Adhyaya 20
Bali Mahārāja Upholds Truth; Vāmana Reveals the Universal Form and Takes the Two Steps
શુક્રાચાર્યની નીતિભરી સલાહ મુજબ વચન આપેલું દાન પાછું ખેંચવા કહ્યું છતાં બલિ મહારાજ થોભી વિચારે છે અને લાભ કરતાં સત્યને પસંદ કરે છે. તે કહે છે કે અસત્ય મહાપાપ છે, મૃત્યુ સમયે ધન તો છૂટી જ જાય છે, અને ધર્મનિષ્ઠ કીર્તિ જ સાચી વારસાગાથા છે—દધીચિ અને શિબી જેવા ઉદાહરણો આપે છે. વામનને વિષ્ણુ અને અસુરોનો ‘શત્રુ’ જાણીને પણ તે પ્રતિશોધ વિના બ્રાહ્મણની યાચના પૂર્ણ કરવાનો સંકલ્પ કરે છે. ભગવાનની વ્યવસ્થા મુજબ પ્રેરિત થઈ શુક્રાચાર્ય બલિને વૈભવહાનિનો શાપ આપે છે; છતાં બલિ જલ અર્પણ કરીને વિધિપૂર્વક ભૂમિદાન પૂર્ણ કરે છે, વિંધ્યાવલીની પૂજા-સહાય સાથે. દેવો અને દિવ્યજન તેની નિષ્કપટ દાનશીલતાની પ્રશંસા કરે છે. પછી વામન વિશ્વરૂપે વિસ્તરી પોતાના દેહમાં સર્વ લોક-તત્ત્વો દર્શાવે છે; પ્રથમ પગલે પૃથ્વી અને બીજા પગલે સ્વર્ગલોકો ઢાંકી દે છે, ત્રીજા પગલાં માટે સ્થાન રહેતું નથી—આગલા અધ્યાયમાં અંતિમ પગલું ક્યાં મૂકાશે અને બલિનું શરણાગતિ-પરિણામ કેવી રીતે થશે તે તાણ ઊભો થાય છે.
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच बलिरेवं गृहपति: कुलाचार्येण भाषित: । तूष्णीं भूत्वा क्षणं राजन्नुवाचावहितो गुरुम् ॥ १ ॥
શ્રીશુકદેવ ગોસ્વામી બોલ્યા: હે રાજા પરીક્ષિત! કુળપુરોહિત તથા ગુરુ શુક્રાચાર્યે આ રીતે ઉપદેશ આપ્યો ત્યારે બલિ મહારાજ થોડો સમય મૌન રહ્યા; પછી સારી રીતે વિચાર કરીને તેમણે પોતાના ગુરુને આ પ્રમાણે ઉત્તર આપ્યો।
Verse 2
श्रीबलिरुवाच सत्यं भगवता प्रोक्तं धर्मोऽयं गृहमेधिनाम् । अर्थं कामं यशो वृत्तिं यो न बाधेत कर्हिचित् ॥ २ ॥
શ્રીબલિ બોલ્યા: ભગવન્! તમે જેમ કહ્યું તેમ ગૃહસ્થોનો સાચો ધર્મ એ છે કે જે ક્યારેય અર્થ, કામ, યશ અને જીવનવૃત્તિને અવરોધે નહીં. મને પણ આ ધર્મતત્ત્વ યોગ્ય લાગે છે।
Verse 3
स चाहं वित्तलोभेन प्रत्याचक्षे कथं द्विजम् । प्रतिश्रुत्य ददामीति प्राह्रादि: कितवो यथा ॥ ३ ॥
હું મહારાજ પ્રહ્લાદનો પૌત્ર છું. ધનના લોભથી હું એક બ્રાહ્મણને આપેલું વચન કેવી રીતે પાછું ખેંચું? ‘હું આપીશ’ એમ પ્રતિજ્ઞા કરીને આ ભૂમિ કેવી રીતે પાછી લઈ લઉં? ખાસ કરીને બ્રાહ્મણ પ્રત્યે હું સામાન્ય ઠગની જેમ કેવી રીતે વર્તી શકું?
Verse 4
न ह्यसत्यात् परोऽधर्म इति होवाच भूरियम् । सर्वं सोढुमलं मन्ये ऋतेऽलीकपरं नरम् ॥ ४ ॥
અસત્ય કરતાં મોટો અધર્મ નથી—એવું ભૂમાતા બોલ્યા. હું બધું સહન કરી શકું છું, પરંતુ ઝૂઠ્ઠા મનુષ્યને નહીં.
Verse 5
नाहं बिभेमि निरयान्नाधन्यादसुखार्णवात् । न स्थानच्यवनान्मृत्योर्यथा विप्रप्रलम्भनात् ॥ ५ ॥
હું નરક, ગરીબી, દુઃખના સમુદ્ર, પદચ્યુતિ કે મૃત્યુથી પણ એટલો નથી ડરતો, જેટલો બ્રાહ્મણને છેતરવાથી ડરું છું.
Verse 6
यद् यद्धास्यति लोकेऽस्मिन्सम्परेतं धनादिकम् । तस्य त्यागे निमित्तं किं विप्रस्तुष्येन्न तेन चेत् ॥ ६ ॥
હે પ્રભુ, તમે જુઓ છો કે મૃત્યુ સમયે ધન વગેરે સર્વ વૈભવ ધારકથી અલગ થઈ જાય છે. તેથી જો બ્રાહ્મણ વામનદેવ આપેલા દાનથી તૃપ્ત ન થાય, તો જે સંપત્તિ મૃત્યુએ છૂટવાની જ છે, તેનાથી તેમને કેમ ન પ્રસન્ન કરીએ?
Verse 7
श्रेय: कुर्वन्ति भूतानां साधवो दुस्त्यजासुभि: । दध्यङ्शिबिप्रभृतय: को विकल्पो धरादिषु ॥ ७ ॥
સાધુજન પ્રાણ ત્યાગ પણ દુષ્કર હોવા છતાં સર્વ જીવોના કલ્યાણ માટે કરે છે. દધીચિ, શિબી વગેરે તેનું પ્રમાણ છે; તો આ તુચ્છ ભૂમિ ત્યાગવામાં શું વિચાર?
Verse 8
यैरियं बुभुजे ब्रह्मन्दैत्येन्द्रैरनिवर्तिभि: । तेषां कालोऽग्रसील्लोकान् न यशोऽधिगतं भुवि ॥ ८ ॥
હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, યુદ્ધમાં કદી ન હચકાતા મહાન દૈત્યેન્દ્રોએ આ જગત ભોગવ્યું; પરંતુ કાળે તેમના સર્વ લોક ગળી લીધા. ધરતી પર માત્ર તેમનું યશ જ રહ્યું; તેથી અન્ય બધાથી વધુ સારા યશનું સાધન કરવું જોઈએ.
Verse 9
सुलभा युधि विप्रर्षे ह्यनिवृत्तास्तनुत्यज: । न तथा तीर्थ आयाते श्रद्धया ये धनत्यज: ॥ ९ ॥
હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ! યુદ્ધમાં નિર્ભય થઈ દેહત્યાગ કરનાર ઘણા મળે છે; પરંતુ તીર્થ રચનાર સાધુને શ્રદ્ધાથી સંગ્રહિત ધન દાન કરવું દુર્લભ છે.
Verse 10
मनस्विन: कारुणिकस्य शोभनं यदर्थिकामोपनयेन दुर्गति: । कुत: पुनर्ब्रह्मविदां भवादृशां ततो वटोरस्य ददामि वाञ्छितम् ॥ १० ॥
દાન આપવાથી દયાળુ અને કરુણામય પુરુષની શોભા વધુ વધે છે, ખાસ કરીને તમારા જેવા બ્રહ્મવિદને દાન આપવાથી. તેથી આ નાનકડા બ્રહ્મચારીને જે ઇચ્છિત છે તે હું આપું છું.
Verse 11
यजन्ति यज्ञंक्रतुभिर्यमादृता भवन्त आम्नायविधानकोविदा: । स एव विष्णुर्वरदोऽस्तु वा परो दास्याम्यमुष्मै क्षितिमीप्सितां मुने ॥ ११ ॥
હે મુનિ! તમારા જેવા વેદવિધિ-કુશળ મહાત્માઓ યજ્ઞક્રિયાઓ દ્વારા સર્વદા ભગવાન વિષ્ણુની ઉપાસના કરે છે. તેથી એ જ વિષ્ણુ અહીં વર આપવા આવ્યા હોય કે શત્રુરૂપે દંડ આપવા—હું નિઃસંકોચ માંગેલી જમીન તેમને આપીશ.
Verse 12
यद्यप्यसावधर्मेण मां बध्नीयादनागसम् । तथाप्येनं न हिंसिष्ये भीतं ब्रह्मतनुं रिपुम् ॥ १२ ॥
જોકે તે સ્વયં વિષ્ણુ છે, છતાં ભયથી બ્રાહ્મણરૂપ ધારણ કરીને ભિક્ષા માગવા મારી પાસે આવ્યો છે. તેથી બ્રાહ્મણદેહ ધારણ કર્યાને કારણે, તે અધર્મથી મને બાંધે કે મારી નાખે તોય હું પ્રતિકાર નહીં કરું, ભલે તે શત્રુ હોય.
Verse 13
एष वा उत्तमश्लोको न जिहासति यद् यश: । हत्वा मैनां हरेद् युद्धे शयीत निहतो मया ॥ १३ ॥
જો આ બ્રાહ્મણ ખરેખર ઉત્તમશ્લોક ભગવાન વિષ્ણુ હોય, તો તેઓ પોતાનું યશ કદી છોડતા નથી; તેથી યુદ્ધમાં તેઓ મને મારશે, નહિ તો મારા હાથેથી મારાઈને પડી રહેશે.
Verse 14
श्रीशुक उवाच एवमश्रद्धितं शिष्यमनादेशकरं गुरु: । शशाप दैवप्रहित: सत्यसन्धं मनस्विनम् ॥ १४ ॥
શ્રીશુકદેવ ગોસ્વામી બોલ્યા—આ રીતે ગુરુની આજ્ઞામાં અશ્રદ્ધા રાખનાર, આદેશ ન માનનાર, સત્યનિષ્ઠ અને મહાન મનવાળા બલી મહારાજને પરમેશ્વરની પ્રેરણાથી શુક્રાચાર્યએ શાપ આપ્યો।
Verse 15
दृढं पण्डितमान्यज्ञ: स्तब्धोऽस्यस्मदुपेक्षया । मच्छासनातिगो यस्त्वमचिराद्भ्रश्यसे श्रिय: ॥ १५ ॥
તું અજ્ઞાની હોવા છતાં પોતાને પંડિત માને છે અને મારી અવગણનાથી અહંકારમાં આવી ગયો છે. જે તું મારી આજ્ઞા લંઘે છે, તે અચિર જ તારી સર્વ શ્રી-સંપત્તિથી વંચિત થશે.
Verse 16
एवं शप्त: स्वगुरुणा सत्यान्न चलितो महान् । वामनाय ददावेनामर्चित्वोदकपूर्वकम् ॥ १६ ॥
પોતાના ગુરુએ આ રીતે શાપ આપ્યો છતાં મહાન બલી મહારાજ સત્યથી ડગ્યા નહીં. પરંપરા મુજબ તેમણે પહેલાં વામનદેવને જલ અર્પણ કરીને પૂજન કર્યું અને પછી વચન આપેલી ભૂમિ દાન કરી।
Verse 17
विन्ध्यावलिस्तदागत्य पत्नी जालकमालिनी । आनिन्ये कलशं हैममवनेजन्यपां भृतम् ॥ १७ ॥
ત્યારે મોતીના હારથી શોભિત બલી મહારાજની પત્ની વિંધ્યાવલી તરત આવી અને પ્રભુના ચરણ પ્રક્ષાલન માટે જળથી ભરેલો મોટો સુવર્ણ કલશ મંગાવી લાવી।
Verse 18
यजमान: स्वयं तस्य श्रीमत् पादयुगं मुदा । अवनिज्यावहन्मूर्ध्नि तदपो विश्वपावनी: ॥ १८ ॥
યજમાન બલી મહારાજે સ્વયં આનંદથી વામનદેવના શ્રીચરણયુગને ધોઈ, તે વિશ્વપાવન ચરણામૃત જળને પોતાના મસ્તક પર ધારણ કર્યું; કારણ કે તે જળ સમગ્ર વિશ્વને પવિત્ર કરે છે।
Verse 19
तदासुरेन्द्रं दिवि देवतागणा गन्धर्वविद्याधरसिद्धचारणा: । तत्कर्म सर्वेऽपि गृणन्त आर्जवं प्रसूनवर्षैर्ववृषुर्मुदान्विता: ॥ १९ ॥
ત્યારે સ્વર્ગલોકના દેવગણ, ગંધર્વ, વિદ્યાધર, સિદ્ધ અને ચારણો બલી મહારાજાના સરળ અને નિષ્કપટ કર્મથી અત્યંત પ્રસન્ન થઈ તેમની સ્તુતિ કરવા લાગ્યા અને તેમના પર અસંખ્ય પુષ્પવર્ષા કરી।
Verse 20
नेदुर्मुहुर्दुन्दुभय: सहस्रशो गन्धर्वकिम्पूरुषकिन्नरा जगु: । मनस्विनानेन कृतं सुदुष्करं विद्वानदाद् यद् रिपवे जगत्त्रयम् ॥ २० ॥
ગંધર્વ, કિમ્પુરુષ અને કિન્નરોએ વારંવાર હજારો દુન્દુભિ અને તૂર્ય વગાડ્યા અને મહા હર્ષથી ગાઈ ઉઠ્યા—“બલી મહારાજ કેટલા મહાન! તેમણે અતિ દુષ્કર કાર્ય કર્યું; વિષ્ણુ શત્રુપક્ષે છે એમ જાણતાં છતાં પ્રભુને ત્રિલોક દાનમાં અર્પણ કર્યું।”
Verse 21
तद् वामनं रूपमवर्धताद्भुतं हरेरनन्तस्य गुणत्रयात्मकम् । भू: खं दिशो द्यौर्विवरा: पयोधय- स्तिर्यङ्नृदेवा ऋषयो यदासत ॥ २१ ॥
પછી અનંત હરિનું વામનરૂપ અદ્ભુત રીતે વધવા લાગ્યું અને ત્રિગુણાત્મક માયાશક્તિ અનુસાર વિસ્તર્યું; એટલું કે પૃથ્વી, આકાશ, દિશાઓ, સ્વર્ગ, બ્રહ્માંડના વિવરો, સમુદ્રો, પક્ષી-પશુ, મનુષ્યો, દેવતાઓ અને મહર્ષિઓ—બધું જ તેમના દેહમાં સમાઈ ગયું।
Verse 22
काये बलिस्तस्य महाविभूते: सहर्त्विगाचार्यसदस्य एतत् । ददर्श विश्वं त्रिगुणं गुणात्मके भूतेन्द्रियार्थाशयजीवयुक्तम् ॥ २२ ॥
બલી મહારાજે ઋત્વિજ, આચાર્ય અને સભાસદો સાથે પરમેશ્વરના મહાવિભૂતિથી પરિપૂર્ણ વિશ્વરૂપનું દર્શન કર્યું। તેમાં ત્રિગુણમય જગતની સર્વ વસ્તુઓ—સ્થૂલ તત્ત્વો, ઇન્દ્રિયો, વિષયો, મન-બુદ્ધિ-અહંકાર, વિવિધ જીવ અને કર્મ તથા તેના ફળ—બધું જ સમાયેલું હતું।
Verse 23
रसामचष्टाङ्घ्रितलेऽथ पादयो- र्महीं महीध्रान्पुरुषस्य जङ्घयो: । पतत्त्रिणो जानुनि विश्वमूर्ते- रूर्वोर्गणं मारुतमिन्द्रसेन: ॥ २३ ॥
ત્યારબાદ ઇન્દ્રાસન પર બેઠેલા બલી મહારાજે વિશ્વમૂર્તિ પ્રભુના પગતળે રસાતલ વગેરે અધોલોકો જોયા. તેમણે પ્રભુના પગ પર પૃથ્વીની સપાટી, જાંઘા/પિંડળી પર પર્વતો, ઘૂંટણ પર વિવિધ પક્ષીઓ અને ઊરુ પર વાયુના અનેક સ્વરૂપો દર્શન કર્યા।
Verse 24
सन्ध्यां विभोर्वाससि गुह्य ऐक्षत् प्रजापतीञ्जघने आत्ममुख्यान् । नाभ्यां नभ: कुक्षिषु सप्तसिन्धू- नुरुक्रमस्योरसि चर्क्षमालाम् ॥ २४ ॥
બલી મહારાજે અદ્ભુત કર્મ કરનાર પ્રભુના વસ્ત્રોની નીચે સંધ્યાકાળ જોયો. તેમના ગુહ્યભાગમાં પ્રજાપતિઓને, જઘન-પ્રદેશમાં પોતાને પોતાના અંતરંગ સાથીઓ સાથે, નાભિમાં આકાશને, કમરમાં સાત સમુદ્રોને અને વક્ષસ્થળે તારામંડળોના સમૂહને જોયો।
Verse 25
हृद्यङ्ग धर्मं स्तनयोर्मुरारे- र्ऋतं च सत्यं च मनस्यथेन्दुम् । श्रियं च वक्षस्यरविन्दहस्तां कण्ठे च सामानि समस्तरेफान् ॥ २५ ॥ इन्द्रप्रधानानमरान्भुजेषु तत्कर्णयो: ककुभो द्यौश्च मूर्ध्नि । केशेषु मेघाञ्छ्वसनं नासिकाया- मक्ष्णोश्च सूर्यं वदने च वह्निम् ॥ २६ ॥ वाण्यां च छन्दांसि रसे जलेशं भ्रुवोर्निषेधं च विधिं च पक्ष्मसु । अहश्च रात्रिं च परस्य पुंसो मन्युं ललाटेऽधर एव लोभम् ॥ २७ ॥ स्पर्शे च कामं नृप रेतसाम्भ: पृष्ठे त्वधर्मं क्रमणेषु यज्ञम् । छायासु मृत्युं हसिते च मायां तनूरुहेष्वोषधिजातयश्च ॥ २८ ॥ नदीश्च नाडीषु शिला नखेषु बुद्धावजं देवगणानृषींश्च । प्राणेषु गात्रे स्थिरजङ्गमानि सर्वाणि भूतानि ददर्श वीर: ॥ २९ ॥
હે રાજન! બલીએ મુરારીના હૃદયમાં ધર્મને, સ્તનો પર ઋત અને સત્યને, મનમાં ચંદ્રને; વક્ષસ્થળે કમલહસ્તા શ્રીદેવીને; કણ્ઠમાં સર્વ વેદો તથા સર્વ નાદને; ભુજાઓમાં ઇન્દ્રપ્રધાન દેવતાઓને; બંને કાનમાં દિશાઓને; મસ્તક પર સ્વર્ગાદિ લોકોને; કેશમાં મેઘોને; નાસિકામાં વાયુને; આંખોમાં સૂર્યને અને મુખમાં અગ્નિને જોયા।
Verse 26
हृद्यङ्ग धर्मं स्तनयोर्मुरारे- र्ऋतं च सत्यं च मनस्यथेन्दुम् । श्रियं च वक्षस्यरविन्दहस्तां कण्ठे च सामानि समस्तरेफान् ॥ २५ ॥ इन्द्रप्रधानानमरान्भुजेषु तत्कर्णयो: ककुभो द्यौश्च मूर्ध्नि । केशेषु मेघाञ्छ्वसनं नासिकाया- मक्ष्णोश्च सूर्यं वदने च वह्निम् ॥ २६ ॥ वाण्यां च छन्दांसि रसे जलेशं भ्रुवोर्निषेधं च विधिं च पक्ष्मसु । अहश्च रात्रिं च परस्य पुंसो मन्युं ललाटेऽधर एव लोभम् ॥ २७ ॥ स्पर्शे च कामं नृप रेतसाम्भ: पृष्ठे त्वधर्मं क्रमणेषु यज्ञम् । छायासु मृत्युं हसिते च मायां तनूरुहेष्वोषधिजातयश्च ॥ २८ ॥ नदीश्च नाडीषु शिला नखेषु बुद्धावजं देवगणानृषींश्च । प्राणेषु गात्रे स्थिरजङ्गमानि सर्वाणि भूतानि ददर्श वीर: ॥ २९ ॥
હે નૃપ! તેમના વચનમાં છંદો અને વૈદિક મંત્રો, જિહ્વાના રસમાં જલાધિપ વરુણ; ભ્રૂઓમાં નિષેધ-વિધિના નિયમો, પાંપણોમાં દિવસ અને રાત; લલાટે ક્રોધ, અધરોમાં લોભ; સ્પર્શમાં કામ, વીર્યમાં સર્વ જળ; પીઠ પર અધર્મ, પગલાંના ક્રમમાં યજ્ઞાગ્નિ; છાયામાં મૃત્યુ, હાસ્યમાં માયા; અને શરીરના રોમોમાં સર્વ ઔષધિ-વનસ્પતિઓ દેખાઈ।
Verse 27
हृद्यङ्ग धर्मं स्तनयोर्मुरारे- र्ऋतं च सत्यं च मनस्यथेन्दुम् । श्रियं च वक्षस्यरविन्दहस्तां कण्ठे च सामानि समस्तरेफान् ॥ २५ ॥ इन्द्रप्रधानानमरान्भुजेषु तत्कर्णयो: ककुभो द्यौश्च मूर्ध्नि । केशेषु मेघाञ्छ्वसनं नासिकाया- मक्ष्णोश्च सूर्यं वदने च वह्निम् ॥ २६ ॥ वाण्यां च छन्दांसि रसे जलेशं भ्रुवोर्निषेधं च विधिं च पक्ष्मसु । अहश्च रात्रिं च परस्य पुंसो मन्युं ललाटेऽधर एव लोभम् ॥ २७ ॥ स्पर्शे च कामं नृप रेतसाम्भ: पृष्ठे त्वधर्मं क्रमणेषु यज्ञम् । छायासु मृत्युं हसिते च मायां तनूरुहेष्वोषधिजातयश्च ॥ २८ ॥ नदीश्च नाडीषु शिला नखेषु बुद्धावजं देवगणानृषींश्च । प्राणेषु गात्रे स्थिरजङ्गमानि सर्वाणि भूतानि ददर्श वीर: ॥ २९ ॥
તેણે નાડીઓમાં નદીઓને, નખોમાં શિલાઓને; બુદ્ધિમાં અજ બ્રહ્મા, દેવગણ અને મહર્ષિઓને; તેમજ પ્રાણો, ઇન્દ્રિયો અને સમગ્ર દેહમાં સ્થાવર-જંગમ સર્વ જીવોને જોયા। આ રીતે બલીએ પ્રભુના વિરાટ્ દેહમાં સમગ્ર જગતનું દર્શન કર્યું।
Verse 28
हृद्यङ्ग धर्मं स्तनयोर्मुरारे- र्ऋतं च सत्यं च मनस्यथेन्दुम् । श्रियं च वक्षस्यरविन्दहस्तां कण्ठे च सामानि समस्तरेफान् ॥ २५ ॥ इन्द्रप्रधानानमरान्भुजेषु तत्कर्णयो: ककुभो द्यौश्च मूर्ध्नि । केशेषु मेघाञ्छ्वसनं नासिकाया- मक्ष्णोश्च सूर्यं वदने च वह्निम् ॥ २६ ॥ वाण्यां च छन्दांसि रसे जलेशं भ्रुवोर्निषेधं च विधिं च पक्ष्मसु । अहश्च रात्रिं च परस्य पुंसो मन्युं ललाटेऽधर एव लोभम् ॥ २७ ॥ स्पर्शे च कामं नृप रेतसाम्भ: पृष्ठे त्वधर्मं क्रमणेषु यज्ञम् । छायासु मृत्युं हसिते च मायां तनूरुहेष्वोषधिजातयश्च ॥ २८ ॥ नदीश्च नाडीषु शिला नखेषु बुद्धावजं देवगणानृषींश्च । प्राणेषु गात्रे स्थिरजङ्गमानि सर्वाणि भूतानि ददर्श वीर: ॥ २९ ॥
આ રીતે બલી મહારાજે પ્રભુના વિરાટ્ દેહમાં હૃદયથી ઇન્દ્રિય સુધી ધર્માદિ તત્ત્વોને, વાણીમાં છંદ-મંત્રોને, નાડીઓમાં નદીઓને, બુદ્ધિમાં બ્રહ્મા આદિને, અને પ્રાણો સહિત સમગ્ર દેહમાં સ્થાવર-જંગમ સર્વ જીવોને એકસાથે જોયા—જાણે સમગ્ર જગત એ પુરુષોત્તમમાં જ સમાયેલું હોય।
Verse 29
हृद्यङ्ग धर्मं स्तनयोर्मुरारे- र्ऋतं च सत्यं च मनस्यथेन्दुम् । श्रियं च वक्षस्यरविन्दहस्तां कण्ठे च सामानि समस्तरेफान् ॥ २५ ॥ इन्द्रप्रधानानमरान्भुजेषु तत्कर्णयो: ककुभो द्यौश्च मूर्ध्नि । केशेषु मेघाञ्छ्वसनं नासिकाया- मक्ष्णोश्च सूर्यं वदने च वह्निम् ॥ २६ ॥ वाण्यां च छन्दांसि रसे जलेशं भ्रुवोर्निषेधं च विधिं च पक्ष्मसु । अहश्च रात्रिं च परस्य पुंसो मन्युं ललाटेऽधर एव लोभम् ॥ २७ ॥ स्पर्शे च कामं नृप रेतसाम्भ: पृष्ठे त्वधर्मं क्रमणेषु यज्ञम् । छायासु मृत्युं हसिते च मायां तनूरुहेष्वोषधिजातयश्च ॥ २८ ॥ नदीश्च नाडीषु शिला नखेषु बुद्धावजं देवगणानृषींश्च । प्राणेषु गात्रे स्थिरजङ्गमानि सर्वाणि भूतानि ददर्श वीर: ॥ २९ ॥
હે રાજન! બલિ મહારાજે મુરારીના વિરાટ્ દેહમાં હૃદયે ધર્મ, વક્ષસ્થળે ઋત અને સત્ય, મનમાં ચંદ્ર, ઉરઃસ્થળે કમળહસ્તા શ્રીલક્ષ્મી, કણ્ઠે સર્વ વેદધ્વનિ, ભુજાઓમાં ઇન્દ્રપ્રધાન દેવગણ, કાનમાં દિશાઓ, મસ્તકે ઊર્ધ્વલોક, કેશમાં મેઘ, નાસિકામાં વાયુ, નેત્રોમાં સૂર્ય અને મુખમાં અગ્નિ જોયા। તેમની વાણીમાં છંદ, જિહ્વારસમાં વરુણ, ભ્રૂમાં નિયમ-વિધિ, પાંપણોમાં દિવસ-રાત, લલાટે ક્રોધ અને અધરોમાં લોભ હતો। સ્પર્શમાં કામ, વીર્યમાં સર્વ જળ, પીઠે અધર્મ, પગલાંના ક્રમે યજ્ઞાગ્નિ; છાયામાં મૃત્યુ, હાસ્યમાં માયા, રોમોમાં ઔષધિઓ; નાડીઓમાં નદીઓ, નખોમાં શિલાઓ, બુદ્ધિમાં બ્રહ્મા-દેવ-ઋષિ, અને સમગ્ર દેહે સ્થાવર-જંગમ સર્વ ભૂતો—એ રીતે પ્રભુના વિરાટ્ રૂપમાં સર્વ જગત તેણે દર્શન કર્યું।
Verse 30
सर्वात्मनीदं भुवनं निरीक्ष्य सर्वेऽसुरा: कश्मलमापुरङ्ग । सुदर्शनं चक्रमसह्यतेजो धनुश्च शार्ङ्गं स्तनयित्नुघोषम् ॥ ३० ॥
હે રાજન! સર્વાત્મા ભગવાનના વિરાટ્ રૂપમાં આ સમગ્ર ભુવન સમાયેલું જોઈ, અને તેમના હાથમાં અસહ્ય તેજવાળું સુદર્શન ચક્ર તથા શારઙ્ગ ધનુષ્યનો મેઘગર્જના સમો ઘોષ જોઈ-સાંભળી, બલીના અનુયાયી સર્વ અસુરોના હૃદયમાં શોક અને ભય છવાઈ ગયો।
Verse 31
पर्जन्यघोषो जलज: पाञ्चजन्य: कौमोदकी विष्णुगदा तरस्विनी । विद्याधरोऽसि: शतचन्द्रयुक्त- स्तूणोत्तमावक्षयसायकौ च ॥ ३१ ॥
મેઘગર્જના સમો ઘોષ કરતો પ્રભુનો પાંઞ્ચજન્ય શંખ, અતિ બળવાન કૌમોદકી ગદા, વિદ્યાધર નામની તલવાર અને સો ચંદ્રચિહ્નોથી શોભિત ઢાલ, તેમજ અક્ષયસાયક નામનો શ્રેષ્ઠ તૂણિર—આ બધાં એકસાથે પ્રગટ થઈ પ્રભુની સ્તુતિ કરવા લાગ્યાં।
Verse 32
सुनन्दमुख्या उपतस्थुरीशं पार्षदमुख्या: सहलोकपाला: । स्फुरत्किरीटाङ्गदमीनकुण्डल: श्रीवत्सरत्नोत्तममेखलाम्बरै: ॥ ३२ ॥ मधुव्रतस्रग्वनमालयावृतो रराज राजन्भगवानुरुक्रम: । क्षितिं पदैकेन बलेर्विचक्रमे नभ: शरीरेण दिशश्च बाहुभि: ॥ ३३ ॥
સુનંદ વગેરે મુખ્ય પાર્ષદો તથા વિવિધ લોકોના લોકપાલો સાથે, ઈશ્વર પાસે ઉપસ્થિત થઈ સ્તુતિ કરવા લાગ્યા। પ્રભુના મસ્તક પર ઝગમગતું કિરીટ, ભુજાઓમાં અંગદ, અને માછલી સમા ચમકતા કુંડળ હતાં। તેમના વક્ષસ્થળ પર શ્રીવત્સ ચિહ્ન અને કૌસ્તુભ રત્ન શોભતું હતું। તેઓ પીતાંબર ધારણ કરીને, મેખલાથી બદ્ધ, અને મધમાખીઓથી ઘેરાયેલી પુષ્પમાળાથી અલંકૃત થઈ, ઉરુક્રમ ભગવાન અતિ શોભાયમાન રીતે વિરાજમાન હતા।
Verse 33
सुनन्दमुख्या उपतस्थुरीशं पार्षदमुख्या: सहलोकपाला: । स्फुरत्किरीटाङ्गदमीनकुण्डल: श्रीवत्सरत्नोत्तममेखलाम्बरै: ॥ ३२ ॥ मधुव्रतस्रग्वनमालयावृतो रराज राजन्भगवानुरुक्रम: । क्षितिं पदैकेन बलेर्विचक्रमे नभ: शरीरेण दिशश्च बाहुभि: ॥ ३३ ॥
હે રાજન! આ રીતે દિવ્ય તેજથી પ્રગટ થયેલા ઉરુક્રમ ભગવાને બલીની સામે એક જ પગલાંથી સમગ્ર પૃથ્વી માપી લીધી; પોતાના શરીરે આકાશ ઢાંકી દીધું; અને ભુજાઓથી સર્વ દિશાઓ વ્યાપ્ત કરી દીધી।
Verse 34
पदं द्वितीयं क्रमतस्त्रिविष्टपं न वै तृतीयाय तदीयमण्वपि । उरुक्रमस्याङ्घ्रिरुपर्युपर्यथो महर्जनाभ्यां तपस: परं गत: ॥ ३४ ॥
પ્રભુએ બીજું પગલું ભરતાં જ સ્વર્ગલોકોને આવરી લીધા; ત્રીજા પગલાં માટે અણુ જેટલી જગ્યા પણ રહી નહિ. ઉરુક્રમના ચરણ ઉપરથી ઉપર વધીને મહર, જન, તપો લોકોથી પણ પર ગયા।
Frequently Asked Questions
Bali judged that retracting a pledged gift to a brāhmaṇa would be adharma rooted in greed, violating satya and dāna. In Bhāgavata ethics, a guru’s instruction that contradicts core dharma and devotion is not upheld; Bali accepts personal loss to preserve truthfulness and surrender to Viṣṇu’s arrangement.
The chapter frames material opulence as temporary and detachable at death, while devotion, integrity, and the Lord’s favor are permanent. By giving everything to Vāmana, Bali is purified of possessiveness and positioned for the Lord’s direct guardianship—protection that may appear externally as dispossession.
Devas and higher beings—Gandharvas, Vidyādharas, Siddhas, Cāraṇas, Kinnaras, and Kimpuruṣas—celebrate him because he performs an exceptionally difficult act: gifting the three worlds to Viṣṇu even while knowing the Lord supports Bali’s adversaries, demonstrating rare nonduplicitous dharma.
The viśvarūpa discloses Viṣṇu as the totality of cosmic order (sthāna) and the indwelling basis of all elements, beings, and principles. It transforms a ‘small brāhmaṇa beggar’ into the absolute sovereign, establishing that the transaction is not ordinary charity but a revelation of the Lord’s ownership of all worlds.
The two steps symbolically and literally encompass the entire cosmic domain—earth and heavens—demonstrating the Lord’s complete proprietorship. The narrative then forces the ethical-theological question of surrender: if nothing remains outside God’s claim, the final offering must be the self (or one’s head), which the next chapter develops.