Adhyaya 4
Aftermath of Gajendra’s Deliverance: Hūhū’s Release, Indradyumna’s Curse, and Sārūpya-mukti
ગજેન્દ્ર (ગજરાજ)ને મગરના બંધનમાંથી પ્રભુએ અદ્ભુત રીતે ઉદ્ધાર કર્યા પછી સમગ્ર જગત આનંદિત થાય છે. દેવો, ઋષિઓ, ગંધર્વો, ચારણો અને સિદ્ધો ઢોલ-નગારાં, ગીત અને પુષ્પવર્ષાથી પુરુષોત્તમની સ્તુતિ કરે છે. તે મગર દેવલના શાપથી પતિત ગંધર્વરાજ હૂહૂ હોવાનું પ્રગટ થાય છે; ભગવાનની કૃપાથી મુક્ત થઈ તે દિવ્ય સ્વરૂપ પાછું પામે છે, યોગ્ય પ્રાર્થના કરે છે, પ્રદક્ષિણા કરે છે અને શુદ્ધ થઈ ગંધર્વલોકમાં પરત જાય છે. ગજેન્દ્ર પણ ભગવદ્સ્પર્શથી અવિદ્યા અને બંધનથી મુક્ત થઈ સારૂપ્ય-મુક્તિ પામે છે—પીતા વસ્ત્રધારી, ચતુર્ભુજ, પ્રભુસદૃશ સ્વરૂપ. શુકદેવ જણાવે છે કે ગજેન્દ્ર પૂર્વજન્મે દ્રવિડ દેશના પાંડ્ય રાજ્યનો વૈષ્ણવ રાજા ઇન્દ્રદ્યુમ્ન હતો; મૌનવ્રત અને તન્મય ઉપાસનાથી અગસ્ત્યના ક્રોધે તેને હાથી થવાનો શાપ મળ્યો, પરંતુ ભક્તે તેને પ્રભુની ઇચ્છા માની સ્વીકાર્યો અને ભક્તિસ્મૃતિ અખંડ રહી. પછી ભગવાન ગરુડ પર આરૂઢ થઈ ગજેન્દ્રને સાથે લઈ સ્વધામ જાય છે. શ્રવણફળ—આ કથા સાંભળવાથી મંગળ થાય, કલિદોષથી રક્ષા મળે અને દુષ્પ્નો દૂર થાય; પ્રાતઃકાળ પાઠ માટે ભલામણ છે. અંતે પ્રસન્ન પ્રભુ સર્વની સમક્ષ ગજેન્દ્રને વરદાન બોલવા તૈયાર થાય છે, જેથી આગળના સંવાદની ભૂમિકા બને છે।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच तदा देवर्षिगन्धर्वा ब्रह्मेशानपुरोगमा: । मुमुचु: कुसुमासारं शंसन्त: कर्म तद्धरे: ॥ १ ॥
શ્રીશુકદેવ ગોસ્વામી બોલ્યા—જ્યારે પ્રભુએ ગજેન્દ્રનો ઉદ્ધાર કર્યો, ત્યારે બ્રહ્મા અને શિવ વગેરેના નેતૃત્વમાં દેવતાઓ, દેવર્ષિઓ અને ગંધર્વોએ હરિના આ કાર્યની પ્રશંસા કરી અને પ્રભુ તથા ગજેન્દ્ર પર પુષ્પવર્ષા કરી।
Verse 2
नेदुर्दुन्दुभयो दिव्या गन्धर्वा ननृतुर्जगु: । ऋषयश्चारणा: सिद्धास्तुष्टुवु: पुरुषोत्तमम् ॥ २ ॥
દિવ્ય દુન્દુભિઓ ગુંજી ઉઠ્યાં, ગંધર્વો નાચ્યા અને ગાયા. ઋષિઓ, ચારણો અને સિદ્ધોએ પુરુષોત્તમ ભગવાનની સ્તુતિ કરી।
Verse 3
योऽसौ ग्राह: स वै सद्य: परमाश्चर्यरूपधृक् । मुक्तो देवलशापेन हूहूर्गन्धर्वसत्तम: ॥ ३ ॥ प्रणम्य शिरसाधीशमुत्तमश्लोकमव्ययम् । अगायत यशोधाम कीर्तन्यगुणसत्कथम् ॥ ४ ॥
દેવલ મુનિના શાપથી ગંધર્વશ્રેષ્ઠ રાજા હૂહૂ ગ્રાહ બની ગયો હતો. હવે ભગવાનની કૃપાથી મુક્ત થતાં જ તેણે તરત જ અતિ અદ્ભુત અને સુંદર ગંધર્વરૂપ ધારણ કર્યું. આ કોની દયા છે તે સમજી, તેણે મસ્તક નમાવી અવ્યય ઉત્તમશ્લોક અધિશેને પ્રણામ કર્યો અને કીર્તનીય ગુણોથી યુક્ત પ્રભુના યશનું સ્તુતિગાન કર્યું।
Verse 4
योऽसौ ग्राह: स वै सद्य: परमाश्चर्यरूपधृक् । मुक्तो देवलशापेन हूहूर्गन्धर्वसत्तम: ॥ ३ ॥ प्रणम्य शिरसाधीशमुत्तमश्लोकमव्ययम् । अगायत यशोधाम कीर्तन्यगुणसत्कथम् ॥ ४ ॥
દેવલ મુનિના શાપથી ગંધર્વશ્રેષ્ઠ રાજા હૂહૂ ગ્રાહ બની ગયો હતો. હવે ભગવાનની કૃપાથી મુક્ત થતાં જ તેણે તરત જ અતિ અદ્ભુત અને સુંદર ગંધર્વરૂપ ધારણ કર્યું. આ કોની દયા છે તે સમજી, તેણે મસ્તક નમાવી અવ્યય ઉત્તમશ્લોક અધિશેને પ્રણામ કર્યો અને કીર્તનીય ગુણોથી યુક્ત પ્રભુના યશનું સ્તુતિગાન કર્યું।
Verse 5
सोऽनुकम्पित ईशेन परिक्रम्य प्रणम्य तम् । लोकस्य पश्यतो लोकं स्वमगान्मुक्तकिल्बिष: ॥ ५ ॥
ઈશ્વરની નિર્હેતુક કૃપાથી અનુગ્રહિત થઈ અને પોતાનું મૂળ સ્વરૂપ ફરી પ્રાપ્ત કરીને, રાજા હૂહૂએ પ્રભુની પરિક્રમા કરી અને દંડવત્ પ્રણામ કર્યો. પછી બ્રહ્મા આદિ દેવતાઓની હાજરીમાં તે ગંધર્વલોકમાં પાછો ગયો; તે સર્વ પાપફળોથી મુક્ત થયો હતો.
Verse 6
गजेन्द्रो भगवत्स्पर्शाद् विमुक्तोऽज्ञानबन्धनात् । प्राप्तो भगवतो रूपं पीतवासाश्चतुर्भुज: ॥ ६ ॥
ભગવાનના હસ્તસ્પર્શ માત્રથી હાથીઓના રાજા ગજેન્દ્ર તત્ક્ષણે અજ્ઞાન અને બંધનમાંથી મુક્ત થયો. તેથી તેને સારૂપ્ય-મુક્તિ પ્રાપ્ત થઈ અને તે ભગવાન સમાન રૂપવાળો થયો—પીતવસ્ત્રધારી અને ચતુર્ભુજ.
Verse 7
स वै पूर्वमभूद् राजा पाण्ड्यो द्रविडसत्तम: । इन्द्रद्युम्न इति ख्यातो विष्णुव्रतपरायण: ॥ ७ ॥
આ ગજેન્દ્ર પૂર્વજન્મમાં દ્રવિડ પ્રદેશના પાંડ્ય દેશનો રાજા હતો. તે ઇન્દ્રદ્યુમ્ન મહારાજ તરીકે પ્રસિદ્ધ હતો અને વિષ્ણુવ્રતમાં પરાયણ વૈષ્ણવ હતો.
Verse 8
स एकदाराधनकाल आत्मवान् गृहीतमौनव्रत ईश्वरं हरिम् । जटाधरस्तापस आप्लुतोऽच्युतं समर्चयामास कुलाचलाश्रम: ॥ ८ ॥
ઇન્દ્રદ્યુમ્ન મહારાજે ગૃહસ્થજીવન ત્યજી કૂલાચલ (મલય પર્વત) આશ્રમમાં નિવાસ કર્યો. જટાધારી તપસ્વી બની તેઓ સદા હરિની આરાધનામાં રત રહેતા. એક વખત મૌનવ્રત ધારણ કરીને આત્મસંયમી બની અચ્યુત હરિના પૂજનમાં પૂર્ણતઃ લીન હતા.
Verse 9
यदृच्छया तत्र महायशा मुनि: समागमच्छिष्यगणै: परिश्रित: । तं वीक्ष्य तूष्णीमकृतार्हणादिकं रहस्युपासीनमृषिश्चुकोप ह ॥ ९ ॥
એ સમયે યદૃચ્છયા મહાયશસ્વી અગસ્ત્ય મુનિ શિષ્યગણથી ઘેરાઈ ત્યાં આવી પહોંચ્યા. એકાંતમાં બેઠેલા ઇન્દ્રદ્યુમ્ન મહારાજ મૌન રહી, સ્વાગત-સત્કાર વગેરે શિષ્ટાચાર ન કરતા જોઈ ઋષિ અત્યંત ક્રોધિત થયા.
Verse 10
तस्मा इमं शापमदादसाधु- रयं दुरात्माकृतबुद्धिरद्य । विप्रावमन्ता विशतां तमिस्रं यथा गज: स्तब्धमति: स एव ॥ १० ॥
ત્યારે અગસ્ત્ય મુનિએ રાજાને શાપ આપ્યો—આ રાજા અસાધુ અને દુષ્ટાત્મા છે. અલ્પબુદ્ધિ થઈને તેણે બ્રાહ્મણનું અપમાન કર્યું; તેથી તે અંધકારલોકમાં પ્રવેશે અને હાથીનું જડ, મૂંગું શરીર પામે।
Verse 11
श्रीशुक उवाच एवं शप्त्वा गतोऽगस्त्यो भगवान् नृप सानुग: । इन्द्रद्युम्नोऽपि राजर्षिर्दिष्टं तदुपधारयन् ॥ ११ ॥ आपन्न: कौञ्जरीं योनिमात्मस्मृतिविनाशिनीम् । हर्यर्चनानुभावेन यद्गजत्वेऽप्यनुस्मृति: ॥ १२ ॥
શ્રીશુકદેવ બોલ્યા—હે રાજા, આ રીતે શાપ આપી ભગવાન અગસ્ત્ય શિષ્યો સાથે ત્યાંથી ચાલ્યા ગયા. રાજર્ષિ ઇન્દ્રદ્યુમ્ને પણ તેને પરમેશ્વરની ઇચ્છા માનીને તે શાપને આનંદથી સ્વીકાર્યો.
Verse 12
श्रीशुक उवाच एवं शप्त्वा गतोऽगस्त्यो भगवान् नृप सानुग: । इन्द्रद्युम्नोऽपि राजर्षिर्दिष्टं तदुपधारयन् ॥ ११ ॥ आपन्न: कौञ्जरीं योनिमात्मस्मृतिविनाशिनीम् । हर्यर्चनानुभावेन यद्गजत्वेऽप्यनुस्मृति: ॥ १२ ॥
પછી તે કુંજર-યોનિમાં (હાથીના જન્મમાં) પડ્યો, જે આત્મસ્મૃતિ નાશ કરે છે. છતાં હરિ-અર્ચનાના પ્રભાવથી, હાથીદેહમાં પણ તેને પ્રભુની પૂજા અને સ્તુતિ કેવી રીતે કરવી તેની સ્મૃતિ રહી।
Verse 13
एवं विमोक्ष्य गजयूथपमब्जनाभ- स्तेनापि पार्षदगतिं गमितेन युक्त: । गन्धर्वसिद्धविबुधैरुपगीयमान- कर्माद्भुतं स्वभवनं गरुडासनोऽगात् ॥ १३ ॥
અંબજનાભ ભગવાને ગજયૂથપતિને મગરના પાશમાંથી અને મગરસમાન સંસારબંધનમાંથી પણ મુક્ત કરી તેને સારૂપ્ય-મુક્તિ તથા પારષદપદ આપ્યું. ગંધર્વ, સિદ્ધ અને દેવો તેમના અદ્ભુત કર્મોનું ગાન કરતા હતા; ત્યારે ગરુડાસન પ્રભુ પોતાના દિવ્ય ધામે પરત ગયા અને ગજેન્દ્રને પણ સાથે લઈ ગયા.
Verse 14
एतन्महाराज तवेरितो मया कृष्णानुभावो गजराजमोक्षणम् । स्वर्ग्यं यशस्यं कलिकल्मषापहं दु:स्वप्ननाशं कुरुवर्य शृण्वताम् ॥ १४ ॥
હે મહારાજ, મેં તમને કૃષ્ણનો અદ્ભુત પ્રભાવ—ગજરાજના મોક્ષની કથા—કહી છે. હે કુરુશ્રેષ્ઠ, જે આ કથા સાંભળે છે તેને સ્વર્ગ્ય ફળ, ભક્તિનું યશ, કલિયુગના કલ્મષથી રક્ષા અને દુઃસ્વપ્નનો નાશ મળે છે.
Verse 15
यथानुकीर्तयन्त्येतच्छ्रेयस्कामा द्विजातय: । शुचय: प्रातरुत्थाय दु:स्वप्नाद्युपशान्तये ॥ १५ ॥
અતએવ પોતાનું કલ્યાણ ઇચ્છતા શુચિ દ્વિજ—વિશેષ કરીને વૈષ્ણવ બ્રાહ્મણો—પ્રાતઃ શય્યા પરથી ઊઠીને, કોઈ વિકાર વિના, આ પવિત્ર આખ્યાનનું યથાવત્ કીર્તન કરે, જેથી દુઃસ્વપ્નાદિ કષ્ટ શાંત થાય।
Verse 16
इदमाह हरि: प्रीतो गजेन्द्रं कुरुसत्तम । शृण्वतां सर्वभूतानां सर्वभूतमयो विभु: ॥ १६ ॥
હે કુરુશ્રેષ્ઠ! સર્વભૂતોના અંતર્યામી, સર્વવ્યાપી વિભુ ભગવાન હરિ પ્રસન્ન થઈ, ત્યાં હાજર સર્વ જીવો સાંભળતા હોય તેમ ગજેન્દ્રને સંબોધીને બોલ્યા।
Frequently Asked Questions
The crocodile was King Hūhū, a Gandharva cursed by Devala Muni. The Bhāgavata presents his animal embodiment as the karmic and juridical effect of a brāhmaṇa’s śāpa, yet his deliverance shows that contact with the Lord overrides accumulated reactions and restores the soul’s higher destiny.
Sārūpya-mukti is liberation in which the devotee attains a form resembling the Lord’s, here described as four-armed and clad in yellow garments. Gajendra receives it because the Lord personally touches and rescues him, indicating both the intensity of his surrender and the Lord’s independent bestowal of grace upon a devotee.
The narrative frames the curse as arising from a perceived breach of etiquette toward Agastya Muni, but it also emphasizes divine orchestration: Indradyumna, being a devotee, accepts the curse as the Lord’s will. The theological point is that bhakti is not destroyed by adverse karma; rather, devotion can persist and mature through it.
Śukadeva states that hearing this account makes one fit for higher destinations, grants a devotional reputation, protects from Kali-yuga’s contamination, and prevents bad dreams. The text further recommends morning recitation—especially by the varṇas and particularly brāhmaṇa Vaiṣṇavas—as a practical śāstric remedy rooted in śravaṇa and smṛti.