ષિતના પ્રશ્નથી આગળનું કારણ ખુલશે—દુર્વાસાના શાપથી દેવો નિર્બળ થયા, શ્રી અને યજ્ઞનો ક્ષય થયો; તેઓ સુમેરુ પર બ્રહ્માજી પાસે ગયા અને બ્રહ્માજીએ શ્વેતદ્વીપમાં વિષ્ણુની શરણ લેવાની આજ્ઞા આપી. અધ્યાય અંતે બ્રહ્માજીની વૈદિક સ્તુતિઓમાં ભગવાનને પરાત્પર, સર્વવ્યાપી પરમાત્મા, જગત્કાર્યોના મૂળ અને પરમ આશ્રય તરીકે વર્ણવી સમુદ્રમંથનની ભૂમિકા રચાય છે.

Shlokas

Verse 1

श्रीशुक उवाच राजन्नुदितमेतत् ते हरे: कर्माघनाशनम् । गजेन्द्रमोक्षणं पुण्यं रैवतं त्वन्तरं श‍ृणु ॥ १ ॥

શ્રીશુકદેવ બોલ્યા—હે રાજન! હરિના પાપનાશક કર્મોમાં પરમ પુણ્ય ગજેન્દ્રમોક્ષણ મેં તને વર્ણવ્યું. પ્રભુની આવી લીલાઓ સાંભળવાથી સર્વ પાપફળ નષ્ટ થાય છે. હવે રૈવત મન્વંતર સાંભળ।

Verse 2

पञ्चमो रैवतो नाम मनुस्तामससोदर: । बलिविन्ध्यादयस्तस्य सुता हार्जुनपूर्वका: ॥ २ ॥

તામસ મનુનો સહોદર પાંચમો મનુ ‘રૈવત’ નામે હતો. તેના પુત્રોમાં હાર્જુનને અગ્રગણ્ય રાખીને અર્જુન, બલિ અને વિંધ્ય વગેરે હતા.

Verse 3

विभुरिन्द्र: सुरगणा राजन्भूतरयादय: । हिरण्यरोमा वेदशिरा ऊर्ध्वबाह्वादयो द्विजा: ॥ ३ ॥

હે રાજન! રૈવત મન્વંતરમાં ઇન્દ્રનું નામ વિભુ હતું. દેવગણોમાં ભૂતરય વગેરે હતા, અને સાત લોકોના અધિષ્ઠાતા સાત બ્રાહ્મણોમાં હિરણ્યરોમા, વેદશિરા તથા ઊર્ધ્વબાહુ વગેરે હતા.

Verse 4

पत्नी विकुण्ठा शुभ्रस्य वैकुण्ठै: सुरसत्तमै: । तयो: स्वकलया जज्ञे वैकुण्ठो भगवान्स्वयम् ॥ ४ ॥

શુભ્ર અને તેની પત્ની વિકુણ્ઠાના સંયોગથી, પોતાના અંશરૂપ શ્રેષ્ઠ દેવતાઓ સહિત સ્વયં ભગવાન વૈકુણ્ઠ પ્રગટ થયા।

Verse 5

वैकुण्ठ: कल्पितो येन लोको लोकनमस्कृत: । रमया प्रार्थ्यमानेन देव्या तत्प्रियकाम्यया ॥ ५ ॥

દેવી રમાની પ્રિય ઇચ્છા પૂર્ણ કરવા માટે, તેમની પ્રાર્થનાથી ભગવાન વૈકુણ્ઠે સર્વે લોકોએ નમસ્કૃત એવો બીજો વૈકુણ્ઠલોક રચ્યો।

Verse 6

तस्यानुभाव: कथितो गुणाश्च परमोदया: । भौमान्‍रेणून्स विममे यो विष्णोर्वर्णयेद् गुणान् ॥ ६ ॥

પરમોદાર ભગવાનના ગુણો અને મહિમા વર્ણવાયા છે, છતાં તેમને સંપૂર્ણ સમજવું કઠિન છે; વિષ્ણુ માટે બધું શક્ય છે. જે બ્રહ્માંડના અણુઓ ગણાવી શકે તે જ પ્રભુના ગુણો ગણાવી શકે—પણ કોઈ ગણાવી શકતું નથી.

Verse 7

षष्ठश्च चक्षुष: पुत्रश्चाक्षुषो नाम वै मनु: । पूरुपूरुषसुद्युम्नप्रमुखाश्चाक्षुषात्मजा: ॥ ७ ॥

ચક્ષુનો પુત્ર ચાક્ષુષ નામે છઠ્ઠો મનુ હતો. તેના ઘણા પુત્રો હતા, જેમાં પૂરું, પૂરુષ અને સુદ્યુમ્ન મુખ્ય હતા।

Verse 8

इन्द्रो मन्त्रद्रुमस्तत्र देवा आप्यादयो गणा: । मुनयस्तत्र वै राजन्हविष्मद्वीरकादय: ॥ ८ ॥

ચાક્ષુષ મનુના શાસનમાં ઇન્દ્રનું નામ મંત્રદ્રુમ હતું. દેવગણોમાં આપ્ય વગેરે હતા અને મહર્ષિઓમાં હવિષ્માન તથા વીરક વગેરે હતા, હે રાજન।

Verse 9

तत्रापि देवसम्भूत्यां वैराजस्याभवत् सुत: । अजितो नाम भगवानंशेन जगत: पति: ॥ ९ ॥

આ છઠ્ઠા મન્વંતરમાં દેવસમ્ભૂતિના ગર્ભમાં વૈરાજના દ્વારા ભગવાન વિષ્ણુ પોતાના અંશાવતારરૂપે ‘અજિત’ નામે પ્રગટ થયા; તેઓ જગતના પતિ છે।

Verse 10

पयोधिं येन निर्मथ्य सुराणां साधिता सुधा । भ्रममाणोऽम्भसि धृत: कूर्मरूपेण मन्दर: ॥ १० ॥

જેણે ક્ષીરસમુદ્રનું મંથન કરીને દેવતાઓ માટે અમૃત સિદ્ધ કર્યું; એ જ અજિત ભગવાન કૂર્મરૂપે જળમાં ફરતા ફરતા મન્દર પર્વતને પોતાની પીઠ પર ધારણ કર્યો।

Verse 11

श्रीराजोवाच यथा भगवता ब्रह्मन्मथित: क्षीरसागर: । यदर्थं वा यतश्चाद्रिं दधाराम्बुचरात्मना ॥ ११ ॥ यथामृतं सुरै: प्राप्तं किं चान्यदभवत् तत: । एतद् भगवत: कर्म वदस्व परमाद्भ‍ुतम् ॥ १२ ॥

રાજા પરીક્ષિત બોલ્યા—હે બ્રાહ્મણ! ભગવાને ક્ષીરસમુદ્રનું મંથન કેવી રીતે અને શા માટે કર્યું? જળચર કૂર્મરૂપે રહી તેમણે મન્દર પર્વતને કેમ અને કેવી રીતે ધારણ કર્યો? દેવતાઓને અમૃત કેવી રીતે મળ્યું, અને મંથનથી બીજું શું શું ઉત્પન્ન થયું? કૃપા કરીને ભગવાનના આ પરમ અદ્ભુત કર્મો વર્ણવો।

Verse 12

Verse 13

त्वया सङ्कथ्यमानेन महिम्ना सात्वतां पते: । नातितृप्यति मे चित्तं सुचिरं तापतापितम् ॥ १३ ॥

તમે સાત્વતોના પતિ એવા ભગવાનની મહિમા વર્ણવો છો છતાં, ત્રિતાપથી તપેલું મારું ચિત્ત હજી તૃપ્ત થતું નથી।

Verse 14

श्रीसूत उवाच सम्पृष्टो भगवानेवं द्वैपायनसुतो द्विजा: । अभिनन्द्य हरेर्वीर्यमभ्याचष्टुं प्रचक्रमे ॥ १४ ॥

શ્રીસૂતજી બોલ્યા—હે નૈમિષારણ્યમાં એકત્ર થયેલા વિદ્વાન બ્રાહ્મણો! રાજાએ આ રીતે પૂછતાં દ્વૈપાયનપુત્ર ભગવાન શુકદેવ ગોસ્વામીએ રાજાને અભિનંદન આપ્યું અને પછી શ્રીહરિના વૈભવનું વધુ વર્ણન કરવા લાગ્યા।

Verse 15

श्रीशुक उवाच यदा युद्धेऽसुरैर्देवा बध्यमाना: शितायुधै: । गतासवो निपतिता नोत्तिष्ठेरन्स्म भूरिश: ॥ १५ ॥ यदा दुर्वास: शापेन सेन्द्रा लोकास्त्रयो नृप । नि:श्रीकाश्चाभवंस्तत्र नेशुरिज्यादय: क्रिया: ॥ १६ ॥

શ્રીશુકદેવ બોલ્યા—યુદ્ધમાં અસુરોએ તીક્ષ્ણ શસ્ત્રોથી દેવતાઓને ભારે રીતે પીડ્યા; ઘણા દેવતાઓ પ્રાણ ગુમાવી પડી ગયા અને ફરી ઊભા રહી શક્યા નહીં. તે સમયે, હે નૃપ! દુર્વાસા મુનિના શાપથી ઇન્દ્ર સહિત ત્રણેય લોક શ્રીહીન થયા, તેથી યજ્ઞાદિ વૈદિક ક્રિયાઓ પણ ચાલી ન શકीं।

Verse 16

Verse 17

निशाम्यैतत् सुरगणा महेन्द्रवरुणादय: । नाध्यगच्छन्स्वयं मन्त्रैर्मन्त्रयन्तो विनिश्चितम् ॥ १७ ॥ ततो ब्रह्मसभां जग्मुर्मेरोर्मूर्धनि सर्वश: । सर्वं विज्ञापयां चक्रु: प्रणता: परमेष्ठिने ॥ १८ ॥

શ્રીશુકદેવ બોલ્યા—આ સ્થિતિ જોઈ ઇન્દ્ર, વરુણ વગેરે દેવગણોએ પરસ્પર મંત્રણા કરી, પરંતુ પોતાની બુદ્ધિથી કોઈ નિશ્ચિત ઉપાય ન મળ્યો. ત્યારબાદ બધા દેવતાઓ એકત્ર થઈ સુમેરુ પર્વતની ચોટી પર બ્રહ્માની સભામાં ગયા; ત્યાં પરમેષ્ઠી બ્રહ્માને દંડવત્ પ્રણામ કરીને થયેલા સર્વ પ્રસંગો નિવેદન કર્યા।

Verse 18

Verse 19

स विलोक्येन्द्रवाय्वादीन् नि:सत्त्वान्विगतप्रभान् । लोकानमङ्गलप्रायानसुरानयथा विभु: ॥ १९ ॥ समाहितेन मनसा संस्मरन्पुरुषं परम् । उवाचोत्फुल्ल‍वदनो देवान्स भगवान्पर: ॥ २० ॥

ઇન્દ્ર, વાયુ વગેરે દેવતાઓને બળ-પ્રભાવ વિનાના અને તેજહીન જોઈ, તથા ત્રિલોકને અમંગલમય અને અસુરોને સમૃદ્ધ જોઈ, સર્વ દેવોથી ઉપર સ્થિત પરાક્રમી બ્રહ્માએ મન એકાગ્ર કરીને પરમ પુરુષનું સ્મરણ કર્યું. પછી પ્રસન્નમુખ થઈ તેણે દેવોને કહ્યું।

Verse 20

એકાગ્ર મનથી પરમ પુરુષનું સ્મરણ કરતાં કરતાં પરમેશ્વરસમાન બ્રહ્માનું મુખ પ્રસન્ન થઈ ઊઠ્યું. પછી તેણે દેવોને કહ્યું—“મારું વચન સાંભળો।”

Verse 21

अहं भवो यूयमथोऽसुरादयो मनुष्यतिर्यग्द्रुमघर्मजातय: । यस्यावतारांशकलाविसर्जिता व्रजाम सर्वे शरणं तमव्ययम् ॥ २१ ॥

બ્રહ્માએ કહ્યું—હું, ભવ (શિવ), તમે બધા દેવો, અસુરો, મનુષ્યો, તિર્યક્ જીવ, વૃક્ષ-લતાઓ, ઘર્મજ, અંડજ અને ગર્ભજ—અમે સૌ તે અવ્યય પરમેશ્વરના અવતારોના અંશ-કલાઓથી પ્રગટ થયેલા છીએ. તેથી ચાલો, આપણે સૌ તેની શરણમાં જઈએ।

Verse 22

न यस्य वध्यो न च रक्षणीयो नोपेक्षणीयादरणीयपक्ष: । तथापि सर्गस्थितिसंयमार्थं धत्ते रज:सत्त्वतमांसि काले ॥ २२ ॥

પરમેશ્વર માટે ન કોઈ વધ્ય છે, ન કોઈ રક્ષણિય; ન કોઈ ઉપેક્ષણિય, ન કોઈ આરાધનીય પક્ષ. છતાં સૃષ્ટિ, સ્થિતિ અને સંહારના હિતાર્થે તે કાળાનુસાર રજ, સત્ત્વ અને તમ—આ ગુણો ધારણ કરીને વિવિધ અવતારરૂપે પ્રગટ થાય છે।

Verse 23

अयं च तस्य स्थितिपालनक्षण: सत्त्वं जुषाणस्य भवाय देहिनाम् । तस्माद् व्रजाम: शरणं जगद्गुरुं स्वानां स नो धास्यति शं सुरप्रिय: ॥ २३ ॥

હવે દેહધારી જીવોના કલ્યાણ માટે સત્ત્વગુણનો સમય છે; સત્ત્વને આશ્રય કરીને તે જગતની સ્થિતિનું પાલન કરે છે. તેથી ચાલો, આપણે જગદ્‌ગુરુ પરમેશ્વરની શરણમાં જઈએ; દેવપ્રિય તે પ્રભુ અમને નિશ્ચયે મંગળ આપશે।

Verse 24

श्रीशुक उवाच इत्याभाष्य सुरान्वेधा: सह देवैररिन्दम । अजितस्य पदं साक्षाज्जगाम तमस: परम् ॥ २४ ॥

શ્રીશુકદેવ બોલ્યા—હે અરિંદમ પરીક્ષિત! દેવતાઓને આમ કહીને બ્રહ્માજી દેવો સાથે અજિત ભગવાનના તે પરમ ધામે ગયા, જે ભૌતિક તમસથી પર છે.

Verse 25

तत्राद‍ृष्टस्वरूपाय श्रुतपूर्वाय वै प्रभु: । स्तुतिमब्रूत दैवीभिर्गीर्भिस्त्ववहितेन्द्रिय: ॥ २५ ॥

ત્યાં, જેમનું સ્વરૂપ કદી જોયું ન હતું પરંતુ વેદોમાંથી જેમનું શ્રવણ થયું હતું, તે પ્રભુ માટે બ્રહ્માજીએ એકાગ્ર ઇન્દ્રિયોથી દૈવી વૈદિક વાણીમાં સ્તુતિ કરી.

Verse 26

श्रीब्रह्मोवाच अविक्रियं सत्यमनन्तमाद्यं गुहाशयं निष्कलमप्रतर्क्यम् । मनोऽग्रयानं वचसानिरुक्तं नमामहे देववरं वरेण्यम् ॥ २६ ॥

શ્રીબ્રહ્મા બોલ્યા—હે પરમેશ્વર! તમે અવિકારી, સત્ય, અનંત અને આદ્ય છો. તમે હૃદય-ગુહામાં નિવાસ કરો છો, નિષ્કલ અને અચિંત્ય છો. મન તમને પકડી શકતું નથી, વાણી તમને વર્ણવી શકતી નથી. હે દેવશ્રેષ્ઠ, વંદનીય! અમે તમને નમસ્કાર કરીએ છીએ.

Verse 27

विपश्चितं प्राणमनोधियात्मना- मर्थेन्द्रियाभासमनिद्रमव्रणम् । छायातपौ यत्र न गृध्रपक्षौ तमक्षरं खं त्रियुगं व्रजामहे ॥ २७ ॥

જે પ્રાણ, મન, બુદ્ધિ અને આત્માના સર્વ વ્યવહારને પ્રત્યક્ષ-પરોક્ષ જાણે છે; સર્વનો પ્રકાશક, નિદ્રારહિત અને કલુષરહિત છે; જેમાં છાયા-તાપ કે પક્ષપાતના ગૃધ્રપક્ષ નથી—એવા અક્ષર, આકાશવત્ વ્યાપક, ત્રિયુગ સ્વરૂપ પ્રભુના ચરણોમાં અમે શરણ લઈએ છીએ.

Verse 28

अजस्य चक्रं त्वजयेर्यमाणं मनोमयं पञ्चदशारमाशु । त्रिनाभि विद्युच्चलमष्टनेमि यदक्षमाहुस्तमृतं प्रपद्ये ॥ २८ ॥

ભૌતિક કર્મચક્રમાં આ દેહ મનોયમ રથચક્ર સમાન છે. દસ ઇન્દ્રિયો અને પાંચ પ્રાણ તેના પંદર આરા છે; ત્રણ ગુણ તેની નાભિ છે; અષ્ટ પ્રકૃતિ તત્ત્વો તેની નેમિ છે; બાહ્ય માયા વિદ્યુત જેવી તેને ઝડપથી ફેરવે છે. જેના અક્ષરૂપે પરમાત્મા અજિત ભગવાન કહેવાય છે—એવા અમૃતસ્વરૂપ પ્રભુની અમે શરણ લઈએ છીએ.

Verse 29

य एकवर्णं तमस: परं त- दलोकमव्यक्तमनन्तपारम् । आसांचकारोपसुपर्णमेन- मुपासते योगरथेन धीरा: ॥ २९ ॥

શુદ્ધ-સત્ત્વમાં સ્થિત પરમેશ્વર એકવર્ણ—પ્રણવ (ઓંકાર) સ્વરૂપ છે. તેઓ તમસરૂપ જગતથી પરે, અવ્યક્ત અને અનંત છે; કાળ-દેશથી દૂર નથી, સર્વત્ર હાજર છે. ગરુડવાહન પર બિરાજમાન પ્રભુની ધીર યોગીઓ યોગશક્તિથી ઉપાસના કરે છે; તેમને અમે નમસ્કાર કરીએ છીએ.

Verse 30

न यस्य कश्चातितितर्ति मायां यया जनो मुह्यति वेद नार्थम् । तं निर्जितात्मात्मगुणं परेशं नमाम भूतेषु समं चरन्तम् ॥ ३० ॥

જેનાં માયાને કોઈ પાર કરી શકતું નથી, એ માયા જ સૌને મોહમાં નાખી જીવનનો હેતુ ભૂલાવી દે છે. પરંતુ પરમેશ્વર એ માયાને જીતનાર છે; તેઓ જિતાત્મા, સર્વાધીશ અને સર્વ ભૂતો પ્રત્યે સમદૃષ્ટિ રાખી સમરૂપે વિચરે છે. તેમને અમે નમસ્કાર કરીએ છીએ.

Verse 31

इमे वयं यत्प्रिययैव तन्वा सत्त्वेन सृष्टा बहिरन्तरावि: । गतिं न सूक्ष्मामृषयश्च विद्महे कुतोऽसुराद्या इतरप्रधाना: ॥ ३१ ॥

અમે દેવતાઓ પ્રિય પ્રભુની ઇચ્છાથી સત્ત્વમય દેહ પામી અંદર-બહાર શુભતામાં સ્થિત છીએ; ઋષિઓ પણ એવા જ છે. છતાં પરમેશ્વરની સૂક્ષ્મ ગતિ અમે જાણતા નથી; તો રજ-તમ પ્રધાન અસુરાદિ તુચ્છ દેહધારી કેવી રીતે જાણશે? તેમને અમે નમસ્કાર કરીએ છીએ.

Verse 32

पादौ महीयं स्वकृतैव यस्य चतुर्विधो यत्र हि भूतसर्ग: । स वै महापूरुष आत्मतन्त्र: प्रसीदतां ब्रह्म महाविभूति: ॥ ३२ ॥

જેનાં ચરણકમળ પર આ પૃથ્વી આધારિત છે અને જેમની શક્તિથી અહીં ચાર પ્રકારના જીવસર્ગ થાય છે, તે જ સ્વતંત્ર મહાપુરુષ, મહાવિભૂતિથી પરિપૂર્ણ પરમેશ્વર છે. હે બ્રહ્મન્, તે પ્રભુ અમ પર પ્રસન્ન થાઓ.

Verse 33

अम्भस्तु यद्रेत उदारवीर्यं सिध्यन्ति जीवन्त्युत वर्धमाना: । लोकायतोऽथाखिललोकपाला: प्रसीदतां न: स महाविभूति: ॥ ३३ ॥

સમગ્ર જગત જળમાંથી પ્રગટ થયું છે અને જળથી જ પ્રાણીઓ ટકે, જીવે અને વધે છે. આ જળ ખરેખર પરમેશ્વરનું ઉદારવીર્ય—અર્થાત્ તેમનું રેત છે. તેથી મહાશક્તિસંપન્ન તે પ્રભુ અમ પર પ્રસન્ન થાઓ.

Verse 34

सोमं मनो यस्य समामनन्ति दिवौकसां यो बलमन्ध आयु: । ईशो नगानां प्रजन: प्रजानां प्रसीदतां न: स महाविभूति: ॥ ३४ ॥

સોમ એટલે ચંદ્ર દેવતાઓને અન્ન, બળ અને આયુષ્ય આપનાર છે. તે વનસ્પતિઓનો સ્વામી અને સર્વ જીવોની પ્રજનનશક્તિનો સ્ત્રોત છે. વિદ્વાનો કહે છે કે ચંદ્ર ભગવાનનું મન છે. તે મહાવિભૂતિ પરમેશ્વર અમ પર પ્રસન્ન થાઓ.

Verse 35

अग्निर्मुखं यस्य तु जातवेदा जात: क्रियाकाण्डनिमित्तजन्मा । अन्त:समुद्रेऽनुपचन्स्वधातून् प्रसीदतां न: स महाविभूति: ॥ ३५ ॥

યજ્ઞમાં આહુતિ સ્વીકારવા માટે જન્મેલો જાતવેદા અગ્નિ ભગવાનનું મુખ છે. એ જ અગ્નિ સમુદ્રના ગર્ભમાં ધન ઉત્પન્ન કરે છે અને ઉદરમાં પાચનશક્તિ બની ભોજન પચાવી શરીરપોષણ માટે રસાદિ ઉત્પન્ન કરે છે. તે મહાવિભૂતિ પરમેશ્વર અમ પર પ્રસન્ન થાઓ.

Verse 36

यच्चक्षुरासीत् तरणिर्देवयानं त्रयीमयो ब्रह्मण एष धिष्ण्यम् । द्वारं च मुक्तेरमृतं च मृत्यु: प्रसीदतां न: स महाविभूति: ॥ ३६ ॥

સૂર્યદેવ ભગવાનનું નેત્ર છે. તે અર્ચિરાદિ-વર્ત્મ નામના મુક્તિમાર્ગને દર્શાવે છે, વેદજ્ઞાનનો મુખ્ય સ્ત્રોત છે, બ્રહ્મોપાસનાનું ધામ છે, મુક્તિનું દ્વાર છે; અમૃતનો સ્ત્રોત પણ છે અને મૃત્યુનું કારણ પણ. તે મહાવિભૂતિ પરમેશ્વર અમ પર પ્રસન્ન થાઓ.

Verse 37

प्राणादभूद् यस्य चराचराणां प्राण: सहो बलमोजश्च वायु: । अन्वास्म सम्राजमिवानुगा वयं प्रसीदतां न: स महाविभूति: ॥ ३७ ॥

વાયુ જ ચલ-અચલ સર્વ જીવોનો પ્રાણ, સાહસ, બળ અને ઓજ છે. વાયુની આ પ્રાણશક્તિ ભગવાનના મૂળ પ્રાણમાંથી ઉત્પન્ન છે. અમે બધા પ્રાણ માટે વાયુને અનુસરીએ છીએ, જેમ સેવકો સમ્રાટને અનુસરે. તે મહાવિભૂતિ પરમેશ્વર અમ પર પ્રસન્ન થાઓ.

Verse 38

श्रोत्राद् दिशो यस्य हृदश्च खानि प्रजज्ञिरे खं पुरुषस्य नाभ्या: । प्राणेन्द्रियात्मासुशरीरकेत: प्रसीदतां न: स महाविभूति: ॥ ३८ ॥

તે મહાવિભૂતિ પરમેશ્વર અમ પર પ્રસન્ન થાઓ. દિશાઓ તેમના કાનમાંથી ઉત્પન્ન થઈ, શરીરના છિદ્રો તેમના હૃદયમાંથી, અને આકાશ તેમની નાભિમાંથી. પ્રાણ, ઇન્દ્રિયો, મન, દેહમાં રહેલો વાયુ અને દેહનો આશ્રયરૂપ આકાશ—આ બધું પણ તેમના પરથી જ પ્રગટ થયું છે.

Verse 39

बलान्महेन्द्रस्त्रिदशा: प्रसादा- न्मन्योर्गिरीशो धिषणाद् विरिञ्च: । खेम्यस्तुछन्दांस्यृषयो मेढ्रत: क: प्रसीदतां न: स महाविभूति: ॥ ३९ ॥

પ્રભુના પરાક્રમથી મહેન્દ્ર ઉત્પન્ન થયો, તેમની કૃપાથી દેવગણ, તેમના ક્રોધથી ગિરીશ શિવ અને તેમની સ્થિર બુદ્ધિથી વિરિંચ બ્રહ્મા પ્રગટ થયા. તેમના શરીરના રંધ્રોથી વૈદિક મંત્રો અને તેમના ઉપસ્થથી મહર્ષિ તથા પ્રજાપતિઓ ઉત્પન્ન થયા. તે પરમ મહાવિભૂતિ પ્રભુ અમ પર પ્રસન્ન થાઓ.

Verse 40

श्रीर्वक्षस: पितरश्छाययासन् धर्म: स्तनादितर: पृष्ठतोऽभूत् । द्यौर्यस्य शीर्ष्णोऽप्सरसो विहारात् प्रसीदतां न: स महाविभूति: ॥ ४० ॥

તેમના વક્ષસ્થળથી શ્રીલક્ષ્મી પ્રગટ થઈ, તેમની છાયાથી પિતૃલોકના નિવાસીઓ, તેમના સ્તનથી ધર્મ અને તેમની પીઠથી અધર્મ ઉત્પન્ન થયો. તેમના શિરોચ્છેદથી સ્વર્ગલોકો અને તેમના વિહાર-ભોગથી અપ્સરાઓ પ્રગટ થઈ. તે પરમ મહાવિભૂતિ ભગવાન અમ પર પ્રસન્ન થાઓ.

Verse 41

विप्रो मुखाद् ब्रह्म च यस्य गुह्यं राजन्य आसीद् भुजयोर्बलं च । ऊर्वोर्विडोजोऽङ्‍‍घ्रिरवेदशूद्रौ प्रसीदतां न: स महाविभूति: ॥ ४१ ॥

તે પરમ પુરુષોત્તમના મુખમાંથી બ્રાહ્મણો અને વૈદિક જ્ઞાન પ્રગટ થયું, તેમની ભુજાઓમાંથી ક્ષત્રિયો અને દેહબળ, તેમની જાંઘોમાંથી વૈશ્યો અને ઉત્પાદન-સમૃદ્ધિનું કૌશલ્ય, અને તેમના પગમાંથી વેદજ્ઞાનથી બહાર રહેલા શૂદ્રો ઉત્પન્ન થયા. પરાક્રમથી પરિપૂર્ણ તે મહાવિભૂતિ ભગવાન અમ પર પ્રસન્ન થાઓ.

Verse 42

लोभोऽधरात् प्रीतिरुपर्यभूद् द्युति- र्नस्त: पशव्य: स्पर्शेन काम: । भ्रुवोर्यम: पक्ष्मभवस्तु काल: प्रसीदतां न: स महाविभूति: ॥ ४२ ॥

તેમના નીચલા હોઠથી લોભ, ઉપરના હોઠથી પ્રીતિ, તેમની નાસિકાથી દેહકાંતિ, અને સ્પર્શેન્દ્રિયથી પશુવત્ કામના ઉત્પન્ન થઈ. તેમની ભ્રૂમાંથી યમરાજ અને તેમની પાંપણમાંથી અનાદિ કાળ પ્રગટ થયો. તે પરમ મહાવિભૂતિ પ્રભુ અમ પર પ્રસન્ન થાઓ.

Verse 43

द्रव्यं वय: कर्म गुणान्विशेषं यद्योगमायाविहितान्वदन्ति । यद् दुर्विभाव्यं प्रबुधापबाधं प्रसीदतां न: स महाविभूति: ॥ ४३ ॥

વિદ્વાનો કહે છે કે પંચભૂત, કાળ, કર્મ, પ્રકૃતિના ત્રણ ગુણ અને તે ગુણોથી ઉત્પન્ન થતી વિવિધતાઓ—આ બધું યોગમાયાની વ્યવસ્થાથી રચાયેલ છે. તેથી આ ભૌતિક જગત અતિ દુર્વિચાર્ય છે; અત્યંત પ્રબુદ્ધોએ તેને ત્યજી દીધું છે. સર્વનિયંતા તે મહાવિભૂતિ ભગવાન અમ પર પ્રસન્ન થાઓ.

Verse 44

नमोऽस्तु तस्मा उपशान्तशक्तये स्वाराज्यलाभप्रतिपूरितात्मने । गुणेषु मायारचितेषु वृत्तिभि- र्न सज्जमानाय नभस्वदूतये ॥ ४४ ॥

તે પરમ પુરુષોત્તમ ભગવાનને નમસ્કાર, જેમની શક્તિ શાંત છે અને જે સ્વરાજ્યલાભથી પૂર્ણ તૃપ્ત છે. માયારચિત ગુણોની પ્રવૃત્તિઓમાં તેઓ આસક્ત થતા નથી; જગતમાં લીલા કરતાં પણ તેઓ અસંગ વાયુ સમાન છે.

Verse 45

स त्वं नो दर्शयात्मानमस्मत्करणगोचरम् । प्रपन्नानां दिद‍ृक्षूणां सस्मितं ते मुखाम्बुजम् ॥ ४५ ॥

હે પરમ પુરુષોત્તમ ભગવાન, અમે તમારા શરણાગત છીએ, છતાં તમારું દર્શન ઇચ્છીએ છીએ. કૃપા કરીને તમારું સ્વરૂપ અને તમારું સસ્મિત કમળમુખ અમારી આંખો તથા ઇન્દ્રિયોના ગોચરમાં પ્રગટ કરો.

Verse 46

तैस्तै: स्वेच्छाभूतै रूपै: काले काले स्वयं विभो । कर्म दुर्विषहं यन्नो भगवांस्तत् करोति हि ॥ ४६ ॥

હે વિભો, હે ભગવાન, તમારી મધુર સ્વઇચ્છાથી તમે યુગે યુગે વિવિધ રૂપોમાં અવતરો છો. અને અમારે માટે જે કર્મ અતિ દુર્વહ અને અશક્ય છે, તે અદ્ભુત કાર્ય તમે જ કરી બતાવો છો.

Verse 47

क्लेशभूर्यल्पसाराणि कर्माणि विफलानि वा । देहिनां विषयार्तानां न तथैवार्पितं त्वयि ॥ ४७ ॥

વિષયસુખ માટે વ્યાકુળ દેહધારી કર્મીઓના કર્મો બહુ ક્લેશદાયક, અલ્પસાર અને ક્યારેક નિષ્ફળ પણ થાય છે. પરંતુ જેમનું જીવન તમને અર્પિત છે એવા ભક્તો માટે એવું નથી; તેઓ વધારે પરિશ્રમ વિના પણ મહાન ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 48

नावम: कर्मकल्पोऽपि विफलायेश्वरार्पित: । कल्पते पुरुषस्यैव स ह्यात्मा दयितो हित: ॥ ४८ ॥

ઈશ્વરને અર્પિત કરેલું કર્મ, ભલે થોડું હોય, કદી વ્યર્થ નથી જતું. ભગવાન પરમ પિતા છે; તેઓ જીવાત્માઓના અતિ પ્રિય આત્મા છે અને હંમેશા તેમના કલ્યાણ માટે તૈયાર રહે છે.

Verse 49

यथा हि स्कन्धशाखानां तरोर्मूलावसेचनम् । एवमाराधनं विष्णो: सर्वेषामात्मनश्च हि ॥ ४९ ॥

જેમ વૃક્ષના મૂળમાં પાણી આપવાથી થડ અને ડાળીઓ તૃપ્ત થાય છે, તેમ વિષ્ણુની આરાધનાથી સર્વની સેવા થાય છે, કારણ કે તેઓ સર્વના અંતર્યામી છે।

Verse 50

नमस्तुभ्यमनन्ताय दुर्वितर्क्यात्मकर्मणे । निर्गुणाय गुणेशाय सत्त्वस्थाय च साम्प्रतम् ॥ ५० ॥

હે અનંત પ્રભુ! તમને નમસ્કાર. તમારી લીલાઓ તર્કથી પરે છે. તમે નિર્ગુણ હોવા છતાં ત્રિગુણોના સ્વામી છો; અને હાલમાં સત્ત્વગુણના પક્ષમાં સ્થિત છો—તમને વારંવાર પ્રણામ।

Frequently Asked Questions

Who is Raivata Manu and what are the key features of his Manvantara in Bhagavatam 8.5?

Raivata is the fifth Manu, brother of Tāmasa Manu. His manvantara is marked by Indra named Vibhu, devas known as Bhūtarayas, and sages such as Hiraṇyaromā, Vedaśirā, and Ūrdhvabāhu. The Lord appears as Vaikuṇṭha (from Śubhra and Vikuṇṭhā), emphasizing that divine governance and transcendental abodes manifest within each cosmic administration to sustain dharma and worship.

Why do the demigods become powerless before Samudra Manthana begins?

The chapter states that the devas were afflicted by Durvāsā Muni’s curse, leading to loss of influence and prosperity across the three worlds. As a result, ritual ceremonies (yajña) could not be properly performed, producing severe downstream effects: devas weakened, asuras flourished, and cosmic auspiciousness diminished—necessitating recourse to Viṣṇu rather than relying on deva-strength alone.

How do Brahmā’s prayers at Śvetadvīpa frame Viṣṇu’s role in cosmology and devotion?

Brahmā praises the Lord as changeless, all-pervading, beyond material qualities, and present in the atom and the heart. He describes prakṛti’s revolving system (senses, prāṇas, guṇas, elements) as moving around the Lord as the hub (Paramātmā), establishing Viṣṇu as the ultimate controller. Devotionally, the prayers affirm that māyā is unconquerable for conditioned beings but is fully under the Lord’s mastery, making surrender the practical and theological solution for both cosmic and personal crises.