Adhyaya 19
Vāmanadeva Praises Bali; the Measure of Three Steps; Śukrācārya Warns Against the Gift
વામન–બલિ સંવાદ આગળ વધે છે ત્યારે, ધર્મનિષ્ઠ અને વિનયભર્યા વચનો સાંભળી વામનદેવ દૈત્યવંશની દાનપરંપરા અને તેના શિરમોર પ્રહ્લાદની પ્રશંસા કરે છે. હિરણ્યાક્ષ અને હિરણ્યકશિપુના પ્રસંગો યાદ કરાવી તેઓ અણઘડ ક્રોધ-લોભને બલિના સંસ્કારયુક્ત ધાર્મિક શિસ્તથી વિરુદ્ધ બતાવે છે. પછી પ્રભુ માત્ર ત્રણ પગલાં જેટલી ભૂમિ માગે છે અને શીખવે છે કે બ્રાહ્મણનું રક્ષણ સંયમ અને સંતોષ છે; ઇન્દ્રિયપ્રેરિત સંગ્રહ કદી તૃપ્તિ આપતો નથી. બલિ આ યાચનાને બાળસુલભ માની વધુ માગવા કહે છે અને જળદાનથી દાન પક્કું કરવા તૈયાર થાય છે. એ નિર્ણાયક ક્ષણે શુક્રાચાર્ય વામનને વિષ્ણુ ઓળખી ચેતવે છે કે આ દાન રાજ્ય, પ્રતિષ્ઠા અને જીવનોપાર્જન છીનવી લેશે; તેઓ નીતિથી ઇનકાર કરવાની સલાહ આપે છે અને સામાજિક આપત્તિમાં અપવાદરૂપે અસત્યને પણ મંજૂરી હોવાનો તર્ક કરે છે. આમ ગુરુઆજ્ઞા હેઠળ સ્વરક્ષા સામે સત્યવ્રતનો નૈતિક સંઘર્ષ આગળના અધ્યાય માટે રચાય છે।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच इति वैरोचनेर्वाक्यं धर्मयुक्तं स सूनृतम् । निशम्य भगवान्प्रीत: प्रतिनन्द्येदमब्रवीत् ॥ १ ॥
શ્રી શુકદેવ ગોસ્વામીએ કહ્યું: વિરોચન પુત્ર બલિના ધર્મયુક્ત અને સત્ય વચનો સાંભળીને ભગવાન વામનદેવ અત્યંત પ્રસન્ન થયા અને તેમના વખાણ કરતા આ પ્રમાણે બોલ્યા.
Verse 2
श्रीभगवानुवाच वचस्तवैतज्जनदेव सूनृतं कुलोचितं धर्मयुतं यशस्करम् । यस्य प्रमाणं भृगव: साम्पराये पितामह: कुलवृद्ध: प्रशान्त: ॥ २ ॥
શ્રીભગવાન બોલ્યા—હે રાજન! તારા વચનો સત્ય, મધુર, કુળોચિત, ધર્મયુક્ત અને યશ વધારનાર છે. તેનું પ્રમાણ ભૃગુવંશીય બ્રાહ્મણો છે; અને પરલોકમાર્ગના ઉપદેશક તારા પિતામહ, કુળવૃદ્ધ, શાંત પ્રહ્લાદ મહારાજ છે.
Verse 3
न ह्येतस्मिन्कुले कश्चिन्नि:सत्त्व: कृपण: पुमान् । प्रत्याख्याता प्रतिश्रुत्य यो वादाता द्विजातये ॥ ३ ॥
આ કુળમાં આજ સુધી કોઈ નીચમનનો કે કૃપણ પુરુષ થયો નથી. બ્રાહ્મણોએ માગ્યું ત્યારે કોઈએ દાન નકાર્યું નથી; અને દાન આપવાની પ્રતિજ્ઞા કરીને કોઈએ તે તોડી નથી.
Verse 4
न सन्ति तीर्थे युधि चार्थिनार्थिता: पराङ्मुखा ये त्वमनस्विनो नृप । युष्मत्कुले यद्यशसामलेन प्रह्लाद उद्भाति यथोडुप: खे ॥ ४ ॥
હે નૃપ! તારા વંશમાં કદી એવો નીચબુદ્ધિ રાજા થયો નથી કે તીર્થસ્થાને બ્રાહ્મણો માગે ત્યારે દાનથી મોઢું ફેરવે, અથવા યુદ્ધભૂમિમાં ક્ષત્રિયોને સામે યુદ્ધથી પીઠ ફેરવે. અને તમારા કુળના યશમાં પ્રહ્લાદ મહારાજ આકાશના સુંદર ચંદ્ર સમા તેજસ્વી છે.
Verse 5
यतो जातो हिरण्याक्षश्चरन्नेक इमां महीम् । प्रतिवीरं दिग्विजये नाविन्दत गदायुध: ॥ ५ ॥
તમારા વંશમાં જ હિરણ્યાક્ષ જન્મ્યો. તે એકલો, માત્ર પોતાની ગદા હથિયારરૂપે લઈને, કોઈ સહાય વિના દિગ્વિજય માટે પૃથ્વી પર ભમતો રહ્યો; અને જે-જે વીર મળ્યો, કોઈ પણ તેની સમકક્ષ ન હતો.
Verse 6
यं विनिर्जित्य कृच्छ्रेण विष्णु: क्ष्मोद्धार आगतम् । आत्मानं जयिनं मेने तद्वीर्यं भूर्यनुस्मरन् ॥ ६ ॥
ગર્ભોદક સાગરમાંથી પૃથ્વીનો ઉદ્ધાર કરવા વરાહ અવતારરૂપે આવેલા ભગવાન વિષ્ણુએ ઘોર યુદ્ધમાં બહુ કઠિનાઈથી હિરણ્યાક્ષને મારી નાખ્યો. પછી તેના અસામાન્ય પરાક્રમને વારંવાર સ્મરીને ભગવાને પોતાને ખરેખર વિજયી માન્યા.
Verse 7
निशम्य तद्वधं भ्राता हिरण्यकशिपु: पुरा । हन्तुं भ्रातृहणं क्रुद्धो जगाम निलयं हरे: ॥ ७ ॥
ભાઈના વધનો સમાચાર સાંભળીને હિરણ્યકશિપુ ક્રોધે ભરાયો અને ભ્રાતૃહંતા ભગવાન વિષ્ણુને મારવા ઇચ્છીને તેમના નિવાસસ્થાને ગયો।
Verse 8
तमायान्तं समालोक्य शूलपाणिं कृतान्तवत् । चिन्तयामास कालज्ञो विष्णुर्मायाविनां वर: ॥ ८ ॥
હાથમાં ત્રિશૂલ લઈને કૃતાંત સમાન આગળ આવતો તેને જોઈ, કાળની ગતિ જાણનાર અને માયાવિદ્યા માં શ્રેષ્ઠ ભગવાન વિષ્ણુએ આમ વિચાર્યું।
Verse 9
यतो यतोऽहं तत्रासौ मृत्यु: प्राणभृतामिव । अतोऽहमस्य हृदयं प्रवेक्ष्यामि पराग्दृश: ॥ ९ ॥
હું જ્યાં જ્યાં જઈશ ત્યાં હિરણ્યકશિપુ પ્રાણીઓ પાછળ મૃત્યુ જેમ મને અનુસરે છે. તેથી હું તેના હૃદયના મધ્યમાં પ્રવેશ કરીશ; તે માત્ર બહાર જ જુએ છે, મને જોઈ શકશે નહીં।
Verse 10
एवं स निश्चित्य रिपो: शरीर- माधावतो निर्विविशेऽसुरेन्द्र । श्वासानिलान्तर्हितसूक्ष्मदेह- स्तत्प्राणरन्ध्रेण विविग्नचेता: ॥ १० ॥
આમ નક્કી કરીને, બળપૂર્વક દોડી આવતાં શત્રુ અસુરેન્દ્રના શરીરમાં માધવ ભગવાન પ્રવેશ્યા. હિરણ્યકશિપુને અચિંત્ય સૂક્ષ્મ દેહ ધારણ કરી, તેના શ્વાસવાયુ સાથે નાસારંધ્ર દ્વારા વિષ્ણુ અંદર પ્રવેશ્યા।
Verse 11
स तन्निकेतं परिमृश्य शून्य- मपश्यमान: कुपितो ननाद । क्ष्मां द्यां दिश: खं विवरान्समुद्रान् विष्णुं विचिन्वन् न ददर्श वीर: ॥ ११ ॥
વિષ્ણુનું નિવાસ ખાલી જોઈ, તેમને ન જોઈ શકતાં તે ક્રોધે ગર્જના કરવા લાગ્યો. પૃથ્વી, સ્વર્ગ, દિશાઓ, આકાશ, ગુફાઓ અને સમુદ્રો—સમગ્ર બ્રહ્માંડમાં શોધ્યા છતાં તે વીરે વિષ્ણુને ક્યાંય ન જોયા।
Verse 12
अपश्यन्निति होवाच मयान्विष्टमिदं जगत् । भ्रातृहा मे गतो नूनं यतो नावर्तते पुमान् ॥ १२ ॥
તેણે ન દેખાતાં હિરણ્યકશિપુ બોલ્યો— મેં આખું જગત શોધ્યું, પણ મારા ભાઈના વધકર્તા વિષ્ણુ મળ્યા નહીં. તેથી તે નિશ્ચયે ત્યાં ગયા છે જ્યાંથી કોઈ પાછો ફરતો નથી।
Verse 13
वैरानुबन्ध एतावानामृत्योरिह देहिनाम् । अज्ञानप्रभवो मन्युरहंमानोपबृंहित: ॥ १३ ॥
અહીં દેહધારી જીવોમાં વૈરનો બંધ મૃત્યુ સુધી જ રહે છે. અજ્ઞાનથી જન્મેલો ક્રોધ અહંકારના પ્રભાવથી વધે છે।
Verse 14
पिता प्रह्लादपुत्रस्ते तद्विद्वान्द्विजवत्सल: । स्वमायुर्द्विजलिङ्गेभ्यो देवेभ्योऽदात् स याचित: ॥ १४ ॥
તમારા પિતા વિરોચન, મહારાજ પ્રહ્લાદના પુત્ર, બ્રાહ્મણો પ્રત્યે અત્યંત સ્નેહાળ હતા. બ્રાહ્મણવેશમાં દેવતાઓ આવ્યા છે તે જાણતા હોવા છતાં, તેમની યાચનાથી તેમણે પોતાનું આયુષ્ય તેમને અર્પણ કર્યું।
Verse 15
भवानाचरितान्धर्मानास्थितो गृहमेधिभि: । ब्राह्मणै: पूर्वजै: शूरैरन्यैश्चोद्दामकीर्तिभि: ॥ १५ ॥
તમે પણ ગૃહસ્થ બ્રાહ્મણો, તમારા પૂર્વજો અને અત્યંત કીર્તિમાન શૂર મહાપુરુષોએ આચરેલા ધર્મોને અનુસર્યા છે।
Verse 16
तस्मात् त्वत्तो महीमीषद् वृणेऽहं वरदर्षभात् । पदानि त्रीणि दैत्येन्द्र सम्मितानि पदा मम ॥ १६ ॥
અતએવ, હે દૈત્યેન્દ્ર, વરદાતાઓમાં શ્રેષ્ઠ! હું આપથી માત્ર થોડું ભૂમિ માગું છું— મારા પગલાંના માપ પ્રમાણે ત્રણ પગલાં જેટલું।
Verse 17
नान्यत् ते कामये राजन्वदान्याज्जगदीश्वरात् । नैन: प्राप्नोति वै विद्वान्यावदर्थप्रतिग्रह: ॥ १७ ॥
હે રાજન્, જગદીશ્વર! તમે અતિ દાનશીલ છો, છતાં મને તમારાથી અનાવશ્યક કંઈ નથી જોઈએ. જે વિદ્વાન બ્રાહ્મણ માત્ર જરૂર મુજબ દાન ગ્રહણ કરે, તે પાપબંધનમાં ફસાતો નથી.
Verse 18
श्रीबलिरुवाच अहो ब्राह्मणदायाद वाचस्ते वृद्धसम्मता: । त्वं बालो बालिशमति: स्वार्थं प्रत्यबुधो यथा ॥ १८ ॥
શ્રીબલિએ કહ્યું—અહો બ્રાહ્મણપુત્ર! તારી વાતો વૃદ્ધ અને વિદ્વાનો જેવી માન્ય છે; છતાં તું તો બાળક છે, તારી બુદ્ધિ બાળિશ છે, પોતાના હિત વિષે જાણે અજાણ છે.
Verse 19
मां वचोभि: समाराध्य लोकानामेकमीश्वरम् । पदत्रयं वृणीते योऽबुद्धिमान् द्वीपदाशुषम् ॥ १९ ॥
મીઠાં વચનોથી મને—લોકોના એકમાત્ર સ્વામી—પ્રસન્ન કરીને પણ તું માત્ર ત્રણ પગલાં જેટલી જમીન માગે છે; આ તો અલ્પબુદ્ધિ છે. હું ત્રિલોકનો સ્વામી છું; તને એક દ્વીપ પણ આપી શકું.
Verse 20
न पुमान् मामुपव्रज्य भूयो याचितुमर्हति । तस्माद् वृत्तिकरीं भूमिं वटो कामं प्रतीच्छ मे ॥ २० ॥
હે વટુ! જે મારી પાસે ભિક્ષા માગવા આવે, તેને પછી ક્યાંય વધુ માગવાની જરૂર ન રહે. તેથી તને જો ગમે તો તારી જીવનવૃત્તિ માટે જેટલી જમીન પૂરતી હોય તેટલી મારી પાસેથી લઈ લે.
Verse 21
श्रीभगवानुवाच यावन्तो विषया: प्रेष्ठास्त्रिलोक्यामजितेन्द्रियम् । न शक्नुवन्ति ते सर्वे प्रतिपूरयितुं नृप ॥ २१ ॥
શ્રીભગવાને કહ્યું—હે નૃપ! જેના ઇન્દ્રિયો અજિત છે, તેને ત્રિલોકીના સર્વ પ્રિય વિષયો પણ તૃપ્ત કરી શકતા નથી.
Verse 22
त्रिभि: क्रमैरसन्तुष्टो द्वीपेनापि न पूर्यते । नववर्षसमेतेन सप्तद्वीपवरेच्छया ॥ २२ ॥
જે ત્રણ પગલાં જમીનથી પણ સંતોષ પામતો નથી, તે નવ વર્ષોથી યુક્ત સાત દ્વીપોમાંથી એક દ્વીપ મળ્યો છતાં પણ તૃપ્ત થતો નથી; એક મળ્યા પછી પણ બીજા દ્વીપોની ઇચ્છા રાખે છે.
Verse 23
सप्तद्वीपाधिपतयो नृपा वैन्यगयादय: । अर्थै: कामैर्गता नान्तं तृष्णाया इति न: श्रुतम् ॥ २३ ॥
અમે સાંભળ્યું છે કે વૈન્ય (પૃથુ) અને ગય વગેરે જેવા સાત દ્વીપોના અધિપતિ મહારાજાઓ પણ ધન અને ભોગની કામનાઓમાં તૃષ્ણાનો અંત મેળવી શક્યા નથી.
Verse 24
यदृच्छयोपपन्नेन सन्तुष्टो वर्तते सुखम् । नासन्तुष्टस्त्रिभिर्लोकैरजितात्मोपसादितै: ॥ २४ ॥
પ્રારબ્ધથી જે મળે તેમાં સંતોષ રાખનાર સુખથી રહે છે; પરંતુ અસંતોષી અને આત્મસંયમ વિનાનો માણસ ત્રણેય લોક મેળવે તો પણ સુખી થતો નથી.
Verse 25
पुंसोऽयं संसृतेर्हेतुरसन्तोषोऽर्थकामयो: । यदृच्छयोपपन्नेन सन्तोषो मुक्तये स्मृत: ॥ २५ ॥
ધન અને ભોગની બાબતમાં અસંતોષ જ મનુષ્યના સંસારનું કારણ છે; પરંતુ યદૃચ્છાથી મળેલામાં સંતોષ રાખવો—એ મુક્તિ માટે યોગ્ય ગણાય છે.
Verse 26
यदृच्छालाभतुष्टस्य तेजो विप्रस्य वर्धते । तत् प्रशाम्यत्यसन्तोषादम्भसेवाशुशुक्षणि: ॥ २६ ॥
યદૃચ્છાથી મળેલામાં સંતોષ ધરાવનાર બ્રાહ્મણનું તેજ વધે છે; પરંતુ અસંતોષથી તેનું આધ્યાત્મિક તેજ એવું ઘટે છે જેમ પાણી છાંટતાં અગ્નિ શમાઈ જાય છે.
Verse 27
तस्मात् त्रीणि पदान्येव वृणे त्वद् वरदर्षभात् । एतावतैव सिद्धोऽहं वित्तं यावत्प्रयोजनम् ॥ २७ ॥
અતએવ, હે રાજન, દાન આપનારામાં શ્રેષ્ઠ, હું તારી પાસેથી જમીનના માત્ર ત્રણ પગલાં જેટલું જ માગું છું. એટલા દાનથી જ હું સંતોષ પામું છું; જેટલું જરૂરી તેટલું જ ધન પૂરતું છે.
Verse 28
श्रीशुक उवाच इत्युक्त: स हसन्नाह वाञ्छात: प्रतिगृह्यताम् । वामनाय महीं दातुं जग्राह जलभाजनम् ॥ २८ ॥
શ્રીશુકદેવે કહ્યું—ભગવાને એમ કહ્યે પછી બલિ હસીને બોલ્યો, “તમને જે ગમે તે સ્વીકારો.” વામનદેવને ઇચ્છિત ભૂમિ દાન આપવાની પ્રતિજ્ઞા દૃઢ કરવા તેણે જળપાત્ર હાથમાં લીધું.
Verse 29
विष्णवे क्ष्मां प्रदास्यन्तमुशना असुरेश्वरम् । जानंश्चिकीर्षितं विष्णो: शिष्यं प्राह विदां वर: ॥ २९ ॥
વામનદેવને ધરતી દાન આપવા તૈયાર અસુરરાજ બલિને, વિષ્ણુનો અભિપ્રાય જાણી, વિદ્વાનોમાં શ્રેષ્ઠ શુક્રાચાર્યે પોતાના શિષ્યને તરત કહ્યું.
Verse 30
श्रीशुक्र उवाच एष वैरोचने साक्षाद् भगवान्विष्णुरव्यय: । कश्यपाददितेर्जातो देवानां कार्यसाधक: ॥ ३० ॥
શ્રીશુક્રાચાર્ય બોલ્યા—હે વિરોચનપુત્ર! આ વામનરૂપ બ્રહ્મચારી સాక్షાત્ અવ્યય ભગવાન વિષ્ણુ છે. કશ્યપને પિતા અને અદિતીને માતા સ્વીકારી, દેવતાઓનું કાર્ય સિદ્ધ કરવા તેઓ પ્રગટ થયા છે.
Verse 31
प्रतिश्रुतं त्वयैतस्मै यदनर्थमजानता । न साधु मन्ये दैत्यानां महानुपगतोऽनय: ॥ ३१ ॥
અજ્ઞાનથી તું તેને જમીન આપવાની જે પ્રતિજ્ઞા કરી છે તે અનર્થ લાવનાર છે. હું તેને શુભ માનતો નથી; તે દૈત્યોને ભારે હાનિ પહોંચાડશે.
Verse 32
एष ते स्थानमैश्वर्यं श्रियं तेजो यश: श्रुतम् । दास्यत्याच्छिद्य शक्राय मायामाणवको हरि: ॥ ३२ ॥
બ્રહ્મચારી જેવો દેખાતો આ વ્યક્તિ ખરેખર સాక్షાત્ ભગવાન હરિ છે. તે તારી જમીન, ઐશ્વર્ય, શ્રી, તેજ, યશ અને વિદ્યાને છીનવી લઈને બધું શત્રુ ઇન્દ્રને અર્પણ કરશે.
Verse 33
त्रिभि: क्रमैरिमाल्लोकान्विश्वकाय: क्रमिष्यति । सर्वस्वं विष्णवे दत्त्वा मूढ वर्तिष्यसे कथम् ॥ ३३ ॥
તમે તેને ત્રણ પગલાં જેટલી જમીન દાન આપવાનો વચન આપ્યો છે; પરંતુ તે વિશ્વકાય બની ત્રણ પગલાંમાં ત્રિલોકને વ્યાપી લેશે. હે મૂઢ! વિષ્ણુને સર્વસ્વ આપ્યા પછી તું કેવી રીતે જીવશે?
Verse 34
क्रमतो गां पदैकेन द्वितीयेन दिवं विभो: । खं च कायेन महता तार्तीयस्य कुतो गति: ॥ ३४ ॥
વામનદેવ પ્રથમ પગલાંથી પૃથ્વી, બીજા પગલાંથી સ્વર્ગને વ્યાપી લેશે; પછી પોતાના મહાન વિરાટ્ કાયાથી આકાશને પણ ભરશે. તો ત્રીજા પગલાં માટે જગ્યા ક્યાં રહેશે?
Verse 35
निष्ठां ते नरके मन्ये ह्यप्रदातु: प्रतिश्रुतम् । प्रतिश्रुतस्य योऽनीश: प्रतिपादयितुं भवान् ॥ ३५ ॥
તું આપેલું વચન પૂરૂં કરી શકીશ નહીં; અને વચન આપીને પણ દાન ન આપી શકે એવા માટે નરક જ સ્થિર નિવાસ—એવું હું માનું છું.
Verse 36
न तद्दानं प्रशंसन्ति येन वृत्तिर्विपद्यते । दानं यज्ञस्तप: कर्म लोके वृत्तिमतो यत: ॥ ३६ ॥
જે દાનથી પોતાની જ જીવિકા જોખમમાં પડે, તે દાનને વિદ્વાનો પ્રશંસતા નથી. દાન, યજ્ઞ, તપ અને કર્મ—આ બધું યોગ્ય રીતે જીવનનિર્વાહ કરી શકનાર માટે જ શક્ય છે.
Verse 37
धर्माय यशसेऽर्थाय कामाय स्वजनाय च । पञ्चधा विभजन्वित्तमिहामुत्र च मोदते ॥ ३७ ॥
અતએવ પૂર્ણ જ્ઞાનવાળો પુરુષ પોતાનું સંચિત ધન પાંચ ભાગે વહેંચે—ધર્મ માટે, યશ માટે, ઐશ્વર્ય-વૃદ્ધિ માટે, ઇન્દ્રિયસુખ માટે અને સ્વજનોના પાલન માટે. એવો મનુષ્ય ઇહ અને પરલોક બંનેમાં આનંદિત રહે છે.
Verse 38
अत्रापि बह्वृचैर्गीतं शृणु मेऽसुरसत्तम । सत्यमोमिति यत् प्रोक्तं यन्नेत्याहानृतं हि तत् ॥ ३८ ॥
હે અસુરશ્રેષ્ઠ, અહીં પણ બહ્વૃચ-શ્રુતિમાં ગાયેલું પ્રમાણ મારી પાસેથી સાંભળ. ‘ઓમ્’ પૂર્વક કહેવાયેલું વચન સત્ય છે; અને ‘ઓમ્’ વિના કહેવાયેલું અસત્ય જ છે.
Verse 39
सत्यं पुष्पफलं विद्यादात्मवृक्षस्य गीयते । वृक्षेऽजीवति तन्न स्यादनृतं मूलमात्मन: ॥ ३९ ॥
વેદો કહે છે કે દેહરૂપ વૃક્ષનું સત્ય પરિણામ તેના પુષ્પ અને ફળ છે. પરંતુ દેહવૃક્ષ જ ન રહે તો સત્ય પુષ્પ-ફળ ક્યાંથી? દેહનું મૂળ અનૃત કહેવાય તોય દેહવૃક્ષના આધાર વિના વાસ્તવિક પુષ્પ-ફળ શક્ય નથી.
Verse 40
तद् यथा वृक्ष उन्मूल: शुष्यत्युद्वर्ततेऽचिरात् । एवं नष्टानृत: सद्य आत्मा शुष्येन्न संशय: ॥ ४० ॥
જેમ મૂળથી ઉખડેલો વૃક્ષ તરત જ પડીને સૂકાઈ જાય છે, તેમ દેહરૂપ ‘અનૃત’નો આધાર નષ્ટ થાય તો દેહ પણ તત્કાળ સૂકાઈ જાય છે—એમાં શંકા નથી.
Verse 41
पराग् रिक्तमपूर्णं वा अक्षरं यत् तदोमिति । यत् किञ्चिदोमिति ब्रूयात् तेन रिच्येत वै पुमान् । भिक्षवे सर्वम्ॐ कुर्वन्नालं कामेन चात्मने ॥ ४१ ॥
જે અક્ષર વિયોગ કરનારું, ખાલી કરનારું અથવા અપೂರ್ಣ હોય તે ‘ઓમ્’ કહેવાય. જે કંઈ ‘ઓમ્’ કહીને આપે, તેનાથી મનુષ્ય ખરેખર રિક્ત થઈ જાય છે. ભિક્ષુકને દાન આપતાં જો બધું ‘ઓમ્’ કરીને આપી દે, તો ન કામનાઓ પૂરી થાય ન આત્મતૃપ્તિ મળે.
Verse 42
अथैतत् पूर्णमभ्यात्मं यच्च नेत्यनृतं वच: । सर्वं नेत्यनृतं ब्रूयात् स दुष्कीर्ति: श्वसन्मृत: ॥ ४२ ॥
અતએવ ‘ના’ કહેવું સૌથી ક્ષેમકારક માર્ગ છે. ભલે તે અસત્ય હોય, તો પણ તે સંપૂર્ણ રક્ષા કરે છે, લોકોની કરુણા પોતાની તરફ ખેંચે છે અને બીજાઓ પાસેથી ધન એકત્ર કરવાની પૂરી સગવડ આપે છે. છતાં જે હંમેશાં ‘મારે કશું નથી’ કહે, તે નિંદિત છે; તે જીવતો જ મરેલો છે, શ્વાસ લેતો હોવા છતાં જાણે મારવા યોગ્ય છે।
Verse 43
स्त्रीषु नर्मविवाहे च वृत्त्यर्थे प्राणसङ्कटे । गोब्राह्मणार्थे हिंसायां नानृतं स्याज्जुगुप्सितम् ॥ ४३ ॥
સ્ત્રીને વશમાં લેવા માટેની મધુર ચાપલૂસીમાં, હાસ્ય-પરिहासમાં, લગ્નવિધિમાં, જીવનનિર્વાહ માટે, પ્રાણસંકટમાં, ગોરક્ષા અને બ્રાહ્મણ સંસ્કૃતિના રક્ષણમાં, અથવા શત્રુના હાથમાંથી કોઈને બચાવવા—આ પ્રસંગોમાં અસત્ય નિંદનીય નથી।
Frequently Asked Questions
On the surface it models brāhmaṇical restraint—taking only what is needed to avoid sinful entanglement. Theologically it is deliberate līlā: the Lord’s “small” request exposes the limits of material proprietorship and prepares the revelation of Trivikrama, where the Supreme measures and reclaims the cosmos while honoring the devotee’s vow.
Satisfaction is linked to self-control, not to the quantity of possessions. The text argues that uncontrolled senses remain dissatisfied even with the three worlds, while a person content with what destiny provides becomes fit for liberation and gains spiritual strength (brahma-tejas).
Śukrācārya is the Daityas’ preceptor and a master of policy and ritual learning. He recognizes Vāmana as Viṣṇu acting for the devas’ interest and warns that the promised gift will result in total dispossession, endangering Bali’s livelihood and the Daitya cause; thus he urges refusal as protective strategy.
The passage lists narrow social exceptions where falsity is traditionally not condemned (e.g., protecting life, cows, and brāhmaṇical culture). Yet the narrative context problematizes Śukrācārya’s counsel by placing it against Bali’s pledged satya and the presence of Viṣṇu; the next narrative movement tests whether expediency can override a vow made in a sacred charitable act.