Adhyaya 2
Trikūṭa Mountain, Ṛtumat Garden, and the Beginning of Gajendra’s Crisis
શુકદેવ ગોસ્વામી મહારાજ પરિક્ષિતને ક્ષીરસમુદ્રમાં ઊભેલા મહિમાવંત ત્રિકૂટ પર્વતનું વર્ણન કરે છે—તેના ત્રણ મુખ્ય શિખરો, રત્નમય ખીણો, ઝરણાં, પક્ષીઓ અને દિવ્ય નિવાસીઓ. પછી વરુણદેવનું સર્વઋતુ ઉપવન ‘ઋતુમત’ અને કમળોથી ભરેલું સરોવર વર્ણાય છે, જે મહાન આધ્યાત્મિક ઘટનાની ભૂમિકા રચે છે. ત્યાં ગજોના અધિપતિ ગજેન્દ્ર પોતાના ઝુંડ સાથે આવી સ્નાન-પાન કરે છે અને સ્નેહથી પરિવારની સેવા કરે છે—માયામાં દેહાસક્તિનું દૃષ્ટાંત. દૈવયોગે એક બળવાન મગર ગજેન્દ્રના પગને પકડી લે છે અને સહસ્ર વર્ષો સુધી ઘોર સંઘર્ષ ચાલે છે. પાણીમાં હોવાથી મગરનું બળ વધે છે અને ગજેન્દ્રનું ક્ષીણ થાય છે; ત્યારે ગજેન્દ્ર સમજે છે કે સાંસારિક સહાય વ્યર્થ છે અને એકમાત્ર સર્વશરણ શ્રીહરિ જ આશ્રય છે. આ અધ્યાય સૌંદર્યથી સંકટ તરફ લઈ જઈ, આગળના ભાગમાં શરણાગતિ-પ્રાર્થના અને ભગવદ્કૃપાના હસ્તક્ષેપ માટે પાયો મૂકે છે.
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच आसीद् गिरिवरो राजंस्त्रिकूट इति विश्रुत: । क्षीरोदेनावृत: श्रीमान्योजनायुतमुच्छ्रित: ॥ १ ॥
શ્રીશુકદેવે કહ્યું—હે રાજન, ત્રિકૂટ નામે પ્રસિદ્ધ એક મહાન પર્વત હતો. તે ક્ષીરસાગરથી ઘેરાયેલો, શ્રીમંત અને દસ હજાર યોજન ઊંચો હતો.
Verse 2
तावता विस्तृत: पर्यक्त्रिभि: शृङ्गै: पयोनिधिम् । दिश: खं रोचयन्नास्ते रौप्यायसहिरण्मयै: ॥ २ ॥ अन्यैश्च ककुभ: सर्वा रत्नधातुविचित्रितै: । नानाद्रुमलतागुल्मैर्निर्घोषैर्निर्झराम्भसाम् ॥ ३ ॥
એ પર્વત એટલો જ લાંબો-પહોળો હતો. લોખંડ, ચાંદી અને સોનાથી બનેલા તેના ત્રણ મુખ્ય શિખરો દિશાઓ અને આકાશને શોભિત કરતા. અન્ય અનેક શિખરો રત્નો અને ધાતુઓથી વિચિત્ર, વિવિધ વૃક્ષ-લતા-ઝાડીઓથી સજ્જ હતા; અને ઝરણાંઓના જળનો મધુર નાદ સર્વ દિશાની શોભા વધારતો હતો.
Verse 3
तावता विस्तृत: पर्यक्त्रिभि: शृङ्गै: पयोनिधिम् । दिश: खं रोचयन्नास्ते रौप्यायसहिरण्मयै: ॥ २ ॥ अन्यैश्च ककुभ: सर्वा रत्नधातुविचित्रितै: । नानाद्रुमलतागुल्मैर्निर्घोषैर्निर्झराम्भसाम् ॥ ३ ॥
એ પર્વત એટલો જ લાંબો-પહોળો હતો. લોખંડ, ચાંદી અને સોનાથી બનેલા તેના ત્રણ મુખ્ય શિખરો દિશાઓ અને આકાશને શોભિત કરતા. અન્ય અનેક શિખરો રત્નો અને ધાતુઓથી વિચિત્ર, વિવિધ વૃક્ષ-લતા-ઝાડીઓથી સજ્જ હતા; અને ઝરણાંઓના જળનો મધુર નાદ સર્વ દિશાની શોભા વધારતો હતો.
Verse 4
स चावनिज्यमानाङ्घ्रि: समन्तात् पयऊर्मिभि: । करोति श्यामलां भूमिं हरिन्मरकताश्मभि: ॥ ४ ॥
તે પર્વતના પાદપ્રદેશને ચારે તરફથી ક્ષીરની તરંગો સતત ધોઈ રહે છે; અને તેમાંથી ઉત્પન્ન હરિત મરકત રત્નોથી આઠેય દિશામાં ભૂમિ શ્યામલ-હરિત બની જાય છે.
Verse 5
सिद्धचारणगन्धर्वैर्विद्याधरमहोरगै: । किन्नरैरप्सरोभिश्च क्रीडद्भिर्जुष्टकन्दर: ॥ ५ ॥
તે પર્વતની ગુફાઓ સિદ્ધો, ચારણો, ગંધર્વો, વિદ્યાધરો, મહોરગો (નાગો), કિન્નરો અને અપ્સરાઓના ક્રીડા-વિહારથી ભરપૂર રહે છે, કારણ કે તેઓ સૌ ત્યાં રમવા આવે છે.
Verse 6
यत्र सङ्गीतसन्नादैर्नदद्गुहममर्षया । अभिगर्जन्ति हरय: श्लाघिन: परशङ्कया ॥ ६ ॥
જ્યાં ગુફાઓમાં દેવગાનનો ગુંજતો નાદ થાય છે, ત્યાં પોતાના બળનો ગર્વ ધરાવતા સિંહો બીજો સિંહ ગર્જે છે એમ શંકા કરીને અસહ્ય ઈર્ષ્યાથી ગર્જના કરે છે।
Verse 7
नानारण्यपशुव्रातसङ्कुलद्रोण्यलङ्कृत: । चित्रद्रुमसुरोद्यानकलकण्ठविहङ्गम: ॥ ७ ॥
ત્રિકૂટ પર્વતની ખીણો અનેક પ્રકારના જંગલી પ્રાણીઓના સમૂહોથી ભરેલી હતી, અને દેવોના ઉપવનોમાં પોષાયેલા વિચિત્ર વૃક્ષોમાં મધુર કંઠવાળા પક્ષીઓ કલરવ કરતા હતા।
Verse 8
सरित्सरोभिरच्छोदै: पुलिनैर्मणिवालुकै: । देवस्त्रीमज्जनामोदसौरभाम्ब्वनिलैर्युत: ॥ ८ ॥
ત્રિકૂટ પર્વતમાં અનેક નદીઓ અને સરોવરો હતાં; તેમના કિનારા રેતીકણ જેવી નાની રત્નવાળુકાથી ઢંકાયેલા હતાં. જળ સ્ફટિક સમું નિર્મળ હતું; દેવાંગનાઓ તેમાં સ્નાન કરે ત્યારે તેમના અંગસૌરભથી જળ અને પવન સુગંધિત થઈ વાતાવરણને મોહક બનાવતા।
Verse 9
तस्य द्रोण्यां भगवतो वरुणस्य महात्मन: । उद्यानमृतुमन्नाम आक्रीडं सुरयोषिताम् ॥ ९ ॥ सर्वतोऽलङ्कृतं दिव्यैर्नित्यपुष्पफलद्रुमै: । मन्दारै: पारिजातैश्च पाटलाशोकचम्पकै: ॥ १० ॥ चूतै: पियालै: पनसैराम्रैराम्रातकैरपि । क्रमुकैर्नारिकेलैश्च खर्जूरैर्बीजपूरकै: ॥ ११ ॥ मधुकै: शालतालैश्च तमालैरसनार्जुनै: । अरिष्टोडुम्बरप्लक्षैर्वटै: किंशुकचन्दनै: ॥ १२ ॥ पिचुमर्दै: कोविदारै: सरलै: सुरदारुभि: । द्राक्षेक्षुरम्भाजम्बुभिर्बदर्यक्षाभयामलै: ॥ १३ ॥
ત્રિકૂટની એક ખીણમાં મહાત્મા ભક્ત વરુણનું ‘ઋતુમત્’ નામનું ઉદ્યાન હતું, જે દેવાંગનાઓનું ક્રીડાસ્થાન હતું. તે સર્વત્ર દિવ્ય વૃક્ષોથી શોભિત હતું, જેમાં સર્વ ઋતુઓમાં ફૂલ-ફળ આવતાં—મંદાર, પારિજાત, પાટલ, અશોક, ચંપક; ચૂત, પિયાલ, પનસ, કેરી, આમ્રાતક, ક્રમુક (સુપારી), નારિકેલ, ખર્જૂર, બીજપૂરક (દાડમ); મધુક, શાલ, તાળ, તમાલ, અસન, અર્જુન, અરિષ્ટ, ઉડુંબર, પ્લક્ષ, વડ, કિংশુક, ચંદન; તેમજ પિચુમર્દ, કોવિદાર, સરલ, દેવદારુ, દ્રાક્ષ, ઇક્ષુ, રંભા (કેળા), જંબુ, બદરી, અક્ષ, અભયા અને આમલકી પણ હતાં।
Verse 10
तस्य द्रोण्यां भगवतो वरुणस्य महात्मन: । उद्यानमृतुमन्नाम आक्रीडं सुरयोषिताम् ॥ ९ ॥ सर्वतोऽलङ्कृतं दिव्यैर्नित्यपुष्पफलद्रुमै: । मन्दारै: पारिजातैश्च पाटलाशोकचम्पकै: ॥ १० ॥ चूतै: पियालै: पनसैराम्रैराम्रातकैरपि । क्रमुकैर्नारिकेलैश्च खर्जूरैर्बीजपूरकै: ॥ ११ ॥ मधुकै: शालतालैश्च तमालैरसनार्जुनै: । अरिष्टोडुम्बरप्लक्षैर्वटै: किंशुकचन्दनै: ॥ १२ ॥ पिचुमर्दै: कोविदारै: सरलै: सुरदारुभि: । द्राक्षेक्षुरम्भाजम्बुभिर्बदर्यक्षाभयामलै: ॥ १३ ॥
ત્રિકૂટની એક ખીણમાં મહાત્મા ભક્ત વરુણનું ‘ઋતુમત્’ નામનું ઉદ્યાન હતું, જે દેવાંગનાઓનું ક્રીડાસ્થાન હતું. તે સર્વત્ર દિવ્ય વૃક્ષોથી શોભિત હતું, જેમાં સર્વ ઋતુઓમાં ફૂલ-ફળ આવતાં—મંદાર, પારિજાત, પાટલ, અશોક, ચંપક; ચૂત, પિયાલ, પનસ, કેરી, આમ્રાતક, ક్రమુક, નારિકેલ, ખર્જૂર, બીજપૂરક; મધુક, શાલ, તાળ, તમાલ, અસન, અર્જુન, અરિષ્ટ, ઉડુંબર, પ્લક્ષ, વડ, કિংশુક, ચંદન; તેમજ પિચુમર્દ, કોવિદાર, સરલ, દેવદારુ, દ્રાક્ષ, ઇક્ષુ, રંભા, જંબુ, બદરી, અક્ષ, અભયા અને આમલકી પણ હતાં।
Verse 11
तस्य द्रोण्यां भगवतो वरुणस्य महात्मन: । उद्यानमृतुमन्नाम आक्रीडं सुरयोषिताम् ॥ ९ ॥ सर्वतोऽलङ्कृतं दिव्यैर्नित्यपुष्पफलद्रुमै: । मन्दारै: पारिजातैश्च पाटलाशोकचम्पकै: ॥ १० ॥ चूतै: पियालै: पनसैराम्रैराम्रातकैरपि । क्रमुकैर्नारिकेलैश्च खर्जूरैर्बीजपूरकै: ॥ ११ ॥ मधुकै: शालतालैश्च तमालैरसनार्जुनै: । अरिष्टोडुम्बरप्लक्षैर्वटै: किंशुकचन्दनै: ॥ १२ ॥ पिचुमर्दै: कोविदारै: सरलै: सुरदारुभि: । द्राक्षेक्षुरम्भाजम्बुभिर्बदर्यक्षाभयामलै: ॥ १३ ॥
ત્રિકૂટ પર્વતની એક દ્રોણીમાં ‘ઋતુમત’ નામનું દિવ્ય ઉદ્યાન હતું. તે મહાત્મા વરુણદેવનું હતું અને દેવયોષિતાઓનું ક્રીડાસ્થાન હતું. ત્યાં સર્વ ઋતુઓમાં પુષ્પ-ફળ આપતા વૃક્ષો—મંદાર, પારિજાત, પાટલ, અશોક, ચંપક, ચૂત, પિયાલ, પનસ, આમ્ર વગેરે—સર્વત્ર શોભતા હતા.
Verse 12
तस्य द्रोण्यां भगवतो वरुणस्य महात्मन: । उद्यानमृतुमन्नाम आक्रीडं सुरयोषिताम् ॥ ९ ॥ सर्वतोऽलङ्कृतं दिव्यैर्नित्यपुष्पफलद्रुमै: । मन्दारै: पारिजातैश्च पाटलाशोकचम्पकै: ॥ १० ॥ चूतै: पियालै: पनसैराम्रैराम्रातकैरपि । क्रमुकैर्नारिकेलैश्च खर्जूरैर्बीजपूरकै: ॥ ११ ॥ मधुकै: शालतालैश्च तमालैरसनार्जुनै: । अरिष्टोडुम्बरप्लक्षैर्वटै: किंशुकचन्दनै: ॥ १२ ॥ पिचुमर्दै: कोविदारै: सरलै: सुरदारुभि: । द्राक्षेक्षुरम्भाजम्बुभिर्बदर्यक्षाभयामलै: ॥ १३ ॥
તે ઉદ્યાનમાં મધુક, શાલ, તાળ, તમાલ, અસન, અર્જુન, અરિષ્ટ, ઉદુમ્બર, પ્લક્ષ, વડ, કિংশુક અને ચંદન વગેરે વૃક્ષો પણ હતાં. નાનાવિધ પુષ્પ-ફળોથી તે સદા શોભિત રહેતું; વરુણદેવનું તે બાગ દેવયોષિતાઓની ક્રીડાભૂમિ સમું તેજસ્વી હતું.
Verse 13
तस्य द्रोण्यां भगवतो वरुणस्य महात्मन: । उद्यानमृतुमन्नाम आक्रीडं सुरयोषिताम् ॥ ९ ॥ सर्वतोऽलङ्कृतं दिव्यैर्नित्यपुष्पफलद्रुमै: । मन्दारै: पारिजातैश्च पाटलाशोकचम्पकै: ॥ १० ॥ चूतै: पियालै: पनसैराम्रैराम्रातकैरपि । क्रमुकैर्नारिकेलैश्च खर्जूरैर्बीजपूरकै: ॥ ११ ॥ मधुकै: शालतालैश्च तमालैरसनार्जुनै: । अरिष्टोडुम्बरप्लक्षैर्वटै: किंशुकचन्दनै: ॥ १२ ॥ पिचुमर्दै: कोविदारै: सरलै: सुरदारुभि: । द्राक्षेक्षुरम्भाजम्बुभिर्बदर्यक्षाभयामलै: ॥ १३ ॥
ત્યાં દ્રાક્ષ, શેરડી, કેળાં, જાંબુ, બદરી, અક્ષ, અભય અને આમળકી વગેરે પણ હતાં; તેમજ પિચુમર્દ, કોવિદાર, સરલ અને સુરદારુ જેવા વૃક્ષોથી તે ચારે તરફ ભરપૂર હતું. આ રીતે નિત્ય ઋતુના પુષ્પ-ફળથી સમૃદ્ધ તે ઉદ્યાન ત્રિકૂટની દ્રોણીમાં દિવ્ય શોભા ધારણ કરતું હતું.
Verse 14
८.२.१४-१९ बिल्वै: कपित्थैर्जम्बीरैर्वृतो भल्लातकादिभि: । तस्मिन्सर: सुविपुलं लसत्काञ्चनपङ्कजम् ॥ १४ ॥ कुमुदोत्पलकह्लारशतपत्रश्रियोर्जितम् । मत्तषट्पदनिर्घुष्टं शकुन्तैश्च कलस्वनै: ॥ १५ ॥ हंसकारण्डवाकीर्णं चक्राह्वै: सारसैरपि । जलकुक्कुटकोयष्टिदात्यूहकुलकूजितम् ॥ १६ ॥ मत्स्यकच्छपसञ्चारचलत्पद्मरज:पय: । कदम्बवेतसनलनीपवञ्जुलकैर्वृतम् ॥ १७ ॥ कुन्दै: कुरुबकाशोकै: शिरीषै: कूटजेङ्गुदै: । कुब्जकै: स्वर्णयूथीभिर्नागपुन्नागजातिभि: ॥ १८ ॥ मल्लिकाशतपत्रैश्च माधवीजालकादिभि: । शोभितं तीरजैश्चान्यैर्नित्यर्तुभिरलं द्रुमै: ॥ १९ ॥
તે ઉદ્યાનમાં બિલ્વ, કપિત્થ, જંબીર અને ભલ્લાતક વગેરે વૃક્ષોથી ઘેરાયેલું એક અતિ વિશાળ સરોવર હતું, જેમાં સોનાની જેમ ઝગમગતા કમળો ખીલ્યા હતા. કુમુદ, ઉત્પલ, કહ્લાર અને શતપત્ર જેવા પુષ્પોથી તે સમૃદ્ધ બની પર્વતની શોભા વધારતું હતું.
Verse 15
८.२.१४-१९ बिल्वै: कपित्थैर्जम्बीरैर्वृतो भल्लातकादिभि: । तस्मिन्सर: सुविपुलं लसत्काञ्चनपङ्कजम् ॥ १४ ॥ कुमुदोत्पलकह्लारशतपत्रश्रियोर्जितम् । मत्तषट्पदनिर्घुष्टं शकुन्तैश्च कलस्वनै: ॥ १५ ॥ हंसकारण्डवाकीर्णं चक्राह्वै: सारसैरपि । जलकुक्कुटकोयष्टिदात्यूहकुलकूजितम् ॥ १६ ॥ मत्स्यकच्छपसञ्चारचलत्पद्मरज:पय: । कदम्बवेतसनलनीपवञ्जुलकैर्वृतम् ॥ १७ ॥ कुन्दै: कुरुबकाशोकै: शिरीषै: कूटजेङ्गुदै: । कुब्जकै: स्वर्णयूथीभिर्नागपुन्नागजातिभि: ॥ १८ ॥ मल्लिकाशतपत्रैश्च माधवीजालकादिभि: । शोभितं तीरजैश्चान्यैर्नित्यर्तुभिरलं द्रुमै: ॥ १९ ॥
તે સરોવર કુમુદ, ઉત્પલ, કહ્લાર અને શતપત્ર પુષ્પોની શોભાથી સમૃદ્ધ હતું. મધુ પી ને મત્ત થયેલા ભમરા ગુંજતા હતા અને મધુર સ્વરવાળા પક્ષીઓ કલરવ કરતા; તેથી તે સ્થાન અતિ રમણીય બન્યું હતું.
Verse 16
८.२.१४-१९ बिल्वै: कपित्थैर्जम्बीरैर्वृतो भल्लातकादिभि: । तस्मिन्सर: सुविपुलं लसत्काञ्चनपङ्कजम् ॥ १४ ॥ कुमुदोत्पलकह्लारशतपत्रश्रियोर्जितम् । मत्तषट्पदनिर्घुष्टं शकुन्तैश्च कलस्वनै: ॥ १५ ॥ हंसकारण्डवाकीर्णं चक्राह्वै: सारसैरपि । जलकुक्कुटकोयष्टिदात्यूहकुलकूजितम् ॥ १६ ॥ मत्स्यकच्छपसञ्चारचलत्पद्मरज:पय: । कदम्बवेतसनलनीपवञ्जुलकैर्वृतम् ॥ १७ ॥ कुन्दै: कुरुबकाशोकै: शिरीषै: कूटजेङ्गुदै: । कुब्जकै: स्वर्णयूथीभिर्नागपुन्नागजातिभि: ॥ १८ ॥ मल्लिकाशतपत्रैश्च माधवीजालकादिभि: । शोभितं तीरजैश्चान्यैर्नित्यर्तुभिरलं द्रुमै: ॥ १९ ॥
તે ઉપવનમાં એક અતિ વિશાળ સરોવર હતું, જેમાં ઝગમગતા સુવર્ણ સમા કમળો તથા કુમુદ, ઉત્પલ, કહ્લાર અને શતપત્ર પુષ્પો ખીલીને પર્વતની શોભા વધારતા હતા. ત્યાં બિલ્વ, કપિત્થ, જંબીર અને ભલ્લાતક વગેરે વૃક્ષો હતા; મધુ પી ને મત્ત થયેલા ભમરા ગુંજન કરતા અને મધુર સ્વરવાળા પક્ષીઓ કલરવ કરતા.
Verse 17
८.२.१४-१९ बिल्वै: कपित्थैर्जम्बीरैर्वृतो भल्लातकादिभि: । तस्मिन्सर: सुविपुलं लसत्काञ्चनपङ्कजम् ॥ १४ ॥ कुमुदोत्पलकह्लारशतपत्रश्रियोर्जितम् । मत्तषट्पदनिर्घुष्टं शकुन्तैश्च कलस्वनै: ॥ १५ ॥ हंसकारण्डवाकीर्णं चक्राह्वै: सारसैरपि । जलकुक्कुटकोयष्टिदात्यूहकुलकूजितम् ॥ १६ ॥ मत्स्यकच्छपसञ्चारचलत्पद्मरज:पय: । कदम्बवेतसनलनीपवञ्जुलकैर्वृतम् ॥ १७ ॥ कुन्दै: कुरुबकाशोकै: शिरीषै: कूटजेङ्गुदै: । कुब्जकै: स्वर्णयूथीभिर्नागपुन्नागजातिभि: ॥ १८ ॥ मल्लिकाशतपत्रैश्च माधवीजालकादिभि: । शोभितं तीरजैश्चान्यैर्नित्यर्तुभिरलं द्रुमै: ॥ १९ ॥
માછલીઓ અને કાચબાઓના સંચારથી જળ હલચલ કરતું હતું અને કમળમાંથી પડેલા પરાગથી જાણે અલંકૃત લાગતું હતું. તે સરોવર ચારે બાજુ કદંબ, વેતસ, નલ, નીપ અને વંજુલક વગેરે વનસ્પતિઓથી ઘેરાયેલું હતું.
Verse 18
८.२.१४-१९ बिल्वै: कपित्थैर्जम्बीरैर्वृतो भल्लातकादिभि: । तस्मिन्सर: सुविपुलं लसत्काञ्चनपङ्कजम् ॥ १४ ॥ कुमुदोत्पलकह्लारशतपत्रश्रियोर्जितम् । मत्तषट्पदनिर्घुष्टं शकुन्तैश्च कलस्वनै: ॥ १५ ॥ हंसकारण्डवाकीर्णं चक्राह्वै: सारसैरपि । जलकुक्कुटकोयष्टिदात्यूहकुलकूजितम् ॥ १६ ॥ मत्स्यकच्छपसञ्चारचलत्पद्मरज:पय: । कदम्बवेतसनलनीपवञ्जुलकैर्वृतम् ॥ १७ ॥ कुन्दै: कुरुबकाशोकै: शिरीषै: कूटजेङ्गुदै: । कुब्जकै: स्वर्णयूथीभिर्नागपुन्नागजातिभि: ॥ १८ ॥ मल्लिकाशतपत्रैश्च माधवीजालकादिभि: । शोभितं तीरजैश्चान्यैर्नित्यर्तुभिरलं द्रुमै: ॥ १९ ॥
તે સરોવર ચારે બાજુ કુંદ, કુરુબક, અશોક, શિરીષ, કૂટજ, ઇંગુદ, કુબ્જક તથા સ્વર્ણ-યૂથી, નાગ, પુન્નાગ અને જાતી વગેરે પુષ્પવૃક્ષોથી શોભિત હતું. નાનાવિધ સુગંધિત ફૂલોથી કિનારો પણ મનોહર બન્યો હતો.
Verse 19
८.२.१४-१९ बिल्वै: कपित्थैर्जम्बीरैर्वृतो भल्लातकादिभि: । तस्मिन्सर: सुविपुलं लसत्काञ्चनपङ्कजम् ॥ १४ ॥ कुमुदोत्पलकह्लारशतपत्रश्रियोर्जितम् । मत्तषट्पदनिर्घुष्टं शकुन्तैश्च कलस्वनै: ॥ १५ ॥ हंसकारण्डवाकीर्णं चक्राह्वै: सारसैरपि । जलकुक्कुटकोयष्टिदात्यूहकुलकूजितम् ॥ १६ ॥ मत्स्यकच्छपसञ्चारचलत्पद्मरज:पय: । कदम्बवेतसनलनीपवञ्जुलकैर्वृतम् ॥ १७ ॥ कुन्दै: कुरुबकाशोकै: शिरीषै: कूटजेङ्गुदै: । कुब्जकै: स्वर्णयूथीभिर्नागपुन्नागजातिभि: ॥ १८ ॥ मल्लिकाशतपत्रैश्च माधवीजालकादिभि: । शोभितं तीरजैश्चान्यैर्नित्यर्तुभिरलं द्रुमै: ॥ १९ ॥
મલ્લિકા, શતપત્ર તથા માધવી, જાલકા વગેરે લતાઓથી તે સરોવર અને તેના કિનારા શોભિત હતા. કિનારે અન્ય અનેક એવા વૃક્ષો પણ હતા જે નિત્ય ઋતુ સમા સદા ફૂલ-ફળ આપતા. આ રીતે સમગ્ર પર્વત દિવ્ય શોભાથી મહિમાવંત દેખાતો હતો.
Verse 20
तत्रैकदा तद्गिरिकाननाश्रय: करेणुभिर्वारणयूथपश्चरन् । सकण्टकं कीचकवेणुवेत्रवद् विशालगुल्मं प्ररुजन्वनस्पतीन् ॥ २० ॥
એક વખત ત્રિકૂટ પર્વતના વનમાં રહેતો હાથીઓનો નાયક પોતાની હાથીણીઓ સાથે સરોવર તરફ ફરવા નીકળ્યો. રસ્તામાં તે કાંટાની ચિંતા કર્યા વિના કીચક, વેણુ, વેતસ વગેરે લતાઓ, ઝાડીઓ અને વૃક્ષોને તોડી નાખતો આગળ વધ્યો.
Verse 21
यद्गन्धमात्राद्धरयो गजेन्द्रा व्याघ्रादयो व्यालमृगा: सखड्गा: । महोरगाश्चापि भयाद्द्रवन्ति सगौरकृष्णा: सरभाश्चमर्य: ॥ २१ ॥
તે ગજેન્દ્રની માત્ર સુગંધ મળતાં જ બીજા હાથીઓ, વાઘ વગેરે ભયંકર પશુઓ, સિંહ, ગેંડા, મહાસર્પો તથા શ્વેત‑કૃષ્ણ સરભો ભયથી દોડી ગયા; ચમરી હરણ પણ ભાગી ગયું.
Verse 22
गोपुच्छशालावृकमर्कटाश्च । अन्यत्र क्षुद्रा हरिणा: शशादय- श्चरन्त्यभीता यदनुग्रहेण ॥ २२ ॥
તે ગજેન્દ્રના અનुग્રહથી શિયાળ, વરુ, મહિષ, રીંછ, વરાહ, ગોપુચ્છ, સસલું, સજારુ, વાંદરા, અન્ય હરણો અને અનેક નાના પ્રાણી વનમાં અન્યત્ર નિર્ભયે ફરતા; તેને તેઓ ડરતા નહોતા.
Verse 23
स घर्मतप्त: करिभि: करेणुभि- र्वृतो मदच्युत्करभैरनुद्रुत: । गिरिं गरिम्णा परित: प्रकम्पयन् निषेव्यमाणोऽलिकुलैर्मदाशनै: ॥ २३ ॥ सरोऽनिलं पङ्कजरेणुरूषितं जिघ्रन्विदूरान्मदविह्वलेक्षण: । वृत: स्वयूथेन तृषार्दितेन तत् सरोवराभ्यासमथागमद्द्रुतम् ॥ २४ ॥
ઘામથી તપેલો ગજપતિ નર‑માદા હાથીઓથી ઘેરાયેલો હતો અને મદ ટપકાવતા બચ્ચાં તેની પાછળ ચાલતા. પોતાના ભારે દેહના ભારથી તે ત્રિકૂટ પર્વતને ચારે તરફ કંપાવતો આગળ વધ્યો; મધુપાન કરનારા ભમરા તેના મદનું આસ્વાદ લઈ સેવા કરતા. દૂરથી જ પવન સાથે સરોવરથી આવેલી કમળ‑પરાગની સુગંધ સૂંઘતો, મદથી વિહ્વળ નજરે, તરસથી પીડિત પોતાના યુથ સાથે તે ઝડપથી સરોવરનાં કાંઠે આવી પહોંચ્યો.
Verse 24
स घर्मतप्त: करिभि: करेणुभि- र्वृतो मदच्युत्करभैरनुद्रुत: । गिरिं गरिम्णा परित: प्रकम्पयन् निषेव्यमाणोऽलिकुलैर्मदाशनै: ॥ २३ ॥ सरोऽनिलं पङ्कजरेणुरूषितं जिघ्रन्विदूरान्मदविह्वलेक्षण: । वृत: स्वयूथेन तृषार्दितेन तत् सरोवराभ्यासमथागमद्द्रुतम् ॥ २४ ॥
ઘામથી તપેલો ગજપતિ નર‑માદા હાથીઓથી ઘેરાયેલો હતો અને મદ ટપકાવતા બચ્ચાં તેની પાછળ ચાલતા. પોતાના ભારે દેહના ભારથી તે ત્રિકૂટ પર્વતને ચારે તરફ કંપાવતો આગળ વધ્યો; મધુપાન કરનારા ભમરા તેના મદનું આસ્વાદ લઈ સેવા કરતા. દૂરથી જ પવન સાથે સરોવરથી આવેલી કમળ‑પરાગની સુગંધ સૂંઘતો, મદથી વિહ્વળ નજરે, તરસથી પીડિત પોતાના યુથ સાથે તે ઝડપથી સરોવરનાં કાંઠે આવી પહોંચ્યો.
Verse 25
विगाह्य तस्मिन्नमृताम्बु निर्मलं हेमारविन्दोत्पलरेणुरूषितम् । पपौ निकामं निजपुष्करोद्धृत- मात्मानमद्भि: स्नपयन्गतक्लम: ॥ २५ ॥
ગજેન્દ્રરાજ તે નિર્મળ, ઠંડા, અમૃતસમાન જળમાં ઉતર્યો; તે સુવર્ણાભ કમળો અને નિલોત્પલોના પરાગથી સુગંધિત હતું. તેણે સ્નાન કરીને થાક ઉતાર્યો, પછી સૂંઢથી જળ ઉઠાવી મનભર પીધું અને તૃપ્ત થયો.
Verse 26
स पुष्करेणोद्धृतशीकराम्बुभि- र्निपाययन्संस्नपयन्यथा गृही । घृणी करेणु: करभांश्च दुर्मदो नाचष्ट कृच्छ्रं कृपणोऽजमायया ॥ २६ ॥
જેમ આધ્યાત્મિક જ્ઞાન વિના કુટુંબમાં આસક્ત મનુષ્ય, તેમ શ્રીકૃષ્ણની બાહ્ય માયાથી મોહિત ગજેન્દ્રે સૂંડથી સરોવરનું પાણી ઉઠાવી પોતાની હથિનીઓ અને બચ્ચાંને સ્નાન કરાવ્યું અને પીવડાવ્યું; આ કઠિન પરિશ્રમને તેણે કષ્ટ માન્યું નહીં.
Verse 27
तं तत्र कश्चिन्नृप दैवचोदितो ग्राहो बलीयांश्चरणे रुषाग्रहीत् । यदृच्छयैवं व्यसनं गतो गजो यथाबलं सोऽतिबलो विचक्रमे ॥ २७ ॥
હે રાજા, દૈવની વ્યવસ્થાથી ત્યાં એક અત્યંત બળવાન મગર ક્રોધિત થઈ પાણીમાં ગજેન્દ્રના પગને પકડી બેઠો. આવી અચાનક આપત્તિમાં પણ તે શક્તિશાળી હાથી પોતાની પૂરી શક્તિથી છૂટવા પ્રયત્ન કરવા લાગ્યો.
Verse 28
तथातुरं यूथपतिं करेणवो विकृष्यमाणं तरसा बलीयसा । विचुक्रुशुर्दीनधियोऽपरे गजा: पार्ष्णिग्रहास्तारयितुं न चाशकन् ॥ २८ ॥
પછી અત્યંત બળવાન મગરના વેગથી ખેંચાતો યુથપતિ ગજેન્દ્ર એવી દયનીય સ્થિતિમાં દેખાતા હથિનીઓ અત્યંત દુઃખી થઈ રડવા લાગી. બીજા હાથીઓ પાછળથી પકડી બચાવવા ઇચ્છતા હતા, પરંતુ મગરના મહાબળને કારણે તેઓ બચાવી શક્યા નહીં.
Verse 29
नियुध्यतोरेवमिभेन्द्रनक्रयो- र्विकर्षतोरन्तरतो बहिर्मिथ: । समा: सहस्रं व्यगमन् महीपते सप्राणयोश्चित्रममंसतामरा: ॥ २९ ॥
હે મહીપતિ, આ રીતે હાથી અને મગર એકબીજાને ક્યારેક પાણીમાં અંદર, ક્યારેક બહાર ખેંચતા ખેંચતા યુદ્ધ કરતા રહ્યા અને એક હજાર વર્ષ વીતી ગયા. બંને જીવંત હોવા છતાં ચાલતા આ સંઘર્ષને જોઈ દેવતાઓ અચંબિત થયા.
Verse 30
ततो गजेन्द्रस्य मनोबलौजसां कालेन दीर्घेण महानभूद् व्यय: । विकृष्यमाणस्य जलेऽवसीदतो विपर्ययोऽभूत् सकलं जलौकस: ॥ ३० ॥
પછી લાંબા સમય સુધી પાણીમાં ખેંચાતાં અને લડતાં રહેવાને કારણે ગજેન્દ્રનું મનોબળ, દેહબળ અને ઇન્દ્રિયશક્તિ ઘણું ઘટી ગયું. પરંતુ જલચર મગરની સ્થિતિ વિપરીત હતી; તેનું ઉત્સાહ, બળ અને ઇન્દ્રિયશક્તિ વધતી ગઈ.
Verse 31
इत्थं गजेन्द्र: स यदाप सङ्कटं प्राणस्य देही विवशो यदृच्छया । अपारयन्नात्मविमोक्षणे चिरं दध्याविमां बुद्धिमथाभ्यपद्यत ॥ ३१ ॥
આ રીતે ગજેન્દ્ર હાથી દૈવયોગે મગરના પાશમાં ફસાયો. દેહધારી હોવાથી તે નિર્વશ હતો અને લાંબા સમય સુધી પોતાને છોડાવી શક્યો નહીં. મૃત્યુભયથી કંપીને તેણે લાંબો વિચાર કરી અંતે આ નિર્ણય કર્યો.
Verse 32
न मामिमे ज्ञातय आतुरं गजा: कुत: करिण्य: प्रभवन्ति मोचितुम् । ग्राहेण पाशेन विधातुरावृतो- ऽप्यहं च तं यामि परं परायणम् ॥ ३२ ॥
મારા સગા-સંબંધીઓ અને મિત્ર હાથીઓ પણ મને આ સંકટમાંથી છોડાવી શકતા નથી; તો મારી હાથીણીઓ શું કરી શકે? વિધાતાની ઇચ્છાથી હું આ મગરના પાશમાં બંધાયો છું. તેથી હું સર્વનો પરમ આશ્રય એવા શ્રીભગવાનનું શરણ લઉં છું.
Verse 33
य: कश्चनेशो बलिनोऽन्तकोरगात् प्रचण्डवेगादभिधावतो भृशम् । भीतं प्रपन्नं परिपाति यद्भया- न्मृत्यु: प्रधावत्यरणं तमीमहि ॥ ३३ ॥
એ પરમેશ્વર અત્યંત શક્તિશાળી છે. ભયંકર વેગથી દોડતો કાળરૂપ સર્પ સૌને ગળી જવા ધાવે છે; પરંતુ જે ભયથી પ્રભુનું શરણ લે છે, પ્રભુ તેની રક્ષા કરે છે. પ્રભુના ભયથી મૃત્યુ પણ ભાગે છે; તેથી હું સર્વાશ્રય એવા મહાશક્તિમાન ઈશ્વરને શરણ જાઉં છું.
Frequently Asked Questions
The ornate cosmographic description establishes the divine setting within the Kṣīra-samudra and highlights a key Bhāgavatam motif: even the most exalted, pleasure-filled environments cannot protect an embodied being from daiva and kāla (time). The contrast intensifies the lesson that true safety lies not in circumstance but in taking shelter of Bhagavān.
Gajendra’s affectionate care for wives and children—bathing them, providing water, and laboring for their comfort—is explicitly likened to a human lacking spiritual knowledge who is bound by family attachment. The point is not to condemn duty, but to show how māyā can eclipse awareness of the Lord until crisis reveals the limits of worldly dependence.
A powerful crocodile, arranged by providence, seizes Gajendra’s leg in the lake. The crocodile’s growing strength in water symbolizes how material nature empowers different forces according to their ‘element’ (field of advantage), teaching that embodied power is conditional and that reliance on strength alone cannot overcome divinely arranged danger.
They attempted to pull him from behind but could not overcome the crocodile’s superior strength in its domain. The narrative underscores that even sincere social support has limits against daiva; this prepares the doctrinal pivot toward exclusive dependence on the Supreme Lord.