Adhyaya 3
Gajendra’s Prayers and the Appearance of Lord Hari (Gajendra-stuti and Hari-darśana)
ગજેન્દ્રના સંકટની આગળ શુકદેવ વર્ણવે છે કે અતિ દુઃખમાં પણ ગજેન્દ્ર દૃઢ બુદ્ધિથી મનને એકાગ્ર કરી પૂર્વજન્મમાં (ઇન્દ્રદ્યુમ્ન રૂપે) શીખેલો મંત્ર સ્મરે છે. તે વાસુદેવ/નારાયણની દીર્ઘ સ્તુતિ કરે છે—પ્રભુને જગતનું મૂળ કારણ અને અંતર્યામી સાક્ષી માની, વેદાંતના ‘નેતિ નેતિ’ ભાવથી કહે છે કે ભગવાન સૃષ્ટિના સ્ત્રોત, આધાર અને સૃષ્ટિથી પર પણ છે. દેવપૂજા પરમ શરણ નથી એમ સમજી, કોઈ સંપ્રદાયિક સીમા વિના સીધા પરમ પુરુષોત્તમને શરણ જાય છે; તેથી દેવતાઓ પ્રતિસાદ આપતા નથી, પરંતુ હરિ પરમાત્મા ગરુડ પર દિવ્ય આયુધો સાથે ત્વરિત પ્રગટ થાય છે. પ્રભુને આવતાં જોઈ ગજેન્દ્ર કમળ અર્પણ કરી સાષ્ટાંગ નમસ્કાર કરે છે. ભગવાન અહૈતુક કૃપાથી ઉતરી હાથી અને મગરને પાણીમાંથી ખેંચી બહાર કાઢે છે અને સુદર્શન ચક્રથી મગરનું મોઢું છેેદી ગજેન્દ્રનો ઉદ્ધાર કરે છે. આ અધ્યાય બ્રહ્મ–પરમાત્મા–ભગવાન તત્ત્વબોધને કથાના નિવારણ સાથે જોડીને આગળના મુક્તિ-પ્રસંગની ભૂમિકા રચે છે.
Shlokas
Verse 1
श्रीबादरायणिरुवाच एवं व्यवसितो बुद्ध्या समाधाय मनो हृदि । जजाप परमं जाप्यं प्राग्जन्मन्यनुशिक्षितम् ॥ १ ॥
શ્રીશુકદેવ ગોસ્વામી બોલ્યા—આ રીતે નક્કી કરીને ગજેન્દ્રએ બુદ્ધિથી મનને હૃદયમાં સ્થિર કર્યું અને પૂર્વજન્મમાં શીખેલો પરમ જપ્ય મંત્ર જપવા લાગ્યો.
Verse 2
श्रीगजेन्द्र उवाच ॐ नमो भगवते तस्मै यत एतच्चिदात्मकम् । पुरुषायादिबीजाय परेशायाभिधीमहि ॥ २ ॥
શ્રીગજેન્દ્ર બોલ્યો—ॐ નમો ભગવતે. જેમના કારણે આ દેહ ચેતન બની કાર્ય કરે છે, તે પરમ પુરુષને હું નમસ્કાર કરું છું. તેઓ જ આદિબીજ, પરમેશ્વર છે; બ્રહ્મા-શિવ વગેરે જેમની ઉપાસના કરે છે અને જે દરેક જીવના હૃદયમાં નિવાસ કરે છે. હું તેમનું જ ધ્યાન કરું છું.
Verse 3
यस्मिन्निदं यतश्चेदं येनेदं य इदं स्वयम् । योऽस्मात् परस्माच्च परस्तं प्रपद्ये स्वयम्भुवम् ॥ ३ ॥
જેમા આ જગત્ સ્થિત છે, જ્યાંથી તેનું ઉત્પન્ન થયું, જેના દ્વારા તે ધારિત છે અને જે સ્વયં આ બધું છે—કારણ અને કાર્યથી પણ પર એવા સ્વયંભૂ પરમ પુરુષના શરણે હું જાઉં છું.
Verse 4
य: स्वात्मनीदं निजमाययार्पितं क्वचिद् विभातं क्व च तत् तिरोहितम् । अविद्धदृक् साक्ष्युभयं तदीक्षते स आत्ममूलोऽवतु मां परात्पर: ॥ ४ ॥
પરમ પુરુષોત્તમ પોતાની માયાશક્તિથી આ જગતને ક્યારેક પ્રગટ કરે છે અને ક્યારેક અદૃશ્ય કરે છે. તે જ પરમ કારણ અને પરમ પરિણામ, દ્રષ્ટા અને સાક્ષી; સર્વથી પર. એ પરાત્પર પ્રભુ મારી રક્ષા કરે.
Verse 5
कालेन पञ्चत्वमितेषु कृत्स्नशो लोकेषु पालेषु च सर्वहेतुषु । तमस्तदासीद् गहनं गभीरं यस्तस्य पारेऽभिविराजते विभु: ॥ ५ ॥
કાળક્રમે જ્યારે લોકો, તેમના પાલકો અને સર્વ કારણ-કાર્યરૂપ પ્રકટતાઓ સંપૂર્ણ રીતે નાશ પામી પંચત્વને પામે છે, ત્યારે ઘન અને ગહન અંધકાર રહે છે. પરંતુ એ અંધકારની પાર વિભુ પરમ પુરુષ તેજસ્વી છે; હું તેમના કમળચરણનો આશ્રય લઉં છું.
Verse 6
न यस्य देवा ऋषय: पदं विदु- र्जन्तु: पुन: कोऽर्हति गन्तुमीरितुम् । यथा नटस्याकृतिभिर्विचेष्टतो दुरत्ययानुक्रमण: स मावतु ॥ ६ ॥
જેનાં પદ અને સ્વરૂપને દેવો તથા ઋષિઓ પણ જાણી શકતા નથી, તો પશુસમાન અલ્પબુદ્ધિ જીવો તેને કેવી રીતે સમજી શકે અથવા વાણીથી કહી શકે? જેમ રંગમંચ પર નટ વિવિધ વેશભૂષા અને ગતિઓથી દર્શકોને અસમજમાં રાખે છે, તેમ પ્રભુની લીલાઓ દુર્ગમ છે. એ પરમ પુરુષ મારી રક્ષા કરે.
Verse 7
दिदृक्षवो यस्य पदं सुमङ्गलं विमुक्तसङ्गा मुनय: सुसाधव: । चरन्त्यलोकव्रतमव्रणं वने भूतात्मभूता: सुहृद: स मे गति: ॥ ७ ॥
આસક્તિથી મુક્ત, સર્વ જીવોને સમદૃષ્ટિથી જોતા, સૌના હિતેચ્છુ અને વનમાં બ્રહ્મચર્ય, વાનપ્રસ્થ તથા સંન્યાસના નિર્દોષ વ્રતો આચરતા મুনি-સાધુઓ જેનાં સર્વમંગલમય કમળચરણ દર્શવા ઇચ્છે છે—એ જ પરમ પુરુષ મારી પરમ ગતિ બને.
Verse 8
न विद्यते यस्य च जन्म कर्म वा न नामरूपे गुणदोष एव वा । तथापि लोकाप्ययसम्भवाय य: स्वमायया तान्यनुकालमृच्छति ॥ ८ ॥ तस्मै नम: परेशाय ब्रह्मणेऽनन्तशक्तये । अरूपायोरुरूपाय नम आश्चर्यकर्मणे ॥ ९ ॥
જેનામાં ભૌતિક જન્મ નથી, કર્મ નથી, નામ-રૂપ નથી, ગુણ-દોષ પણ નથી; છતાં જગતની સૃષ્ટિ-પ્રલયના હેતુ માટે તે પોતાની અંતરંગ માયાથી કાળે કાળે રામ-કૃષ્ણ જેવા માનવરૂપ ધારણ કરે છે. તે અનંતશક્તિ પરબ્રહ્મ, અરૂપ છતાં બહુરૂપ, અદ્ભુત કર્મ કરનાર પ્રભુને નમસ્કાર।
Verse 9
न विद्यते यस्य च जन्म कर्म वा न नामरूपे गुणदोष एव वा । तथापि लोकाप्ययसम्भवाय य: स्वमायया तान्यनुकालमृच्छति ॥ ८ ॥ तस्मै नम: परेशाय ब्रह्मणेऽनन्तशक्तये । अरूपायोरुरूपाय नम आश्चर्यकर्मणे ॥ ९ ॥
તે પરમેશ્વર પરબ્રહ્મ, અનંતશક્તિ પ્રભુને નમસ્કાર; જે અરૂપ હોવા છતાં મહાન અનેક રૂપોમાં પ્રગટ થાય છે અને જેના કર્મ અદ્ભુત છે—તેમને પ્રણામ।
Verse 10
नम आत्मप्रदीपाय साक्षिणे परमात्मने । नमो गिरां विदूराय मनसश्चेतसामपि ॥ १० ॥
સ્વપ્રકાશ પરમાત્મા, હૃદયમાં સાક્ષીરૂપે રહેલા પ્રભુને નમસ્કાર. વાણી, મન અને ચેતનાથી પણ અગમ્ય એવા તેમને પ્રણામ।
Verse 11
सत्त्वेन प्रतिलभ्याय नैष्कर्म्येण विपश्चिता । नम: कैवल्यनाथाय निर्वाणसुखसंविदे ॥ ११ ॥
જે શુદ્ધ સત્ત્વ અને નિષ્કામ ભક્તિયોગમાં સ્થિત વિવેકી ભક્તો દ્વારા પ્રાપ્ત થાય છે, જે કૈવલ્યધામના નાથ છે અને નિર્વાણ-સુખની નિર્મળ સંવિદ આપે છે—તે પ્રભુને નમસ્કાર।
Verse 12
नम: शान्ताय घोराय मूढाय गुणधर्मिणे । निर्विशेषाय साम्याय नमो ज्ञानघनाय च ॥ १२ ॥
શાંત સ્વરૂપ પ્રભુને નમસ્કાર, તેમના ઘોર (નૃસિંહ) સ્વરૂપને નમસ્કાર, તેમના મૂઢ (વરાહાદિ પશુ) સ્વરૂપને નમસ્કાર, ગુણધર્મ ધારણ કરનાર અવતારોને નમસ્કાર. નિર્વિશેષ સમ્ય સ્વરૂપ પ્રભુને નમસ્કાર, અને જ્ઞાનઘન બ્રહ્મ-તેજને પણ નમસ્કાર।
Verse 13
क्षेत्रज्ञाय नमस्तुभ्यं सर्वाध्यक्षाय साक्षिणे । पुरुषायात्ममूलाय मूलप्रकृतये नम: ॥ १३ ॥
હે ક્ષેત્રજ્ઞ પરમાત્મા! સર્વાધ્યક્ષ અને સર્વસાક્ષી, પરમ પુરુષ! આત્મમૂલ તથા મૂળપ્રકૃતિના આધાર—તમને નમસ્કાર।
Verse 14
सर्वेन्द्रियगुणद्रष्ट्रे सर्वप्रत्ययहेतवे । असताच्छाययोक्ताय सदाभासाय ते नम: ॥ १४ ॥
હે પ્રભુ! તમે સર્વ ઇન્દ્રિયવિષયોના દ્રષ્ટા અને સર્વ પ્રત્યયોના કારણ છો. આ અસત્ જગત તમારી છાયા સમાન છે; તમારા સત્-આભાસથી જ તે સત્ય જેવું લાગે છે—તમને નમસ્કાર।
Verse 15
नमो नमस्तेऽखिलकारणाय निष्कारणायाद्भुतकारणाय । सर्वागमाम्नायमहार्णवाय नमोऽपवर्गाय परायणाय ॥ १५ ॥
હે પ્રભુ! તમને વારંવાર નમસ્કાર—તમે સર્વ કારણોના કારણ, સ્વયં નિષ્કારણ, અને અદ્ભુત કારણસ્વરૂપ છો. તમે સર્વ આગમ-આમ્નાયના મહાસાગર; મોક્ષદાતા અને પરમ આશ્રય—તમને નમસ્કાર।
Verse 16
गुणारणिच्छन्नचिदुष्मपाय तत्क्षोभविस्फूर्जितमानसाय । नैष्कर्म्यभावेन विवर्जितागम- स्वयंप्रकाशाय नमस्करोमि ॥ १६ ॥
હે પ્રભુ! જેમ અરણિ-લાકડામાં અગ્નિ ઢંકાયેલો રહે છે, તેમ ગુણોના આવરણથી તમારું ચિત્-તેજ ઢંકાયેલું લાગે છે; પરંતુ તમારું મન ગુણક્ષોભથી અચળ છે. નૈષ્કર્મ્યભાવમાં સ્થિત શુદ્ધ ભક્તોના હૃદયમાં તમે સ્વયં પ્રકાશિત થાઓ છો—તમને નમસ્કાર।
Verse 17
मादृक्प्रपन्नपशुपाशविमोक्षणाय मुक्ताय भूरिकरुणाय नमोऽलयाय । स्वांशेन सर्वतनुभृन्मनसि प्रतीत- प्रत्यग्दृशे भगवते बृहते नमस्ते ॥ १७ ॥
હે પ્રભુ! મારા જેવા શરણાગત પશુને બંધનપાશમાંથી મુક્ત કરનાર, સ્વયં મુક્ત, અતિ કરુણામય અને નિત્ય આશ્રય—તમને નમસ્કાર। પરમાત્મા-અંશે તમે સર્વ દેહધારીઓના હૃદયમાં સ્થિત; તમે પ્રત્યક્ષ અંતર્જ્ઞાન, ભગવાન અને અનંત—તમને નમસ્કાર।
Verse 18
आत्मात्मजाप्तगृहवित्तजनेषु सक्तै- र्दुष्प्रापणाय गुणसङ्गविवर्जिताय । मुक्तात्मभि: स्वहृदये परिभाविताय ज्ञानात्मने भगवते नम ईश्वराय ॥ १८ ॥
હે પ્રભુ! જે મુક્તાત્મા છે તેઓ હૃદયના અંતરમાં સદા તમારું ધ્યાન કરે છે. પરંતુ હું મનની કલ્પના, ઘર, સગાં, મિત્રો, ધન અને સેવકોમાં આસક્ત હોવાથી તમે મને દુર્લભ છો. તમે ગુણાતીત, જ્ઞાનસ્વરૂપ, પરમ નિયંતા ભગવાન છો; તમને નમસ્કાર।
Verse 19
यं धर्मकामार्थविमुक्तिकामा भजन्त इष्टां गतिमाप्नुवन्ति । किं चाशिषो रात्यपि देहमव्ययं करोतु मेऽदभ्रदयो विमोक्षणम् ॥ १९ ॥
ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષની ઇચ્છાથી જે ભગવાનનું ભજન કરે છે, તેઓ તેમની ઇચ્છિત ગતિ ભગવાન પાસેથી મેળવે છે; અન્ય આશીર્વાદો પણ મળે છે, ક્યારેક અવિનાશી આધ્યાત્મિક દેહ પણ. તે અપર કરુણામય ભગવાન મને આ સંકટ અને સંસારબંધનથી મુક્તિ આપે।
Verse 20
एकान्तिनो यस्य न कञ्चनार्थं वाञ्छन्ति ये वै भगवत्प्रपन्ना: । अत्यद्भुतं तच्चरितं सुमङ्गलं गायन्त आनन्दसमुद्रमग्ना: ॥ २० ॥ तमक्षरं ब्रह्म परं परेश- मव्यक्तमाध्यात्मिकयोगगम्यम् । अतीन्द्रियं सूक्ष्ममिवातिदूर- मनन्तमाद्यं परिपूर्णमीडे ॥ २१ ॥
જે એકાંત ભક્તો ભગવતમાં શરણાગત થઈ કોઈ પણ ફળની ઇચ્છા રાખતા નથી, તેઓ ભગવાનની અત્યદ્ભુત અને પરમ મંગલમય લીલાઓનું શ્રવણ-કીર્તન કરીને આનંદસમુદ્રમાં લીન રહે છે. હું તે અક્ષર પરબ્રહ્મ, પરમેશ્વર, અવ્યક્ત, માત્ર ભક્તિ-યોગથી પ્રાપ્ત, ઇન્દ્રિયાતીત, અતિસૂક્ષ્મ અને જાણે દૂર, અનંત, આદિકારણ અને સર્વપૂર્ણ ભગવાનને નમું છું।
Verse 21
एकान्तिनो यस्य न कञ्चनार्थं वाञ्छन्ति ये वै भगवत्प्रपन्ना: । अत्यद्भुतं तच्चरितं सुमङ्गलं गायन्त आनन्दसमुद्रमग्ना: ॥ २० ॥ तमक्षरं ब्रह्म परं परेश- मव्यक्तमाध्यात्मिकयोगगम्यम् । अतीन्द्रियं सूक्ष्ममिवातिदूर- मनन्तमाद्यं परिपूर्णमीडे ॥ २१ ॥
જે એકાંત ભક્તો ભગવતમાં શરણાગત થઈ કોઈ પણ ફળની ઇચ્છા રાખતા નથી, તેઓ ભગવાનની અત્યદ્ભુત અને પરમ મંગલમય લીલાઓનું શ્રવણ-કીર્તન કરીને આનંદસમુદ્રમાં લીન રહે છે. હું તે અક્ષર પરબ્રહ્મ, પરમેશ્વર, અવ્યક્ત, માત્ર ભક્તિ-યોગથી પ્રાપ્ત, ઇન્દ્રિયાતીત, અતિસૂક્ષ્મ અને જાણે દૂર, અનંત, આદિકારણ અને સર્વપૂર્ણ ભગવાનને નમું છું।
Verse 22
यस्य ब्रह्मादयो देवा वेदा लोकाश्चराचरा: । नामरूपविभेदेन फल्ग्व्या च कलया कृता: ॥ २२ ॥ यथार्चिषोऽग्ने: सवितुर्गभस्तयो निर्यान्ति संयान्त्यसकृत् स्वरोचिष: । तथा यतोऽयं गुणसम्प्रवाहो बुद्धिर्मन: खानि शरीरसर्गा: ॥ २३ ॥ स वै न देवासुरमर्त्यतिर्यङ् न स्त्री न षण्ढो न पुमान् न जन्तु: । नायं गुण: कर्म न सन्न चासन् निषेधशेषो जयतादशेष: ॥ २४ ॥
જેનાથી બ્રહ્મા આદિ દેવો, વેદો અને ચરાચર સર્વ લોક નામ-રૂપના ભેદથી તેમની અલ્પ શક્તિ દ્વારા રચાયા છે. જેમ અગ્નિના તણખા અને સૂર્યના કિરણો વારંવાર ઉત્પન્ન થઈ ફરી પોતાના સ્ત્રોતમાં લીન થાય છે, તેમ બુદ્ધિ, મન, ઇન્દ્રિયો, સ્થૂલ-સૂક્ષ્મ દેહસર્જનો અને ગુણપ્રવાહ પ્રભુમાંથી નીકળી ફરી પ્રભુમાં જ લીન થાય છે. તે ન દેવ છે ન અસુર; ન માનવ ન પશુ-પક્ષી; ન સ્ત્રી ન પુરુષ ન નપુંસક. તે ન ગુણ છે ન કર્મ, ન સત્ ન અસત્—‘નેતિ નેતિ’ના નિષેધ પછી જે અનંત શેષ રહે, તે પરમેશ્વરનો જય હો।
Verse 23
यस्य ब्रह्मादयो देवा वेदा लोकाश्चराचरा: । नामरूपविभेदेन फल्ग्व्या च कलया कृता: ॥ २२ ॥ यथार्चिषोऽग्ने: सवितुर्गभस्तयो निर्यान्ति संयान्त्यसकृत् स्वरोचिष: । तथा यतोऽयं गुणसम्प्रवाहो बुद्धिर्मन: खानि शरीरसर्गा: ॥ २३ ॥ स वै न देवासुरमर्त्यतिर्यङ् न स्त्री न षण्ढो न पुमान् न जन्तु: । नायं गुण: कर्म न सन्न चासन् निषेधशेषो जयतादशेष: ॥ २४ ॥
બ્રહ્મા, દેવતાઓ, વેદો અને તમામ ચર-અચર જીવો ભગવાનના અંશ છે. જેમ અગ્નિમાંથી તણખાઓ નીકળે છે અને ફરી તેમાં ભળી જાય છે, તેમ બુદ્ધિ, મન અને ઇન્દ્રિયો ભગવાનમાંથી જ ઉત્પન્ન થાય છે. તે દેવ નથી, દાનવ નથી, મનુષ્ય નથી કે પશુ નથી. તે સ્ત્રી, પુરુષ કે નપુંસક પણ નથી. તે 'નેતિ-નેતિ' દ્વારા જાણવા યોગ્ય પરમ સત્ય છે. તે પરમેશ્વરનો જય હો!
Verse 24
यस्य ब्रह्मादयो देवा वेदा लोकाश्चराचरा: । नामरूपविभेदेन फल्ग्व्या च कलया कृता: ॥ २२ ॥ यथार्चिषोऽग्ने: सवितुर्गभस्तयो निर्यान्ति संयान्त्यसकृत् स्वरोचिष: । तथा यतोऽयं गुणसम्प्रवाहो बुद्धिर्मन: खानि शरीरसर्गा: ॥ २३ ॥ स वै न देवासुरमर्त्यतिर्यङ् न स्त्री न षण्ढो न पुमान् न जन्तु: । नायं गुण: कर्म न सन्न चासन् निषेधशेषो जयतादशेष: ॥ २४ ॥
બ્રહ્મા, દેવતાઓ, વેદો અને તમામ ચર-અચર જીવો ભગવાનના અંશ છે. જેમ અગ્નિમાંથી તણખાઓ નીકળે છે અને ફરી તેમાં ભળી જાય છે, તેમ બુદ્ધિ, મન અને ઇન્દ્રિયો ભગવાનમાંથી જ ઉત્પન્ન થાય છે. તે દેવ નથી, દાનવ નથી, મનુષ્ય નથી કે પશુ નથી. તે સ્ત્રી, પુરુષ કે નપુંસક પણ નથી. તે 'નેતિ-નેતિ' દ્વારા જાણવા યોગ્ય પરમ સત્ય છે. તે પરમેશ્વરનો જય હો!
Verse 25
जिजीविषे नाहमिहामुया कि- मन्तर्बहिश्चावृतयेभयोन्या । इच्छामि कालेन न यस्य विप्लव- स्तस्यात्मलोकावरणस्य मोक्षम् ॥ २५ ॥
હું હવે આ હાથીના શરીરમાં જીવવા ઈચ્છતો નથી, જે અંદર અને બહાર અજ્ઞાનથી ઢંકાયેલું છે. આ જીવનનો શો ઉપયોગ? હું માત્ર તે શાશ્વત મુક્તિ (મોક્ષ) ઈચ્છું છું, જે અજ્ઞાનના આવરણનો નાશ કરે છે અને જેનો કાળ પણ નાશ કરી શકતો નથી.
Verse 26
सोऽहं विश्वसृजं विश्वमविश्वं विश्ववेदसम् । विश्वात्मानमजं ब्रह्म प्रणतोऽस्मि परं पदम् ॥ २६ ॥
હવે, ભૌતિક જીવનમાંથી મુક્તિની પૂર્ણ ઈચ્છા સાથે, હું તે પરમ પુરુષને વંદન કરું છું જે બ્રહ્માંડના સર્જક છે. તેઓ સ્વયં વિશ્વનું રૂપ હોવા છતાં આ જગતથી પર છે. તેઓ અજન્મા છે, પરમ ગતિ છે અને આ જગતના પરમ જ્ઞાતા છે. હું તેમને પ્રણામ કરું છું.
Verse 27
योगरन्धितकर्माणो हृदि योगविभाविते । योगिनो यं प्रपश्यन्ति योगेशं तं नतोऽस्म्यहम् ॥ २७ ॥
હું તે પરમેશ્વર, પરમાત્મા અને સમસ્ત યોગ શક્તિઓના સ્વામીને પ્રણામ કરું છું, જેમને સિદ્ધ યોગીઓ ભક્તિ-યોગના અભ્યાસ દ્વારા પોતાના કર્મફળોને ભસ્મ કરીને, પોતાના શુદ્ધ હૃદયમાં જુએ છે.
Verse 28
नमो नमस्तुभ्यमसह्यवेग- शक्तित्रयायाखिलधीगुणाय । प्रपन्नपालाय दुरन्तशक्तये कदिन्द्रियाणामनवाप्यवर्त्मने ॥ २८ ॥
હે પ્રભુ! તમને વારંવાર નમસ્કાર—તમે ત્રિવિધ શક્તિઓના અસહ્ય વેગના નિયંતા, સર્વ બુદ્ધિ-ગુણોના આશ્રય, શરણાગતોના રક્ષક છો. તમારી શક્તિ અનંત છે; પરંતુ ઇન્દ્રિય-અસંયમી લોકો તમારો માર્ગ પામી શકતા નથી.
Verse 29
नायं वेद स्वमात्मानं यच्छक्त्याहंधिया हतम् । तं दुरत्ययमाहात्म्यं भगवन्तमितोऽस्म्यहम् ॥ २९ ॥
તમારી માયાશક્તિથી ‘હું’ અને ‘મારું’ એવા દેહાભિમાની બુદ્ધિથી ઢંકાયેલો જીવ પોતાનું સાચું સ્વરૂપ જાણતો નથી. જેમની મહિમા પાર કરવી દુષ્કર છે, તે ભગવંતને હું શરણ લઈ નમસ્કાર કરું છું.
Verse 30
श्रीशुक उवाच एवं गजेन्द्रमुपवर्णितनिर्विशेषं ब्रह्मादयो विविधलिङ्गभिदाभिमाना: । नैते यदोपससृपुर्निखिलात्मकत्वात् तत्राखिलामरमयो हरिराविरासीत् ॥ ३० ॥
શ્રીશુકદેવ ગોસ્વામી બોલ્યા—ગજેન્દ્રે કોઈ વિશેષ દેવતાનું નામ લીધા વિના પરમ સત્તાનું વર્ણન કર્યું. તેથી બ્રહ્મા, શિવ, ઇન્દ્ર, ચંદ્ર વગેરે, જે પોતાના-પોતાના રૂપભેદના અભિમાનમાં હતા, તેની પાસે આવ્યા નહીં. પરંતુ સર્વાત્મા પુરુષોત્તમ ભગવાન હરિ ત્યાં પ્રગટ થયા.
Verse 31
तं तद्वदार्तमुपलभ्य जगन्निवास: स्तोत्रं निशम्य दिविजै: सह संस्तुवद्भि: । छन्दोमयेन गरुडेन समुह्यमान- श्चक्रायुधोऽभ्यगमदाशु यतो गजेन्द्र: ॥ ३१ ॥
ગજેન્દ્રની તે વ્યાકુળ સ્થિતિ જાણીને અને તેનું સ્તોત્ર સાંભળીને, સર્વત્ર નિવાસ કરનાર ભગવાન હરિ, દેવતાઓ સાથે—જે તેમની સ્તુતિ કરતા હતા—છંદોમય ગરુડ પર આરુઢ થઈ, ચક્રાદિ આયુધ ધારણ કરીને, પોતાની ઇચ્છાથી અતિ ઝડપે ગજેન્દ્ર જ્યાં હતો ત્યાં પહોંચ્યા.
Verse 32
सोऽन्त:सरस्युरुबलेन गृहीत आर्तो दृष्ट्वा गरुत्मति हरिं ख उपात्तचक्रम् । उत्क्षिप्य साम्बुजकरं गिरमाह कृच्छ्रा- न्नारायणाखिलगुरो भगवन् नमस्ते ॥ ३२ ॥
સરોબરમાં મગરના પ્રચંડ બળથી પકડાયેલો ગજેન્દ્ર ભારે પીડામાં હતો. આકાશમાં ગરુડ પર ચક્રધારી હરિને આવતાં જોઈ તેણે સૂંઢમાં કમળ ઉંચક્યું અને કષ્ટથી બોલ્યો—“હે નારાયણ! હે અખિલગુરુ! હે ભગવન! તમને નમસ્કાર.”
Verse 33
तं वीक्ष्य पीडितमज: सहसावतीर्य सग्राहमाशु सरस: कृपयोज्जहार । ग्राहाद् विपाटितमुखादरिणा गजेन्द्रं संपश्यतां हरिरमूमुचदुच्छ्रियाणाम् ॥ ३३ ॥
ગજેન્દ્રને અત્યંત પીડિત જોઈ અજન્મા ભગવાન હરિ કરુણાથી તરત ગરુડની પીઠ પરથી ઉતરી આવ્યા અને ગ્રાહ સહિત તેને સરોવરથી બહાર ખેંચી કાઢ્યો. પછી દેવતાઓની સામે પ્રભુએ પોતાના ચક્રથી ગ્રાહનું મોઢું દેહથી અલગ કરી ગજેન્દ્રનું રક્ષણ કર્યું।
Frequently Asked Questions
The text emphasizes that Gajendra praised the Supreme Authority without naming a particular deva and without seeking intermediary shelter. Since devas operate within delegated jurisdiction and karma-bound cosmic roles, they were not invoked; Hari, as Paramātmā and Puruṣottama, is the universal witness and independent protector, and thus He personally responded to pure surrender directed to the Supreme.
Verse 1 frames remembrance as both prior saṁskāra (Indradyumna’s past spiritual training) and Kṛṣṇa’s grace enabling recollection under crisis. The implication is that bhakti impressions are never lost; when danger strips away false supports, the Lord can awaken dormant devotion, making remembrance itself an act of mercy and a doorway to deliverance.
It functions as direct śaraṇāgati to Vāsudeva, identifying the Supreme Person as the root cause and indwelling Lord of all beings. In the chapter’s progression, it anchors Gajendra’s movement from philosophical glorification of the Absolute to personal reliance on Bhagavān, culminating in Hari’s visible intervention.
The prayer distinguishes between material limitation and transcendental form. Bhagavān is not conditioned by prakṛti, yet He manifests by internal potency (antarāṅgā-śakti) in avatāra forms for līlā and protection. This preserves transcendence while affirming personal theism: the Lord is beyond guṇas yet can accept functional relation to them for cosmic purpose.
Gajendra states the Lord is unreachable by mind, words, or ordinary consciousness, yet is realized by pure devotees in bhakti-yoga. The narrative then validates the claim: in a condition where physical power and strategy fail, heartfelt surrender and glorification draw the Lord’s immediate presence, showing bhakti as both epistemology (how He is known) and soteriology (how one is saved).