Adhyaya 18

Verse 1

श्रीशुक उवाच इत्थं विरिञ्चस्तुतकर्मवीर्य: प्रादुर्बभूवामृतभूरदित्याम् । चतुर्भुज: शङ्खगदाब्जचक्र: पिशङ्गवासा नलिनायतेक्षण: ॥ १ ॥

શ્રીશુકદેવ ગોસ્વામી બોલ્યા—બ્રહ્માજીએ આ રીતે પરમેશ્વરના કર્મ અને પરાક્રમની સ્તુતિ કર્યા પછી, અમૃતસ્વરૂપ અવિનાશી ભગવાન અદિતિના ગર્ભમાંથી પ્રાદુર્ભવ્યા. તેઓ ચતુર્ભુજ હતા; શંખ, ગદા, પદ્મ અને ચક્ર ધારણ કર્યાં; પીતાંબર પહેર્યો હતો અને તેમના નેત્રો ખીલેલા કમળના પાંખડાં જેવા હતા।

Verse 2

श्यामावदातो झषराजकुण्डल- त्विषोल्ल‍सच्छ्रीवदनाम्बुज: पुमान् । श्रीवत्सवक्षा बलयाङ्गदोल्ल‍स- त्किरीटकाञ्चीगुणचारुनूपुर: ॥ २ ॥

પરમ પુરુષનું શરીર શ્યામવર્ણ હતું અને તે સર્વ પ્રકારના મદથી રહિત હતું. ઝષરાજ જેવા કુંડળોની કાંતિથી તેમનું કમલમુખ અતિ સુંદર લાગતું; વક્ષસ્થળ પર શ્રીવત્સનું ચિહ્ન હતું. કળાઈમાં કંકણ, ભુજામાં અંગદ, મસ્તકે કિરીટ, કમરે કાંછી, વક્ષ પર યજ્ઞોપવીત અને ચરણોમાં મધુર નૂપુર શોભતા હતા।

Verse 3

मधुव्रतव्रातविघुष्टया स्वया विराजित: श्रीवनमालया हरि: । प्रजापतेर्वेश्मतम: स्वरोचिषा विनाशयन् कण्ठनिविष्टकौस्तुभ: ॥ ३ ॥

હરિ પોતાના વક્ષ પર શ્રીવનમાળાથી વિરાજમાન હતા; ફૂલોની તીવ્ર સુગંધથી મધમાખીઓના ઝુંડ સ્વાભાવિક ગુંજનથી ગુંજી ઊઠ્યા. કંઠમાં કૌસ્તુભમણિ ધારણ કરીને પ્રભુ પ્રાદુર્ભવ્યા ત્યારે પોતાની પ્રભાથી પ્રજાપતિ કશ્યપના ગૃહનો અંધકાર નાશ કર્યો।

Verse 4

दिश: प्रसेदु: सलिलाशयास्तदा प्रजा: प्रहृष्टा ऋतवो गुणान्विता: । द्यौरन्तरीक्षं क्षितिरग्निजिह्वा गावो द्विजा: सञ्जहृषुर्नगाश्च ॥ ४ ॥

ત્યારે સર્વ દિશાઓ પ્રસન્ન થઈ; નદીઓ-સમુદ્ર જેવા જળાશયો આનંદિત થયા અને પ્રજાઓ હર્ષિત થઈ. ઋતુઓ પોતાના-પોતાના ગુણોથી શોભિત થઈ. સ્વર્ગ, અંતરિક્ષ અને પૃથ્વી પરના જીવો ઉલ્લાસિત થયા; દેવો, ગાયો, બ્રાહ્મણો તથા પર્વતો સર્વે આનંદથી ભરાઈ ગયા।

Verse 5

श्रोणायां श्रवणद्वादश्यां मुहूर्तेऽभिजिति प्रभु: । सर्वे नक्षत्रताराद्याश्चक्रुस्तज्जन्म दक्षिणम् ॥ ५ ॥

ભાદ્ર શુક્લ દ્વાદશીએ, ચંદ્રમા શ્રવણ નક્ષત્રમાં હોય ત્યારે અને અભિજિત્ મુહૂર્તના પરમ શુભ ક્ષણે, પ્રભુ આ જગતમાં પ્રગટ થયા. પ્રભુના પ્રાગટ્યને મહામંગલ માની સૂર્યથી શનિ સુધીના સર્વ ગ્રહ-નક્ષત્રોએ ઉદાર દાન-દક્ષિણા આપી.

Verse 6

द्वादश्यां सवितातिष्ठन्मध्यन्दिनगतो नृप । विजयानाम सा प्रोक्ता यस्यां जन्म विदुर्हरे: ॥ ६ ॥

હે રાજન, જે દ્વાદશીએ ભગવાન પ્રગટ થયા, તે સમયે સૂર્ય મધ્યાહ્ન સ્થાને હતો—આ વાત વિદ્વાનોને જાણીતી છે. એ દ્વાદશીને ‘વિજયાં’ કહેવામાં આવે છે.

Verse 7

शङ्खदुन्दुभयो नेदुर्मृदङ्गपणवानका: । चित्रवादित्रतूर्याणां निर्घोषस्तुमुलोऽभवत् ॥ ७ ॥

શંખ અને દુન્દુભિઓ ગુંજ્યા; મૃદંગ, પણવ અને આનક એકસાથે વાગ્યા. વિવિધ વાદ્યો અને તૂર્યોનો નાદ ત્યારે અત્યંત પ્રચંડ થયો.

Verse 8

प्रीताश्चाप्सरसोऽनृत्यन्गन्धर्वप्रवरा जगु: । तुष्टुवुर्मुनयो देवा मनव: पितरोऽग्नय: ॥ ८ ॥

અત્યંત પ્રસન્ન થઈ અપ્સરાઓ નૃત્ય કરવા લાગી, શ્રેષ્ઠ ગંધર્વો ગાન કરવા લાગ્યા. મહર્ષિ, દેવો, મનુઓ, પિતૃઓ અને અગ્નિદેવો—સર્વે પ્રભુને પ્રસન્ન કરવા સ્તુતિ-પ્રાર્થના અર્પણ કરી.

Verse 9

सिद्धविद्याधरगणा: सकिम्पुरुषकिन्नरा: । चारणा यक्षरक्षांसि सुपर्णा भुजगोत्तमा: ॥ ९ ॥ गायन्तोऽतिप्रशंसन्तो नृत्यन्तो विबुधानुगा: । अदित्या आश्रमपदं कुसुमै: समवाकिरन् ॥ १० ॥

સિદ્ધો, વિદ્યાધરો, કિમ્પુરુષો, કિન્નરો, ચારણો, યક્ષો, રાક્ષસો, સુપર્ણો, શ્રેષ્ઠ નાગો અને દેવોના અનુચરો—બધાએ અદિતિના આશ્રમ પર પુષ્પવર્ષા કરી. તેઓ ભગવાનનું ગાન-સ્તુતિ કરતા નૃત્ય કરતાં આખા નિવાસને ફૂલોથી ઢાંકી દીધો।

Verse 10

सिद्धविद्याधरगणा: सकिम्पुरुषकिन्नरा: । चारणा यक्षरक्षांसि सुपर्णा भुजगोत्तमा: ॥ ९ ॥ गायन्तोऽतिप्रशंसन्तो नृत्यन्तो विबुधानुगा: । अदित्या आश्रमपदं कुसुमै: समवाकिरन् ॥ १० ॥

સિદ્ધો, વિદ્યાધરો, કિમ્પુરુષો, કિન્નરો, ચારણો, યક્ષો, રાક્ષસો, સુપર્ણો, શ્રેષ્ઠ નાગો અને દેવોના અનુચરો—બધાએ અદિતિના આશ્રમ પર પુષ્પવર્ષા કરી. તેઓ ભગવાનનું ગાન-સ્તુતિ કરતા નૃત્ય કરતાં આખા નિવાસને ફૂલોથી ઢાંકી દીધો।

Verse 11

द‍ृष्ट्वादितिस्तं निजगर्भसम्भवं परं पुमांसं मुदमाप विस्मिता । गृहीतदेहं निजयोगमायया प्रजापतिश्चाह जयेति विस्मित: ॥ ११ ॥

અદિતીએ પોતાના ગર્ભમાંથી પ્રગટ થયેલા પરમ પુરુષને જોયા; તેમણે પોતાની યોગમાયાથી દિવ્ય દેહ ધારણ કર્યો હતો. તે આશ્ચર્યચકિત થઈ પરમાનંદમાં મગ્ન થઈ. તે બાળકને જોઈ પ્રજાપતિ કશ્યપ પણ હર્ષ-વિસ્મયથી “જય! જય!” કહી ઉઠ્યા।

Verse 12

यत् तद् वपुर्भाति विभूषणायुधै- रव्यक्तचिद्वय‍क्तमधारयद्धरि: । बभूव तेनैव स वामनो वटु: सम्पश्यतोर्दिव्यगतिर्यथा नट: ॥ १२ ॥

પ્રભુ પોતાના મૂળ સ્વરૂપમાં પ્રગટ થયા—આભૂષણોથી શોભિત અને હાથમાં આયુધ ધારણ કરીને. આ શાશ્વત સ્વરૂપ ભૌતિક જગતમાં સામાન્ય રીતે અવ્યક્ત હોય છતાં હરિએ તેને ધારણ કર્યું. પછી માતા-પિતાની સામે તેઓ વામન વટુ, બ્રહ્મચારી બૌના બ્રાહ્મણ બની ગયા—જાણે નાટ્યકલા નો કલાકાર।

Verse 13

तं वटुं वामनं द‍ृष्ट्वा मोदमाना महर्षय: । कर्माणि कारयामासु: पुरस्कृत्य प्रजापतिम् ॥ १३ ॥

વટુ-બ્રહ્મચારી વામન રૂપને જોઈ મહર્ષિઓ અત્યંત પ્રસન્ન થયા. તેમણે પ્રજાપતિ કશ્યપને અગ્રસ્થાને રાખીને જન્મકર્મ વગેરે સર્વ વૈદિક સંસ્કારો વિધિપૂર્વક કરાવ્યા।

Verse 14

तस्योपनीयमानस्य सावित्रीं सविताब्रवीत् । बृहस्पतिर्ब्रह्मसूत्रं मेखलां कश्यपोऽददात् ॥ १४ ॥

તેમના ઉપનયન સમયે સવિતાદેવે સ્વયં સાવિત્રી-ગાયત્રી મંત્ર ઉચ્ચાર્યો. બૃહસ્પતિએ યજ્ઞોપવીત આપ્યું અને કશ્યપ મુનિએ મેખલા અર્પી.

Verse 15

ददौ कृष्णाजिनं भूमिर्दण्डं सोमो वनस्पति: । कौपीनाच्छादनं माता द्यौश्छत्रं जगत: पते: ॥ १५ ॥

ભૂમિદેવીએ તેમને કૃષ્ણાજિન આપ્યું અને વનસ્પતિઓના અધિપતિ સોમદેવે બ્રહ્મદંડ આપ્યો. માતા અદિતિએ કૌપીનનું આવરણ આપ્યું અને દ્યૌદેવે જગત્પતિને છત્ર અર્પણ કર્યું.

Verse 16

कमण्डलुं वेदगर्भ: कुशान्सप्तर्षयो ददु: । अक्षमालां महाराज सरस्वत्यव्ययात्मन: ॥ १६ ॥

હે મહારાજ! વેદગર્ભ બ્રહ્માએ અવિનાશી પરમાત્માને કમંડલુ આપ્યું, સપ્તર્ષિઓએ કુશ ઘાસ આપી, અને માતા સરસ્વતીએ રુદ્રાક્ષની અક્ષમાળા અર્પી.

Verse 17

तस्मा इत्युपनीताय यक्षराट् पात्रिकामदात् । भिक्षां भगवती साक्षादुमादादम्बिका सती ॥ १७ ॥

આ રીતે ઉપનીત થયા પછી યક્ષરાજ કુબેરે તેમને ભિક્ષાપાત્ર આપ્યું. અને સాక్షાત્ ભગવતી ઉમા—અંબિકા સતી—એ તેમને પ્રથમ ભિક્ષા પ્રસાદી.

Verse 18

स ब्रह्मवर्चसेनैवं सभां सम्भावितो वटु: । ब्रह्मर्षिगणसञ्जुष्टामत्यरोचत मारिष: ॥ १८ ॥

આ રીતે સૌએ સન્માનિત કરેલો તે વટુ—બ્રહ્મચારીઓમાં શ્રેષ્ઠ—પોતાના બ્રહ્મવર્ચસથી તેજસ્વી થયો. મહાન ઋષિ બ્રાહ્મણોથી ભરેલી તે સભામાં તે સૌંદર્યથી સર્વને વટાવી ગયો.

Verse 19

समिद्धमाहितं वह्निं कृत्वा परिसमूहनम् । परिस्तीर्य समभ्यर्च्य समिद्भ‍िरजुहोद् द्विज: ॥ १९ ॥

શ્રી વામનદેવે યજ્ઞાગ્નિ પ્રજ્વલિત કરી યજ્ઞભૂમિ ગોઠવી, તેને પાથરી વિધિવત્ પૂજા કરી અને સમિધાથી હવન કર્યું।

Verse 20

श्रुत्वाश्वमेधैर्यजमानमूर्जितं बलिं भृगूणामुपकल्पितैस्तत: । जगाम तत्राखिलसारसम्भृतो भारेण गां सन्नमयन्पदे पदे ॥ २० ॥

ભૃગુવંશના બ્રાહ્મણોના આશ્રય હેઠળ બલિ મહારાજ શક્તિશાળી અશ્વમેધ યજ્ઞો કરે છે એમ સાંભળીને, સર્વસંપૂર્ણ ભગવાન તેમની પર કૃપા કરવા ત્યાં ગયા; તેમના ભારથી દરેક પગલે ધરતી દબાઈ ગઈ।

Verse 21

तं नर्मदायास्तट उत्तरे बले- र्य ऋत्विजस्ते भृगुकच्छसंज्ञके । प्रवर्तयन्तो भृगव: क्रतूत्तमं व्यचक्षतारादुदितं यथा रविम् ॥ २१ ॥

નર્મદા નદીના ઉત્તર કાંઠે ભૃગુકચ્છ નામના ક્ષેત્રમાં બલિના યજ્ઞસ્થળે શ્રેષ્ઠ ક્રતુ ચલાવતા ભૃગુવંશી ઋત્વિજોએ વામનદેવને નજીક ઉગતા સૂર્ય સમાન જોયા।

Verse 22

ते ऋत्विजो यजमान: सदस्या हतत्विषो वामनतेजसा नृप । सूर्य: किलायात्युत वा विभावसु: सनत्कुमारोऽथ दिद‍ृक्षया क्रतो: ॥ २२ ॥

હે રાજા, વામનદેવના તેજથી ઋત્વિજ, યજમાન બલિ અને સભાના બધા સભ્યોની કાંતિ હરાઈ ગઈ. તેથી તેઓ પરસ્પર પૂછવા લાગ્યા—શું સ્વયં સૂર્યદેવ આવ્યા છે? કે અગ્નિદેવ? અથવા યજ્ઞ જોવા સનત્કુમાર આવ્યા છે?

Verse 23

इत्थं सशिष्येषु भृगुष्वनेकधा वितर्क्यमाणो भगवान्स वामन: । छत्रं सदण्डं सजलं कमण्डलुं विवेश बिभ्रद्धयमेधवाटम् ॥ २३ ॥

ભૃગુવંશી ઋત્વિજ અને તેમના શિષ્યો અનેક રીતે ચર્ચા-વિતર્ક કરતા હતા; ત્યારે ભગવાન વામનદેવ દંડ, છત્ર અને પાણીથી ભરેલું કમંડલુ ધારણ કરીને અશ્વમેધ યજ્ઞના મંડપમાં પ્રવેશ્યા।

Verse 24

मौञ्‍ज्या मेखलया वीतमुपवीताजिनोत्तरम् । जटिलं वामनं विप्रं मायामाणवकं हरिम् ॥ २४ ॥ प्रविष्टं वीक्ष्य भृगव: सशिष्यास्ते सहाग्निभि: । प्रत्यगृह्णन्समुत्थाय सङ्‌क्षिप्तास्तस्य तेजसा ॥ २५ ॥

મૌંજીની મેખલા, યજ્ઞોપવીત, હરણચર્મનું ઉત્તરીય અને જટાઓ ધારણ કરીને બ્રાહ્મણ-બાળક રૂપે ભગવાન વામનદેવ યજ્ઞમંડપમાં પ્રવેશ્યા. તેમના તેજથી ઋત્વિજ અને શિષ્યોની કાંતિ મલિન થઈ; તેઓ ઊભા થઈ પ્રણામ કરીને વિધિપૂર્વક સ્વાગત કરવા લાગ્યા.

Verse 25

मौञ्‍ज्या मेखलया वीतमुपवीताजिनोत्तरम् । जटिलं वामनं विप्रं मायामाणवकं हरिम् ॥ २४ ॥ प्रविष्टं वीक्ष्य भृगव: सशिष्यास्ते सहाग्निभि: । प्रत्यगृह्णन्समुत्थाय सङ्‌क्षिप्तास्तस्य तेजसा ॥ २५ ॥

યજ્ઞમંડપમાં પ્રભુના પ્રવેશને જોઈ ભૃગુવંશીય ઋત્વિજ શિષ્યો અને અગ્નિઓ સહિત ઊભા થયા. તેમના તેજથી તેઓ સંકોચિત થયા અને પ્રણામ કરીને વિધિપૂર્વક પ્રભુનું સ્વાગત કર્યું.

Verse 26

यजमान: प्रमुदितो दर्शनीयं मनोरमम् । रूपानुरूपावयवं तस्मा आसनमाहरत् ॥ २६ ॥

દર્શનીય અને મનોહર, અંગ-અંગમાં અનુરૂપ સૌંદર્ય ધરાવતા ભગવાન વામનદેવને જોઈ યજમાન બલિ મહારાજ અત્યંત પ્રસન્ન થયા અને સંતોષપૂર્વક તેમને આસન અર્પણ કર્યું.

Verse 27

स्वागतेनाभिनन्द्याथ पादौ भगवतो बलि: । अवनिज्यार्चयामास मुक्तसङ्गमनोरमम् ॥ २७ ॥

મુક્તાત્માઓને સદા મનોહર લાગતા ભગવાનનું યથોચિત સ્વાગત કરીને બલિ મહારાજે તેમના કમળચરણ ધોઈને તેમની આરાધના કરી.

Verse 28

तत्पादशौचं जनकल्मषापहं स धर्मविन्मूर्ध्‍न्यदधात् सुमङ्गलम् । यद् देवदेवो गिरिशश्चन्द्रमौलि- र्दधार मूर्ध्ना परया च भक्त्या ॥ २८ ॥

પ્રભુના પાદપ્રક્ષાલનનું તે જળ જનકલ્મષ હરણ કરનારું અને પરમ મંગલમય છે. ધર્મજ્ઞ બલિ મહારાજે તેને પોતાના મસ્તક પર ધારણ કર્યું; કારણ કે દેવદેવ મહાદેવ—ચંદ્રમૌલી ગિરિશ—પણ પરમ ભક્તિથી વિષ્ણુના પગના અંગૂઠામાંથી નીકળેલા ગંગાજળને શિરે ધારણ કરે છે.

Verse 29

श्रीबलिरुवाच स्वागतं ते नमस्तुभ्यं ब्रह्मन्किं करवाम ते । ब्रह्मर्षीणां तप: साक्षान्मन्ये त्वार्य वपुर्धरम् ॥ २९ ॥

બલિ મહારાજે કહ્યું: હે બ્રાહ્મણ, તમારું સ્વાગત છે, તમને મારા નમસ્કાર છે. અમે તમારા માટે શું કરી શકીએ? હું તમને બ્રહ્મર્ષિઓની સાક્ષાત તપસ્યાનું સ્વરૂપ માનું છું.

Verse 30

अद्य न: पितरस्तृप्ता अद्य न: पावितं कुलम् । अद्य स्विष्ट: क्रतुरयं यद् भवानागतो गृहान् ॥ ३० ॥

હે પ્રભુ, આજે આપના આગમનથી મારા પિતૃઓ તૃપ્ત થયા છે, મારું કુળ પાવન થયું છે અને આ યજ્ઞ આજે સફળ થયો છે.

Verse 31

अद्याग्नयो मे सुहुता यथाविधि द्विजात्मज त्वच्चरणावनेजनै: । हतांहसो वार्भिरियं च भूरहो तथा पुनीता तनुभि: पदैस्तव ॥ ३१ ॥

હે બ્રાહ્મણપુત્ર, આજે શાસ્ત્રવિધિ મુજબ યજ્ઞાગ્નિ પ્રજ્વલિત થયો છે. આપના ચરણકમળ ધોયેલા જળથી હું પાપમુક્ત થયો છું અને આપના નાના ચરણોના સ્પર્શથી આ પૃથ્વી પાવન થઈ છે.

Verse 32

यद् वटो वाञ्छसि तत्प्रतीच्छ मे त्वामर्थिनं विप्रसुतानुतर्कये । गां काञ्चनं गुणवद् धाम मृष्टं तथान्नपेयमुत वा विप्रकन्याम् । ग्रामान् समृद्धांस्तुरगान् गजान् वा रथांस्तथार्हत्तम सम्प्रतीच्छ ॥ ३२ ॥

હે બટુક, આપ જે ઈચ્છો તે માંગી લો. ગાય, સોનું, સુસજ્જ ઘર, સ્વાદિષ્ટ ભોજન, બ્રાહ્મણ કન્યા, સમૃદ્ધ ગામો, ઘોડા, હાથી કે રથ - હે પૂજ્ય, આપની જે ઈચ્છા હોય તે સ્વીકારો.