Adhyaya 15
Bali Mahārāja’s Empowerment and Conquest of Indra’s City (Prelude to Vāmana’s Petition)
પરીક્ષિત વામન–બલી પ્રસંગનો મુખ્ય તાત્ત્વિક પ્રશ્ન ઊભો કરે છે—સર્વસ્વામી ભગવાન ત્રણ પગ જમીન કેમ માગે છે અને પછી બલીને બંધન કરે છે? શુકદેવ આ ‘વિરોધાભાસ’ સમજાય એવી પૂર્વકથા કહે છે. અગાઉની પરાજય પછી શુક્રાચાર્યે બલીને પુનર્જીવિત કર્યો; બલી ભૃગુ બ્રાહ્મણોનો શિષ્ય બની વિશ્વજિત યજ્ઞ માટે શુદ્ધ થાય છે. યજ્ઞમાંથી દિવ્ય રથ, શસ્ત્રો, કવચ, અવિનાશી માળા અને શંખ પ્રગટ થાય છે. બ્રહ્મતેજથી સમર્થ બલી ભયંકર અસુરસેના એકત્ર કરી સુંદર વર્ણિત ઇન્દ્રપુરી પર ચઢાઈ કરે છે. ઇન્દ્ર પ્રતિકાર ન કરી શકતાં બૃહસ્પતિની શરણ લે છે; તેઓ કહે છે—બલીને માત્ર પરમેશ્વર જ દમન કરી શકે, અને બ્રાહ્મણ અપમાનથી જ તેનો પતન આવશે. દેવો અદૃશ્ય થાય છે, બલી સ્વર્ગ કબજે કરે છે; ભૃગુજન તેની પાસે સો અશ્વમેધ કરાવે છે—તેની કીર્તિ અને સમૃદ્ધિ વધે છે અને આગળ વામનના આગમનની ભૂમિકા બને છે।
Shlokas
Verse 1
श्रीराजोवाच बले: पदत्रयं भूमे: कस्माद्धरिरयाचत । भूतेश्वर: कृपणवल्लब्धार्थोऽपि बबन्ध तम् ॥ १ ॥ एतद् वेदितुमिच्छामो महत्कौतूहलं हि न: । याच्ञेश्वरस्य पूर्णस्य बन्धनं चाप्यनागस: ॥ २ ॥
શ્રીરાજાએ કહ્યું—સર્વના સ્વામી હરિએ બલિ પાસેથી ભૂમિના ત્રણ પગલા ગરીબની જેમ કેમ માગ્યા? અને દાન મેળવીને પણ ભૂતેશ્વરે તેને કેમ બાંધી દીધો? આ વિરુદ્ધતાનું રહસ્ય જાણવા અમને મહાન કૌતૂહલ છે; પૂર્ણ યજ્ઞેશ્વરે નિર્દોષને બાંધવું કેવી રીતે?
Verse 2
श्रीराजोवाच बले: पदत्रयं भूमे: कस्माद्धरिरयाचत । भूतेश्वर: कृपणवल्लब्धार्थोऽपि बबन्ध तम् ॥ १ ॥ एतद् वेदितुमिच्छामो महत्कौतूहलं हि न: । याच्ञेश्वरस्य पूर्णस्य बन्धनं चाप्यनागस: ॥ २ ॥
શ્રીરાજાએ કહ્યું—સર્વના સ્વામી હરિએ બલિ પાસેથી ભૂમિના ત્રણ પગલા દીનની જેમ કેમ માગ્યા? અને દાન મળ્યા પછી પણ ભૂતેશ્વરે તેને કેમ બાંધી દીધો? આ જાણવાની અમને મોટી ઉત્કંઠા છે; પૂર્ણ યજ્ઞેશ્વરે નિર્દોષને બાંધવું કેવી રીતે થયું?
Verse 3
श्रीशुक उवाच पराजितश्रीरसुभिश्च हापितो हीन्द्रेण राजन्भृगुभि: स जीवित: । सर्वात्मना तानभजद् भृगून्बलि: शिष्यो महात्मार्थनिवेदनेन ॥ ३ ॥
શ્રીશુકદેવે કહ્યું—હે રાજન, ઇન્દ્ર દ્વારા પરાજિત થઈ બલિ પોતાની શ્રી-સમૃદ્ધિ ગુમાવી અને યુદ્ધમાં પ્રાણ પણ ગુમાવ્યો; ત્યારે ભૃગુવંશજ શુક્રાચાર્યે તેને ફરી જીવિત કર્યો. તેથી મહાત્મા બલિ શિષ્ય બની ભૃગુઓની શ્રદ્ધાપૂર્વક સેવા કરવા લાગ્યો અને આત્મનિવેદનથી પોતાનું સર્વસ્વ અર્પણ કર્યું.
Verse 4
तं ब्राह्मणा भृगव: प्रीयमाणा अयाजयन्विश्वजिता त्रिणाकम् । जिगीषमाणं विधिनाभिषिच्य महाभिषेकेण महानुभावा: ॥ ४ ॥
ભૃગુવંશીય બ્રાહ્મણો બલિ પર અત્યંત પ્રસન્ન થયા. ઇન્દ્રના ત્રિણાક રાજ્યને જીતવા ઇચ્છતા બલિને તેમણે વિધિપૂર્વક શુદ્ધ કરી સ્નાન કરાવી મહાભિષેકથી અભિષિક્ત કર્યો અને ‘વિશ્વજિત્’ નામના યજ્ઞમાં તેને પ્રવૃત્ત કર્યો.
Verse 5
ततो रथ: काञ्चनपट्टनद्धो हयाश्च हर्यश्वतुरङ्गवर्णा: । ध्वजश्च सिंहेन विराजमानो हुताशनादास हविर्भिरिष्टात् ॥ ५ ॥
ત્યારે યજ્ઞાગ્નિમાં ઘીનું હવન કરાતાં અગ્નિમાંથી સોનાં અને રેશમી પટ્ટાથી મઢાયેલો દિવ્ય રથ પ્રગટ થયો. ઇન્દ્રના હર્યશ્વ સમાન પીળા ઘોડા અને સિંહચિહ્નિત ધ્વજ પણ ઝળહળ્યો.
Verse 6
धनुश्च दिव्यं पुरटोपनद्धं तूणावरिक्तौ कवचं च दिव्यम् । पितामहस्तस्य ददौ च माला- मम्लानपुष्पां जलजं च शुक्र: ॥ ६ ॥
સોનાથી મઢાયેલું દિવ્ય ધનુષ્ય, અચૂક બાણોથી ભરેલા બે તૂણ અને દિવ્ય કવચ પણ પ્રગટ થયા. ત્યારે પિતામહ પ્રહ્લાદ મહારાજે કદી ન મલિન થતી પુષ્પમાળા આપી, અને શુક્રાચાર્યે શંખ અર્પણ કર્યો.
Verse 7
एवं स विप्रार्जितयोधनार्थ- स्तै: कल्पितस्वस्त्ययनोऽथ विप्रान् । प्रदक्षिणीकृत्य कृतप्रणाम: प्रह्लादमामन्त्र्य नमश्चकार ॥ ७ ॥
આ રીતે બ્રાહ્મણોએ સૂચવેલ વિશેષ સ્વસ્ત્યયન વિધિ કરીને અને તેમની કૃપાથી યુદ્ધસામગ્રી પ્રાપ્ત કરીને, મહારાજ બલિએ બ્રાહ્મણોની પ્રદક્ષિણા કરી નમસ્કાર કર્યો. પ્રહ્લાદ મહારાજને પણ વંદન કરીને તેમને પ્રણામ કર્યા.
Verse 8
अथारुह्य रथं दिव्यं भृगुदत्तं महारथ: । सुस्रग्धरोऽथ सन्नह्य धन्वी खड्गी धृतेषुधि: ॥ ८ ॥ हेमाङ्गदलसब्दाहु: स्फुरन्मकरकुण्डल: । रराज रथमारूढो धिष्ण्यस्थ इव हव्यवाट् ॥ ९ ॥
પછી ભૃગુવંશીય શુક્રાચાર્યે આપેલા દિવ્ય રથ પર ચઢીને મહારથી બલિએ સુંદર હાર ધારણ કર્યો, કવચ પહેર્યું, ધનુષ્ય લીધું, ખડ્ગ અને બાણભાથો ધારણ કર્યો. સોનાના અંગદોથી શોભતા ભુજાઓ અને ઝળહળતા મકરકુંડળોથી દીપતા કાન સાથે, રથાસન પર બેસતાં જ તે યજ્ઞવેદી પર સ્થિત પૂજ્ય અગ્નિ સમાન તેજસ્વી ઝળક્યો.
Verse 9
अथारुह्य रथं दिव्यं भृगुदत्तं महारथ: । सुस्रग्धरोऽथ सन्नह्य धन्वी खड्गी धृतेषुधि: ॥ ८ ॥ हेमाङ्गदलसब्दाहु: स्फुरन्मकरकुण्डल: । रराज रथमारूढो धिष्ण्यस्थ इव हव्यवाट् ॥ ९ ॥
પછી ભૃગુવંશીય શુક્રાચાર્યે આપેલા દિવ્ય રથ પર ચઢીને મહારથી બલિએ સુંદર હાર ધારણ કર્યો, કવચ પહેર્યું, ધનુષ્ય લીધું, ખડ્ગ અને બાણભાથો ધારણ કર્યો. સોનાના અંગદોથી શોભતા ભુજાઓ અને ઝળહળતા મકરકુંડળોથી દીપતા કાન સાથે, રથાસન પર બેસતાં જ તે યજ્ઞવેદી પર સ્થિત પૂજ્ય અગ્નિ સમાન તેજસ્વી ઝળક્યો.
Verse 10
तुल्यैश्वर्यबलश्रीभि: स्वयूथैर्दैत्ययूथपै: । पिबद्भिरिव खं दृग्भिर्दहद्भि: परिधीनिव ॥ १० ॥ वृतो विकर्षन् महतीमासुरीं ध्वजिनीं विभु: । ययाविन्द्रपुरीं स्वृद्धां कम्पयन्निव रोदसी ॥ ११ ॥
પોતાના સૈન્ય અને સમાન ઐશ્વર્ય‑બળ‑શ્રી ધરાવતા દૈત્યયૂથપતિઓથી ઘેરાયેલો બલિ મહારાજ એવો લાગ્યો કે જાણે દૃષ્ટિથી આકાશ પી જાય અને દિશાઓ દહન કરે।
Verse 11
तुल्यैश्वर्यबलश्रीभि: स्वयूथैर्दैत्ययूथपै: । पिबद्भिरिव खं दृग्भिर्दहद्भि: परिधीनिव ॥ १० ॥ वृतो विकर्षन् महतीमासुरीं ध्वजिनीं विभु: । ययाविन्द्रपुरीं स्वृद्धां कम्पयन्निव रोदसी ॥ ११ ॥
આ રીતે વિશાળ આસુરી ધ્વજિનીને આગળ ખેંચતો સર્વશક્તિમાન બલિ મહારાજ સમૃદ્ધ ઇન્દ્રપુરી તરફ નીકળ્યો; જાણે ધરતીનું પૃષ્ઠ અને આકાશ‑પાતાળ કંપી ઊઠ્યાં।
Verse 12
रम्यामुपवनोद्यानै: श्रीमद्भिर्नन्दनादिभि: । कूजद्विहङ्गमिथुनैर्गायन्मत्तमधुव्रतै: । प्रवालफलपुष्पोरुभारशाखामरद्रुमै: ॥ १२ ॥
ઇન્દ્રપુરી નંદન વગેરે શ્રીમંત ઉપવન‑ઉદ્યાનો વડે રમ્ય હતી; કૂજન કરતા પક્ષી‑યુગલો અને ગુંજન સાથે ગાતા મત્ત ભમરા ત્યાં વિહરતા, અને પ્રવાળ‑ફળ‑પુષ્પના ભારથી અમરવૃક્ષોની ડાળીઓ નમી રહેતી।
Verse 13
हंससारसचक्राह्वकारण्डवकुलाकुला: । नलिन्यो यत्र क्रीडन्ति प्रमदा: सुरसेविता: ॥ १३ ॥
જ્યાં કમળની સરોવરો હંસ, સારસ, ચક્રવાક અને કારંડવોથી ભરપૂર હતી, ત્યાં દેવતાઓ દ્વારા રક્ષિત સુંદર પ્રмадાઓ ક્રીડા કરતી હતી।
Verse 14
आकाशगङ्गया देव्या वृतां परिखभूतया । प्राकारेणाग्निवर्णेन साट्टालेनोन्नतेन च ॥ १४ ॥
નગર આકાશગંગા નામના દિવ્ય ગંગાજળથી ભરેલી પરીખાથી ઘેરાયેલું હતું; તેમજ અગ્નિવર્ણ ઊંચો પ્રાકાર હતો, જેના ઉપર યુદ્ધ માટે અટ્ટાલિકાઓ/કંગુરા હતા।
Verse 15
रुक्मपट्टकपाटैश्च द्वारै: स्फटिकगोपुरै: । जुष्टां विभक्तप्रपथां विश्वकर्मविनिर्मिताम् ॥ १५ ॥
નગરનાં દ્વાર ઘન સોનાના પટ્ટાંથી બનેલાં હતાં અને ગોપુરો ઉત્તમ સ્ફટિકમય હતાં. વિવિધ જાહેર માર્ગોથી જોડાયેલું તે સમગ્ર નગર વિશ્વકર્માએ રચ્યું હતું.
Verse 16
सभाचत्वररथ्याढ्यां विमानैर्न्यर्बुदैर्युताम् । शृङ्गाटकैर्मणिमयैर्वज्रविद्रुमवेदिभि: ॥ १६ ॥
નગર સભામંડપો, ચત્વરો અને વિશાળ માર્ગોથી સમૃદ્ધ હતું અને અસંખ્ય (ન્યર્બુદ) વિમાનોથી યુક્ત હતું. ચોરાહા મણિમય હતાં અને વજ્ર તથા વિદ્રુમની વેદિકાઓથી શોભિત હતાં.
Verse 17
यत्र नित्यवयोरूपा: श्यामा विरजवासस: । भ्राजन्ते रूपवन्नार्यो ह्यर्चिर्भिरिव वह्नय: ॥ १७ ॥
ત્યાં સદાય યુવાન રૂપ ધરાવતી, શ્યામા-લક્ષણયુક્ત, નિર્મળ વસ્ત્રો ધારણ કરનારી રૂપવતી સ્ત્રીઓ જ્વાળાઓવાળી અગ્નિ જેવી તેજસ્વી રીતે ઝળહળતી હતી.
Verse 18
सुरस्त्रीकेशविभ्रष्टनवसौगन्धिकस्रजाम् । यत्रामोदमुपादाय मार्ग आवाति मारुत: ॥ १८ ॥
જ્યાં દેવસ્ત્રીઓના કેશમાંથી ખસી પડેલી નવી સુગંધિત પુષ્પમાળાઓની સુવાસ લઈને માર્ગોમાં પવન સુગંધિત બની વહેતો હતો.
Verse 19
हेमजालाक्षनिर्गच्छद्धूमेनागुरुगन्धिना । पाण्डुरेण प्रतिच्छन्नमार्गे यान्ति सुरप्रिया: ॥ १९ ॥
સોનાની જાળીવાળી બારીઓમાંથી નીકળતા અગરુ-સુગંધિત ધવળ ધુમાડાથી ઢંકાયેલા માર્ગોમાં અપ્સરાઓ (સુરપ્રિયા) ચાલતી હતી.
Verse 20
मुक्तावितानैर्मणिहेमकेतुभि- र्नानापताकावलभीभिरावृताम् । शिखण्डिपारावतभृङ्गनादितां वैमानिकस्त्रीकलगीतमङ्गलाम् ॥ २० ॥
મોતીથી શોભિત વિતાનોની છાંયામાં નગરી ઢંકાઈ હતી, અને મહેલોના શિખરો પર મોતી તથા સોનાની ધ્વજાઓ લહેરાતી હતી. મોર, કબૂતર અને ભમરાના નાદથી નગર ગુંજતું, અને ઉપર સુંદર સ્ત્રીઓ ભરેલા વિમાનો મંગળગીતો ગાતા ફરતા।
Verse 21
मृदङ्गशङ्खानकदुन्दुभिस्वनै: सतालवीणामुरजेष्टवेणुभि: । नृत्यै: सवाद्यैरुपदेवगीतकै- र्मनोरमां स्वप्रभया जितप्रभाम् ॥ २१ ॥
મૃદંગ, શંખ, આનક, દુન્દુભિ, તાલ, વીણા, મુરજ અને મધુર વેણુના સ્વરોથી નગર ગુંજતું હતું. નૃત્ય અને વાદ્ય સતત ચાલતાં, ગંધર્વો ગાતા; ઇન્દ્રપુરીની સંયુક્ત શોભા જાણે સૌંદર્યને પણ જીતતી હતી।
Verse 22
यां न व्रजन्त्यधर्मिष्ठा: खला भूतद्रुह: शठा: । मानिन: कामिनो लुब्धा एभिर्हीना व्रजन्ति यत् ॥ २२ ॥
તે નગરીમાં અધર્મી, દુષ્ટ, જીવદ્રોહી, છલકપટી, ખોટા અભિમાની, કામી કે લોભી—એવા કોઈને પ્રવેશ ન હતો. ત્યાં વસતા લોકો આ દોષોથી સર્વથા રહિત હતા।
Verse 23
तां देवधानीं स वरूथिनीपति- र्बहि: समन्ताद् रुरुधे पृतन्यया । आचार्यदत्तं जलजं महास्वनं दध्मौ प्रयुञ्जन्भयमिन्द्रयोषिताम् ॥ २३ ॥
અસંખ્ય સૈનિકોના અધિપતિ બલિ મહારાજે ઇન્દ્રની આ દેવધાનીને બહારથી સર્વ દિશામાં પોતાની સેના વડે ઘેરીને આક્રમણ કર્યું. ગુરુ શુક્રાચાર્યે આપેલો મહાનાદ કરતો શંખ તેણે ફૂંક્યો, જેથી ઇન્દ્ર-રક્ષિત સ્ત્રીઓમાં ભય ફેલાયો।
Verse 24
मघवांस्तमभिप्रेत्य बले: परममुद्यमम् । सर्वदेवगणोपेतो गुरुमेतदुवाच ह ॥ २४ ॥
બલિ મહારાજના અવિરત પ્રયત્ન અને તેમના અભિપ્રાયને સમજીને મઘવા ઇન્દ્ર અન્ય દેવગણો સાથે પોતાના ગુરુ બૃહસ્પતિ પાસે ગયા અને આ રીતે બોલ્યા।
Verse 25
भगवन्नुद्यमो भूयान्बलेर्न: पूर्ववैरिण: । अविषह्यमिमं मन्ये केनासीत्तेजसोर्जित: ॥ २५ ॥
હે ભગવન્, અમારા જૂના શત્રુ બલી મહારાજમાં હવે નવો ઉત્સાહ ઊભો થયો છે. તેણે અદ્ભુત બળ અને તેજ પ્રાપ્ત કર્યું છે; તેથી તેના પરાક્રમને અમે કદાચ સહન ન કરી શકીએ એમ લાગે છે.
Verse 26
नैनं कश्चित् कुतो वापि प्रतिव्योढुमधीश्वर: । पिबन्निव मुखेनेदं लिहन्निव दिशो दश । दहन्निव दिशो दृग्भि: संवर्ताग्निरिवोत्थित: ॥ २६ ॥
બલીની આ સૈન્યવ્યવસ્થાને ક્યાંય કોઈ પણ પ્રતિરોધી શકતો નથી. તે જાણે મોઢાથી આખું જગત પી જતો હોય, જીભથી દસ દિશાઓ ચાટી લેતો હોય અને આંખોથી સર્વ દિશાઓ દહન કરતો હોય—સંવર્તક પ્રલયાગ્નિ સમાન ઊઠ્યો છે.
Verse 27
ब्रूहि कारणमेतस्य दुर्धर्षत्वस्य मद्रिपो: । ओज: सहो बलं तेजो यत एतत्समुद्यम: ॥ २७ ॥
કૃપા કરીને કહો—મારા શત્રુ બલી મહારાજની આ દુર્ધર્ષતા પાછળનું કારણ શું છે? તેનું ઓજ, સાહસ, બળ, તેજ અને આ ઉત્સાહ ક્યાંથી આવ્યો?
Verse 28
श्रीगुरुरुवाच जानामि मघवञ्छत्रोरुन्नतेरस्य कारणम् । शिष्यायोपभृतं तेजो भृगुभिर्ब्रह्मवादिभि: ॥ २८ ॥
શ્રીગુરુ બૃહસ્પતિએ કહ્યું—હે મઘવન (ઇન્દ્ર), તારા શત્રુની ઉન્નતિનું કારણ હું જાણું છું. ભૃગુવંશીય બ્રહ્મવાદી બ્રાહ્મણો પોતાના શિષ્ય બલી મહારાજથી પ્રસન્ન થઈ તેને અસાધારણ તેજ અર્પણ કરી બેઠા છે.
Verse 29
ओजस्विनं बलिं जेतुं न समर्थोऽस्ति कश्चन । भवद्विधो भवान्वापि वर्जयित्वेश्वरं हरिम् । विजेष्यति न कोऽप्येनं ब्रह्मतेज:समेधितम् । नास्य शक्त: पुर: स्थातुं कृतान्तस्य यथा जना: ॥ २९ ॥
અત્યંત ઓજસ્વી બલીને જીતવા કોઈ સમર્થ નથી. તમારા જેવા કોઈ, કે તમે પણ, પરમેશ્વર હરિને છોડીને, તેને જીતી શકશો નહીં. તે બ્રહ્મતેજથી સમૃદ્ધ છે; જેમ યમરાજ સામે કોઈ ઊભો રહી શકતો નથી, તેમ હવે બલી મહારાજ સામે પણ કોઈ ઊભો રહી શકતો નથી.
Verse 30
तस्मान्निलयमुत्सृज्य यूयं सर्वे त्रिविष्टपम् । यात कालं प्रतीक्षन्तो यत: शत्रोर्विपर्यय: ॥ ३० ॥
અતએવ તમે સૌ ત્રિવિષ્ટપ સ્વર્ગલોક છોડીને અન્યત્ર જાઓ; શત્રુની સ્થિતિ ઉલટી પડે ત્યાં સુધી સમયની રાહ જુઓ, જ્યાં તેઓ તમને જોઈ ન શકે।
Verse 31
एष विप्रबलोदर्क: सम्प्रत्यूर्जितविक्रम: । तेषामेवापमानेन सानुबन्धो विनङ्क्ष्यति ॥ ३१ ॥
વિરોચનપુત્ર બલી મહારાજ બ્રાહ્મણોના આશીર્વાદથી અત્યારે અત્યંત શક્તિશાળી થયો છે; પરંતુ પછી જ્યારે તે બ્રાહ્મણોનું અપમાન કરશે, ત્યારે તે પોતાના મિત્રો અને સહાયકો સહિત નાશ પામશે।
Verse 32
एवं सुमन्त्रितार्थास्ते गुरुणार्थानुदर्शिना । हित्वा त्रिविष्टपं जग्मुर्गीर्वाणा: कामरूपिण: ॥ ३२ ॥
શુકદેવ ગોસ્વામી બોલ્યા—બૃહસ્પતિ ગુરુએ હિતકારી ઉપદેશ આપ્યો; દેવતાઓએ તરત જ તેને સ્વીકાર્યો. તેઓ ઇચ્છાનુસાર રૂપ ધારણ કરીને સ્વર્ગલોક છોડીને દૈત્યોને ન દેખાય તેમ વિખેરાઈ ગયા।
Verse 33
देवेष्वथ निलीनेषु बलिर्वैरोचन: पुरीम् । देवधानीमधिष्ठाय वशं निन्ये जगत्त्रयम् ॥ ३३ ॥
દેવતાઓ છુપાઈ ગયા પછી વિરોચનપુત્ર બલી મહારાજ સ્વર્ગધાનીમાં પ્રવેશ કરીને ત્યાં અધિષ્ઠાન કર્યું અને ત્યાંથી ત્રિલોકને પોતાના વશમાં લઈ લીધો।
Verse 34
तं विश्वजयिनं शिष्यं भृगव: शिष्यवत्सला: । शतेन हयमेधानामनुव्रतमयाजयन् ॥ ३४ ॥
સમગ્ર વિશ્વ જીતનાર પોતાના શિષ્યથી પ્રસન્ન થઈ ભૃગુવંશીય બ્રાહ્મણોએ તેને પોતાના નિયમવ્રત અનુસાર સો અશ્વમેધ યજ્ઞો કરાવ્યા।
Verse 35
ततस्तदनुभावेन भुवनत्रयविश्रुताम् । कीर्तिं दिक्षु वितन्वान: स रेज उडुराडिव ॥ ३५ ॥
પછી તે યજ્ઞોના પ્રભાવથી બલી મહારાજની કીર્તિ ત્રણેય લોકોમાં અને સર્વ દિશાઓમાં પ્રસરી ગઈ; તેઓ આકાશના તેજસ્વી ચંદ્રમા સમા પોતાના પદે ઝળહળ્યા।
Verse 36
बुभुजे च श्रियं स्वृद्धां द्विजदेवोपलम्भिताम् । कृतकृत्यमिवात्मानं मन्यमानो महामना: ॥ ३६ ॥
દ્વિજોના અનુગ્રહથી બલી મહારાજે અત્યંત સમૃદ્ધ શ્રી-સંપત્તિ ભોગવી; મહામના તેઓ પોતાને કૃતકૃત્ય માની રાજ્યસુખનો ઉપભોગ કરવા લાગ્યા।
Frequently Asked Questions
Because Bali’s strength was amplified by brāhmaṇical benedictions (brahma-tejas) obtained through regulated yajña and guru-service; such consecrated power is not easily countered by mere military force. Bṛhaspati’s counsel protects the devas (poṣaṇa) while awaiting divine intervention, since only the Supreme Lord can ultimately subdue Bali without violating the deeper order sustained by brāhmaṇical sanction.
After being revived and accepting Śukrācārya as guru, Bali serves with faith and undergoes purification rites. The Bhṛgu brāhmaṇas engage him in the Viśvajit yajña, from which celestial weapons and royal insignia appear. This ritual empowerment—combined with guru-kr̥pā and brāhmaṇical favor—produces extraordinary influence described as brahma-tejas, enabling him to overtake Indra’s realm.
Indrapurī is portrayed as architecturally perfect and morally guarded—entry is barred to the sinful, envious, violent, and greedy—indicating that heavenly enjoyment is linked to merit and regulated virtue. Its splendor heightens the narrative contrast: even such a refined realm becomes vulnerable when cosmic administration is disrupted, preparing the reader to see why the Lord’s intervention (via Vāmana) is required to restore balance.
Both, in complementary roles. Śukrācārya revives Bali, accepts him as disciple, and provides guidance and symbols (such as the conch and chariot), while the Bhṛgu brāhmaṇas, pleased with Bali, ritually empower him through purification and the Viśvajit yajña, culminating in the manifestation of divine armaments and the rise of brahma-tejas.