Adhyaya 21

Verse 1

श्रीशुक उवाच सत्यं समीक्ष्याब्जभवो नखेन्दुभि- र्हतस्वधामद्युतिरावृतोऽभ्यगात् । मरीचिमिश्रा ऋषयो बृहद्‌व्रता: सनन्दनाद्या नरदेव योगिन: ॥ १ ॥

પદ્મજ બ્રહ્માએ સત્યને નિહાળી, વામનદેવના નખચંદ્રોની ઝળહળતી કાંતિથી પોતાના ધામની તેજસ્વિતા ઓછી થઈ ગઈ એમ જોઈ, પરમ પુરુષ પાસે ગયા. મરીચિ આદિ ઋષિઓ અને સનંદન આદિ યોગીઓ પણ સાથે હતા, છતાં તે તેજ સામે તેઓ પણ નગણ્ય લાગ્યા।

Verse 2

वेदोपवेदा नियमा यमान्विता- स्तर्केतिहासाङ्गपुराणसंहिता: । ये चापरे योगसमीरदीपित- ज्ञानाग्निना रन्धितकर्मकल्मषा: ॥ २ ॥ ववन्दिरे यत्स्मरणानुभावत: स्वायम्भुवं धाम गता अकर्मकम् । अथाङ्‍‍घ्रये प्रोन्नमिताय विष्णो- रुपाहरत् पद्मभवोऽर्हणोदकम् । समर्च्य भक्त्याभ्यगृणाच्छुचिश्रवा यन्नाभिपङ्केरुहसम्भव: स्वयम् ॥ ३ ॥

ત્યાં અનેક મહાપુરુષો આવ્યા—નિયમ-યમમાં સિદ્ધ, તર્ક, ઇતિહાસ, પુરાણ અને શાસ્ત્રોમાં નિપુણ; વેદ-ઉપવેદ તથા વિવિધ વૈદિક સંહિતાઓના જ્ઞાતા; અને યોગાભ્યાસથી પ્રજ્વલિત જ્ઞાનાગ્નિ દ્વારા કર્મકલ્મષથી મુક્ત. કેટલાક તો સામાન્ય કર્મ વિના જ ઉન્નત વૈદિક જ્ઞાનથી સ્વાયંભુવ બ્રહ્મલોકને પ્રાપ્ત થયા હતા. ત્યારબાદ વિષ્ણુના ઉન્નત કમળચરણો પર પદ્મજ બ્રહ્માએ અર્ઘ્યજળ અર્પણ કરી ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરી અને સ્તુતિ કરી।

Verse 3

वेदोपवेदा नियमा यमान्विता- स्तर्केतिहासाङ्गपुराणसंहिता: । ये चापरे योगसमीरदीपित- ज्ञानाग्निना रन्धितकर्मकल्मषा: ॥ २ ॥ ववन्दिरे यत्स्मरणानुभावत: स्वायम्भुवं धाम गता अकर्मकम् । अथाङ्‍‍घ्रये प्रोन्नमिताय विष्णो- रुपाहरत् पद्मभवोऽर्हणोदकम् । समर्च्य भक्त्याभ्यगृणाच्छुचिश्रवा यन्नाभिपङ्केरुहसम्भव: स्वयम् ॥ ३ ॥

ત્યાં અનેક મહાપુરુષો આવ્યા—નિયમ-યમમાં સિદ્ધ, તર્ક, ઇતિહાસ, પુરાણ અને શાસ્ત્રોમાં નિપુણ; વેદ-ઉપવેદ તથા વિવિધ વૈદિક સંહિતાઓના જ્ઞાતા; અને યોગાભ્યાસથી પ્રજ્વલિત જ્ઞાનાગ્નિ દ્વારા કર્મકલ્મષથી મુક્ત. કેટલાક તો સામાન્ય કર્મ વિના જ ઉન્નત વૈદિક જ્ઞાનથી સ્વાયંભુવ બ્રહ્મલોકને પ્રાપ્ત થયા. ત્યારબાદ વિષ્ણુના ઉન્નત કમળચરણો પર પદ્મજ બ્રહ્માએ અર્ઘ્યજળ અર્પણ કરી ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરીને સ્તુતિ-પ્રાર્થના કરી।

Verse 4

धातु: कमण्डलुजलं तदुरुक्रमस्य पादावनेजनपवित्रतया नरेन्द्र । स्वर्धुन्यभून्नभसि सा पतती निमार्ष्टि लोकत्रयं भगवतो विशदेव कीर्ति: ॥ ४ ॥

હે નરેન્દ્ર! બ્રહ્માના કમંડલુનું જળ ઉરુક્રમ વામનદેવના ચરણોને ધોઈને એટલું પવિત્ર બન્યું કે તે આકાશમાં સ્વર્ધુની ગંગા બની વહેવા લાગ્યું. તે નીચે પડતી ત્રણેય લોકોને શુદ્ધ કરે છે, જેમ ભગવાનની નિર્મળ કીર્તિ કરે છે।

Verse 5

ब्रह्मादयो लोकनाथा: स्वनाथाय समाद‍ृता: । सानुगा बलिमाजह्रु: सङ्‌क्षिप्तात्मविभूतये ॥ ५ ॥

બ્રહ્મા આદિ સર્વ લોકના અધિપતિ દેવતાઓએ પોતાના પરમ સ્વામી વામનદેવનું આદરપૂર્વક પૂજન આરંભ્યું; તેમણે પોતાના સર્વવ્યાપી રૂપને સંકોચી મૂળ સ્વરૂપ ધારણ કર્યું હતું. તેમણે પૂજાની સર્વ સામગ્રી અને અર્પણ એકત્ર કર્યા.

Verse 6

तोयै: समर्हणै: स्रग्भिर्दिव्यगन्धानुलेपनै: । धूपैर्दीपै: सुरभिभिर्लाजाक्षतफलाङ्कुरै: ॥ ६ ॥ स्तवनैर्जयशब्दैश्च तद्वीर्यमहिमाङ्कितै: । नृत्यवादित्रगीतैश्च शङ्खदुन्दुभिनि:स्वनै: ॥ ७ ॥

તેમણે જળ, પાદ્ય-અર્ઘ્ય આદિ ઉપચાર, સુગંધિત પુષ્પમાળા, દિવ્ય સુગંધનું લેપન, ધૂપ-દીપ, સુવાસિત લાજા, અક્ષત, ફળ, મૂળ અને અંકુર અર્પણ કરીને પ્રભુની પૂજા કરી.

Verse 7

तोयै: समर्हणै: स्रग्भिर्दिव्यगन्धानुलेपनै: । धूपैर्दीपै: सुरभिभिर्लाजाक्षतफलाङ्कुरै: ॥ ६ ॥ स्तवनैर्जयशब्दैश्च तद्वीर्यमहिमाङ्कितै: । नृत्यवादित्रगीतैश्च शङ्खदुन्दुभिनि:स्वनै: ॥ ७ ॥

તેઓ પ્રભુના પરાક્રમ અને મહિમાથી અંકિત સ્તુતિઓ ગાઈ ‘જય! જય!’ નો જયઘોષ કરવા લાગ્યા. નૃત્ય, વાદ્ય, ગીત, શંખધ્વનિ અને દુન્દુભિ-નાદ સાથે તેમણે આ રીતે ભગવાનની આરાધના કરી.

Verse 8

जाम्बवानृक्षराजस्तु भेरीशब्दैर्मनोजव: । विजयं दिक्षु सर्वासु महोत्सवमघोषयत् ॥ ८ ॥

રીછોના રાજા જામ્બવાન પણ તે સમારંભમાં જોડાયો. તેણે ભેરીના નાદથી સર્વ દિશાઓમાં વામનદેવની વિજયનો મહોત્સવ જાહેર કર્યો.

Verse 9

महीं सर्वां हृतां द‍ृष्ट्वा त्रिपदव्याजयाच्ञया । ऊचु: स्वभर्तुरसुरा दीक्षितस्यात्यमर्षिता: ॥ ९ ॥

જ્યારે અસુર અનુયાયીઓએ જોયું કે દીક્ષા લઈને યજ્ઞમાં દૃઢ પોતાના સ્વામી મહારાજ બલિની સમગ્ર ધરતી વામનદેવે ‘ત્રણ પગલાં’ માગવાના બહાને હરી લીધી છે, ત્યારે તેઓ અત્યંત ક્રોધિત થયા અને આ રીતે બોલ્યા.

Verse 10

न वायं ब्रह्मबन्धुर्विष्णुर्मायाविनां वर: । द्विजरूपप्रतिच्छन्नो देवकार्यं चिकीर्षति ॥ १० ॥

આ વામન ચોક્કસપણે બ્રાહ્મણ નથી પરંતુ માયાવીઓમાં શ્રેષ્ઠ ભગવાન વિષ્ણુ છે. બ્રાહ્મણનું રૂપ ધારણ કરીને, તેમણે તેમનું પોતાનું સ્વરૂપ ઢાંકી દીધું છે, અને આમ તેઓ દેવતાઓના હિત માટે કાર્ય કરી રહ્યા છે.

Verse 11

अनेन याचमानेन शत्रुणा वटुरूपिणा । सर्वस्वं नो हृतं भर्तुर्न्यस्तदण्डस्य बर्हिषि ॥ ११ ॥

યજ્ઞ કરવાને કારણે આપણા સ્વામી બલિ મહારાજે દંડ આપવાની શક્તિનો ત્યાગ કર્યો હતો. આનો લાભ લઈને, આપણા શાશ્વત શત્રુ વિષ્ણુએ બ્રહ્મચારી ભિક્ષુકનું રૂપ ધારણ કરીને તેમનું સર્વસ્વ હરી લીધું છે.

Verse 12

सत्यव्रतस्य सततं दीक्षितस्य विशेषत: । नानृतं भाषितुं शक्यं ब्रह्मण्यस्य दयावत: ॥ १२ ॥

આપણા સ્વામી બલિ મહારાજ હંમેશા સત્યવ્રતી છે, અને ખાસ કરીને અત્યારે તેઓ યજ્ઞની દીક્ષા લઈ ચૂક્યા છે. તેઓ બ્રાહ્મણો પ્રત્યે દયાળુ છે અને ક્યારેય પણ અસત્ય બોલી શકતા નથી.

Verse 13

तस्मादस्य वधो धर्मो भर्तु: शुश्रूषणं च न: । इत्यायुधानि जगृहुर्बलेरनुचरासुरा: ॥ १३ ॥

તેથી આ વામનદેવ (ભગવાન વિષ્ણુ) નો વધ કરવો એ જ આપણો ધર્મ છે અને એ જ આપણા સ્વામીની સેવા છે. આવો નિર્ણય કરીને બલિ મહારાજના અસુર સેવકોએ પોતાના હથિયારો ઉઠાવી લીધા.

Verse 14

ते सर्वे वामनं हन्तुं शूलपट्टिशपाणय: । अनिच्छन्तो बले राजन् प्राद्रवञ्जातमन्यव: ॥ १४ ॥

હે રાજન! તે બધા અસુરો ક્રોધિત થઈને હાથમાં ત્રિશૂળ અને પટ્ટિશ લઈને, બલિ મહારાજની ઈચ્છા વિરુદ્ધ વામનદેવને મારવા માટે દોડી પડ્યા.

Verse 15

तानभिद्रवतो द‍ृष्ट्वा दितिजानीकपान् नृप । प्रहस्यानुचरा विष्णो: प्रत्यषेधन्नुदायुधा: ॥ १५ ॥

હે રાજન! દૈત્યસેનાને ઉગ્ર વેગે આગળ ધસી આવતી જોઈ વિષ્ણુભગવાનના પારષદો હસ્યા. શસ્ત્રો ઉઠાવી તેમણે દૈત્યોને આગળ વધતા રોક્યા.

Verse 16

नन्द: सुनन्दोऽथ जयो विजय: प्रबलो बल: । कुमुद: कुमुदाक्षश्च विष्वक्सेन: पतत्‍त्रिराट् ॥ १६ ॥ जयन्त: श्रुतदेवश्च पुष्पदन्तोऽथ सात्वत: । सर्वे नागायुतप्राणाश्चमूं ते जघ्नुरासुरीम् ॥ १७ ॥

નંદ, સુનંદ, જય, વિજય, પ્રબલ, બલ, કુમુદ, કુમુદાક્ષ, વિષ્વક્સેન, પતત્ત્રિરાટ (ગરુડ), જયંત, શ્રુતદેવ, પુષ્પદંત અને સાત્વત—આ બધા વિષ્ણુભગવાનના પારષદ હતા. દસ હજાર હાથી જેટલા બળવાન બની તેમણે અસુરસેનાનો સંહાર શરૂ કર્યો.

Verse 17

नन्द: सुनन्दोऽथ जयो विजय: प्रबलो बल: । कुमुद: कुमुदाक्षश्च विष्वक्सेन: पतत्‍त्रिराट् ॥ १६ ॥ जयन्त: श्रुतदेवश्च पुष्पदन्तोऽथ सात्वत: । सर्वे नागायुतप्राणाश्चमूं ते जघ्नुरासुरीम् ॥ १७ ॥

નંદ, સુનંદ, જય, વિજય, પ્રબલ, બલ, કુમુદ, કુમુદાક્ષ, વિષ્વક્સેન, પતત્ત્રિરાટ (ગરુડ), જયંત, શ્રુતદેવ, પુષ્પદંત અને સાત્વત—આ બધા વિષ્ણુભગવાનના પારષદ હતા. દસ હજાર હાથી જેટલા બળવાન બની તેમણે અસુરસેનાનો સંહાર શરૂ કર્યો.

Verse 18

हन्यमानान् स्वकान् द‍ृष्ट्वा पुरुषानुचरैर्बलि: । वारयामास संरब्धान् काव्यशापमनुस्मरन् ॥ १८ ॥

બલિ મહારાજે જોયું કે વિષ્ણુભગવાનના પારષદો તેના પોતાના સૈનિકોને મારી રહ્યા છે, ત્યારે તેણે શુક્રાચાર્યના શાપને યાદ કરી ક્રોધિત સૈનિકોને યુદ્ધથી રોક્યા.

Verse 19

हे विप्रचित्ते हे राहो हे नेमे श्रूयतां वच: । मा युध्यत निवर्तध्वं न न: कालोऽयमर्थकृत् ॥ १९ ॥

હે વિપ્રચિત્તિ! હે રાહુ! હે નેમિ! મારી વાત સાંભળો. યુદ્ધ ન કરો; પાછા વળો. આ સમય આપણાં હિતમાં નથી.

Verse 20

य: प्रभु: सर्वभूतानां सुखदु:खोपपत्तये । तं नातिवर्तितुं दैत्या: पौरुषैरीश्वर: पुमान् ॥ २० ॥

હે દૈત્યો, સર્વ જીવોને સુખ-દુઃખ આપનાર પરમ પુરુષ ભગવાનને માનવીય પ્રયત્નોથી કોઈ પણ વટાવી શકતો નથી।

Verse 21

यो नो भवाय प्रागासीदभवाय दिवौकसाम् । स एव भगवानद्य वर्तते तद्विपर्ययम् ॥ २१ ॥

પરમ પુરુષનું કાળરૂપ તત્ત્વ પહેલાં આપણા હિતમાં અને દેવતાઓના અહિતમાં હતું; એ જ ભગવાનરૂપ કાળ આજે વિપરીત થઈને આપણા વિરોધમાં છે।

Verse 22

बलेन सचिवैर्बुद्ध्या दुर्गैर्मन्त्रौषधादिभि: । सामादिभिरुपायैश्च कालं नात्येति वै जन: ॥ २२ ॥

ભૌતિક બળ, મંત્રીઓની સલાહ, બુદ્ધિ, સામ-દામાદિ નીતિ, કિલ્લા, ગુપ્ત મંત્ર, ઔષધ, જડીબુટ્ટી કે અન્ય કોઈ ઉપાયથી પણ ભગવાનના કાળરૂપને કોઈ વટાવી શકતું નથી।

Verse 23

भवद्भ‍िर्निर्जिता ह्येते बहुशोऽनुचरा हरे: । दैवेनर्द्धैस्त एवाद्य युधि जित्वा नदन्ति न: ॥ २३ ॥

પૂર્વે દૈવબળથી સમર્થ બની તમે હરિના આ અનુચરોને અનેકવાર જીત્યા હતા; પરંતુ આજે એ જ અનુચરો યુદ્ધમાં અમને હરાવી સિંહની જેમ ગર્જના કરે છે।

Verse 24

एतान् वयं विजेष्यामो यदि दैवं प्रसीदति । तस्मात् कालं प्रतीक्षध्वं यो नोऽर्थत्वाय कल्पते ॥ २४ ॥

જો દૈવ આપણાં પર પ્રસન્ન થાય તો આપણે તેમને જરૂર જીતશું; તેથી જે અનુકૂળ સમય આપણાં હિતમાં બની તેમને હરાવવો શક્ય કરશે, તે સમયની રાહ જુઓ।

Verse 25

श्रीशुक उवाच पत्युर्निगदितं श्रुत्वा दैत्यदानवयूथपा: । रसां निर्विविशू राजन् विष्णुपार्षदताडिता: ॥ २५ ॥

શ્રીશુકદેવ બોલ્યા—હે રાજન, પોતાના સ્વામી બલી મહારાજની આજ્ઞા સાંભળી દૈત્ય-દાનવના યુથપતિઓ વિષ્ણુના પારષદો દ્વારા હાંકી કાઢાઈ રસાતળ (પાતાળ)માં પ્રવેશ્યા।

Verse 26

अथ तार्क्ष्यसुतो ज्ञात्वा विराट्‌प्रभुचिकीर्षितम् । बबन्ध वारुणै: पाशैर्बलिं सूत्येऽहनि क्रतौ ॥ २६ ॥

ત્યારબાદ પક્ષિરાજ ગરુડે પોતાના પ્રભુની ઇચ્છા જાણી, યજ્ઞ પૂર્ણ થયા પછી સોમપાનના દિવસે, વરુણના પાશોથી બલી મહારાજને બાંધી દીધા।

Verse 27

हाहाकारो महानासीद् रोदस्यो: सर्वतोदिशम् । निगृह्यमाणेऽसुरपतौ विष्णुना प्रभविष्णुना ॥ २७ ॥

જ્યારે સર્વશક્તિમાન પ્રભુ વિષ્ણુએ અસુરપતિ બલી મહારાજને આ રીતે પકડી લીધા, ત્યારે ઊર્ધ્વ અને અધોલોકોમાં સર્વ દિશામાં મહા હાહાકાર અને વિલાપ થયો।

Verse 28

तं बद्धं वारुणै: पाशैर्भगवानाह वामन: । नष्टश्रियं स्थिरप्रज्ञमुदारयशसं नृप ॥ २८ ॥

હે રાજન, ત્યારે ભગવાન વામનદેવે વરુણના પાશોથી બંધાયેલા, દેહકાંતિ ગુમાવ્યા છતાં સ્થિરબુદ્ધિ, ઉદાર અને યશસ્વી બલી મહારાજને કહ્યું।

Verse 29

पदानि त्रीणि दत्तानि भूमेर्मह्यं त्वयासुर । द्वाभ्यां क्रान्ता मही सर्वा तृतीयमुपकल्पय ॥ २९ ॥

હે અસુરરાજ, તું મને ભૂમિના ત્રણ પગલાં આપવાનો વચન આપ્યો હતો. બે પગલાંથી મેં સમગ્ર જગત વ્યાપી લીધું છે; હવે મારા ત્રીજા પગલાં માટે સ્થાન વિચાર।

Verse 30

यावत् तपत्यसौ गोभिर्यावदिन्दु: सहोडुभि: । यावद् वर्षति पर्जन्यस्तावती भूरियं तव ॥ ३० ॥

જ્યાં સુધી સૂર્ય તારાઓ સાથે અને ચંદ્ર પ્રકાશે છે, અને જ્યાં સુધી વાદળો વરસાદ વરસાવે છે, ત્યાં સુધી આ સમગ્ર ભૂમિ તારા અધિકારમાં છે।

Verse 31

पदैकेन मयाक्रान्तो भूर्लोक: खं दिशस्तनो: । स्वर्लोकस्ते द्वितीयेन पश्यतस्ते स्वमात्मना ॥ ३१ ॥

એક પગથી મેં ભૂર્લોક આવરી લીધો; મારા દેહથી આકાશ અને સર્વ દિશાઓ વ્યાપ્ત થઈ. અને તારા સમક્ષ, બીજા પગથી મેં સ્વર્લોક પણ આવરી લીધો।

Verse 32

प्रतिश्रुतमदातुस्ते निरये वास इष्यते । विश त्वं निरयं तस्माद् गुरुणा चानुमोदित: ॥ ३२ ॥

તમે આપેલી પ્રતિજ્ઞા મુજબ દાન આપી ન શક્યા હોવાથી નિયમ પ્રમાણે તમારે નરક લોકોમાં વસવું પડશે. તેથી, તમારા ગુરુ શુક્રાચાર્યની આજ્ઞા અનુસાર હવે નરકમાં જઈ ત્યાં નિવાસ કરો।

Verse 33

वृथा मनोरथस्तस्य दूर: स्वर्ग: पतत्यध: । प्रतिश्रुतस्यादानेन योऽर्थिनं विप्रलम्भते ॥ ३३ ॥

જે માણસ યાચકને આપવાનો વચન આપી પણ ન આપીને છેતરે છે, તેના માટે સ્વર્ગ દૂર રહે છે; તેની ઇચ્છા વ્યર્થ થાય છે; અને તે અધઃપતિત થઈ નરકી સ્થિતિમાં પડે છે।

Verse 34

विप्रलब्धो ददामीति त्वयाहं चाढ्यमानिना । तद् व्यलीकफलं भुङ्‌क्ष्व निरयं कतिचित् समा: ॥ ३४ ॥

સંપત્તિના અહંકારમાં ‘હું આપીશ’ કહીને તું મને છેતર્યો, પરંતુ વચન પૂરુ કરી શક્યો નહીં. તેથી તારા ખોટા વચનના ફળરૂપે તારે થોડાં વર્ષો નરકી જીવન ભોગવવું પડશે।