Adhyaya 12
Lord Śiva Bewildered by Mohinī (Viṣṇu’s Yoga-māyā and the Limits of Ascetic Power)
વિષ્ણુએ મોહિનીરૂપ ધારણ કરીને દેવોને અમૃત અપાવ્યા પછી શુકદેવ કથા આગળ વધારે છે. તે અદભુત રૂપ જોવા શિવજીને ઇચ્છા થાય છે; ઉમા અને ગણો સાથે તેઓ મધુસૂદન પાસે જઈ ગહન સ્તુતિ કરે છે—વિષ્ણુને નિરુપાધિ પરમ કારણ, કારણ-કાર્યની એકતા, અને ભગવાનને પૂર્ણ રીતે ન સ્વીકારીએ તો વેદાંત, મીમાંસા, સાંખ્ય, પાતંજલ, પાંચારાત્ર વગેરેના આંશિક વાંચન અપૂર્ણ છે એમ દર્શાવે છે. ભગવાન વનમાં મોહિની પ્રગટ કરે છે; તેની સુંદરતા શિવને વ્યાકુળ કરી પીછો કરાવે છે અને મોહવશાત્ વીર્યસ્ખલન થાય છે—જે પછી સોનાં-ચાંદીનાં ખાણો બન્યાં એમ કહેવાય છે. માયા નિવૃત્ત થતાં શિવ સંયમ પામે છે અને વિષ્ણુની અતુલ શક્તિ સ્વીકારે છે; વિષ્ણુ પોતાના સ્વરૂપે પરત આવે છે. શિવ કૈલાસ જઈ ભવાનીને પ્રભુની માયાની આશ્ચર્યજનક વ્યાપ્તિ સમજાવે છે. અંતે આ લીલાનું શ્રવણ દુઃખ નાશ કરે અને ભક્તિમય સ્મરણમાં સ્થિર કરે છે એમ અધ્યાય કહે છે.
Shlokas
Verse 1
श्रीबादरायणिरुवाच वृषध्वजो निशम्येदं योषिद्रूपेण दानवान् । मोहयित्वा सुरगणान्हरि: सोममपाययत् ॥ १ ॥ वृषमारुह्य गिरिश: सर्वभूतगणैर्वृत: । सह देव्या ययौ द्रष्टुं यत्रास्ते मधुसूदन: ॥ २ ॥
શ્રીશુકદેવ ગોસ્વામી બોલ્યા—હરિએ સ્ત્રીરૂપ ધારણ કરીને દાનવોને મોહી લીધા અને દેવગણને અમૃત પાન કરાવ્યું. આ લીલા સાંભળી વૃષધ્વજ ગિરિશ, ભૂતગણોથી ઘેરાયેલો, દેવી ઉમા સાથે ત્યાં ગયો જ્યાં મધુસૂદન વિરાજે છે—તે સ્ત્રીરૂપનું દર્શન કરવા।
Verse 2
श्रीबादरायणिरुवाच वृषध्वजो निशम्येदं योषिद्रूपेण दानवान् । मोहयित्वा सुरगणान्हरि: सोममपाययत् ॥ १ ॥ वृषमारुह्य गिरिश: सर्वभूतगणैर्वृत: । सह देव्या ययौ द्रष्टुं यत्रास्ते मधुसूदन: ॥ २ ॥
શ્રીશુકદેવ ગોસ્વામી બોલ્યા—હરિએ સ્ત્રીરૂપ ધારણ કરીને દાનવોને મોહી લીધા અને દેવગણને અમૃત પાન કરાવ્યું. આ સાંભળી વૃષધ્વજ ગિરિશ, ભૂતગણોથી ઘેરાયેલો, દેવી ઉમા સાથે મધુસૂદન જ્યાં વિરાજે છે ત્યાં તેના સ્ત્રીરૂપના દર્શન માટે ગયો।
Verse 3
सभाजितो भगवता सादरं सोमया भव: । सूपविष्ट उवाचेदं प्रतिपूज्य स्मयन्हरिम् ॥ ३ ॥
ભગવાને ભવ (શિવ) અને સોમયા (ઉમા)નું આદરપૂર્વક સ્વાગત કર્યું. તેઓ સુખથી બેસ્યા પછી શિવે વિધિવત્ પૂજા કરી, હરિ તરફ સ્મિત કરીને આમ કહ્યું।
Verse 4
श्रीमहादेव उवाच देवदेव जगद्वयापिञ्जगदीश जगन्मय । सर्वेषामपि भावानां त्वमात्मा हेतुरीश्वर: ॥ ४ ॥
શ્રીમહાદેવ બોલ્યા—હે દેવદેવ, સર્વવ્યાપી જગદીશ, જગન્મય! તારી શક્તિથી તું જ સર્જનરૂપે પ્રગટે છે; સર્વ ભાવોનો આત્મા, મૂળ કારણ અને પરમેશ્વર તું જ છે।
Verse 5
आद्यन्तावस्य यन्मध्यमिदमन्यदहं बहि: । यतोऽव्ययस्य नैतानि तत् सत्यं ब्रह्म चिद्भवान् ॥ ५ ॥
આ જગતનું આદિ-અંત, મધ્ય, વ્યક્ત-અવ્યક્ત, અહંકાર અને સર્વ વિસ્તાર તારી પાસેથી જ છે; પરંતુ તું અવ્યય સત્ય, ચિત્સ્વરૂપ પરબ્રહ્મ છે, તેથી જન્મ-મરણાદિ વિકારો તારમાં નથી।
Verse 6
तवैव चरणाम्भोजं श्रेयस्कामा निराशिष: । विसृज्योभयत: सङ्गं मुनय: समुपासते ॥ ६ ॥
પરમ શ્રેય ઇચ્છનારા નિષ્કામ મુનિઓ બંને પ્રકારના સંગનો ત્યાગ કરીને તારા ચરણકમળોની સતત ઉપાસના કરે છે।
Verse 7
त्वं ब्रह्म पूर्णममृतं विगुणं विशोक- मानन्दमात्रमविकारमनन्यदन्यत् । विश्वस्य हेतुरुदयस्थितिसंयमाना- मात्मेश्वरश्च तदपेक्षतयानपेक्ष: ॥ ७ ॥
હે પ્રભુ! તું પૂર્ણ, અમૃત, નિર્ગુણ, શોકરહિત, માત્ર આનંદસ્વરૂપ, અવિકારી પરબ્રહ્મ છે. સૃષ્ટિ-સ્થિતિ-લયનો મૂળ કારણ અને સર્વનો અંતર્યામી ઈશ્વર તું; સૌ તારા પર આધારિત, પરંતુ તું સદા સ્વતંત્ર।
Verse 8
एकस्त्वमेव सदसद्द्वयमद्वयं च स्वर्णं कृताकृतमिवेह न वस्तुभेद: । अज्ञानतस्त्वयि जनैर्विहितो विकल्पो यस्माद् गुणव्यतिकरो निरुपाधिकस्य ॥ ८ ॥
હે પ્રભુ! કારણ-કાર્ય, સત્-અસત્ એમ દ્વૈત દેખાય છતાં તું એક અદ્વય છે; જેમ આભૂષણનું સોનું અને ખાણનું સોનું ભિન્ન નથી. અજ્ઞાનથી લોકો તારમાં ભેદ કલ્પે છે; તું નિરુપાધિક નિર્મળ છે અને જગત તારા ગુણોની અસર છે।
Verse 9
त्वां ब्रह्म केचिदवयन्त्युत धर्ममेकेएके परं सदसतो: पुरुषं परेशम् । अन्येऽवयन्ति नवशक्तियुतं परं त्वांकेचिन्महापुरुषमव्ययमात्मतन्त्रम् ॥ ९ ॥
હે પ્રભુ, કેટલાક વેદાંતી તમને નિર્ગુણ બ્રહ્મ માને છે; મીમાંસકો તમને ધર્મસ્વરૂપ કહે છે. સાંખ્યદાર્શનિકો તમને પ્રકૃતિ‑પુરુષથી પરે પરમ પુરુષ અને દેવતાઓના પણ નિયંતા માને છે. પાંચારાત્ર ભક્તો તમને નવ શક્તિઓથી યુક્ત પરમેશ્વર માને છે, અને પતંજલિ યોગીઓ તમને સ્વતંત્ર, અવ્યય, સમોન્નતિ રહિત પરમ ભગવાન માને છે।
Verse 10
नाहं परायुर्ऋषयो न मरीचिमुख्याजानन्ति यद्विरचितं खलु सत्त्वसर्गा: । यन्मायया मुषितचेतस ईश दैत्य-मर्त्यादय: किमुत शश्वदभद्रवृत्ता: ॥ १० ॥
હે ઈશ, હું ઇન્દ્ર પણ, અને બ્રહ્મા તથા મરીચિ વગેરે મહર્ષિઓ—સત્ત્વગુણથી ઉત્પન્ન હોવા છતાં—તમારી રચેલી આ સૃષ્ટિનું રહસ્ય જાણતા નથી. તમારી માયાએ અમારા ચિત્તને પણ મોહિત કર્યું છે; તો રજ‑તમોગુણમાં રહેલા દૈત્ય, મનુષ્ય વગેરે, જે સદા અશુભ વૃત્તિવાળા છે, તેઓ તમને કેવી રીતે જાણી શકે?
Verse 11
स त्वं समीहितमद: स्थितिजन्मनाशंभूतेहितं च जगतो भवबन्धमोक्षौ । वायुर्यथा विशति खं च चराचराख्यंसर्वं तदात्मकतयावगमोऽवरुन्त्से ॥ ११ ॥
હે પ્રભુ, તમે જ જ્ઞાનસ્વરૂપ સર્વજ્ઞ છો; સૃષ્ટિનું જન્મ‑સ્થિતિ‑નાશ અને જીવોના સર્વ પ્રયત્નો—જેનાથી તેઓ ભવબંધનમાં ફસાય છે કે મુક્ત થાય છે—તમને સર્વે જાણીતાં છે. જેમ વાયુ આકાશમાં અને ચર‑અચર સર્વ દેહોમાં પ્રવેશે છે, તેમ તમે સર્વત્ર વ્યાપ્ત રહી આત્મરૂપે સર્વ જાણો છો।
Verse 12
अवतारा मया दृष्टा रममाणस्य ते गुणै: । सोऽहं तद्द्रष्टुमिच्छामि यत् ते योषिद्वपुर्धृतम् ॥ १२ ॥
હે પ્રભુ, તમારા દિવ્ય ગુણોમાં રમતાં તમે જે જે અવતારો પ્રગટ કર્યા, તે બધાં મેં જોયાં છે. હવે તમે ધારણ કરેલું સ્ત્રીરૂપ પણ હું દર્શન કરવા ઇચ્છું છું।
Verse 13
येन सम्मोहिता दैत्या: पायिताश्चामृतं सुरा: । तद् दिदृक्षव आयाता: परं कौतूहलं हि न: ॥ १३ ॥
હે પ્રભુ, જે રૂપથી તમે દૈત્યોને સંપૂર્ણ મોહિત કર્યા અને દેવતાઓને અમૃત પિવડાવ્યું, તે જ રૂપના દર્શન માટે અમે અહીં આવ્યા છીએ. અમને પરમ કૌતૂહલ છે; હું તે રૂપ જોવા અત્યંત ઉત્સુક છું।
Verse 14
श्रीशुक उवाच एवमभ्यर्थितो विष्णुर्भगवान् शूलपाणिना । प्रहस्य भावगम्भीरं गिरिशं प्रत्यभाषत ॥ १४ ॥
શ્રીશુકદેવ ગોસ્વામી બોલ્યા—ત્રિશૂલધારી ગિરિશ શિવે આમ વિનંતી કરતાં ભગવાન વિષ્ણુ ગંભીર ભાવથી હસ્યા અને શિવને ઉત્તર આપ્યો।
Verse 15
श्रीभगवानुवाच कौतूहलाय दैत्यानां योषिद्वेषो मया धृत: । पश्यता सुरकार्याणि गते पीयूषभाजने ॥ १५ ॥
ભગવાન બોલ્યા—જ્યારે દૈત્યો અમૃતનો કલશ લઈ ગયા, ત્યારે દેવતાઓના હિત માટે તેમને મોહમાં પાડવા મેં સુંદર સ્ત્રીરૂપ ધારણ કર્યું।
Verse 16
तत्तेऽहं दर्शयिष्यामि दिदृक्षो: सुरसत्तम । कामिनां बहु मन्तव्यं सङ्कल्पप्रभवोदयम् ॥ १६ ॥
હે સૂરશ્રેષ્ઠ! તું જોવા ઇચ્છે છે તેથી હું તે રૂપ તને બતાવીશ, જે કામાસક્તોને અત્યંત પ્રિય છે; કારણ કે કામનો ઉદય સંકલ્પમાંથી થાય છે.
Verse 17
श्रीशुक उवाच इति ब्रुवाणो भगवांस्तत्रैवान्तरधीयत । सर्वतश्चारयंश्चक्षुर्भव आस्ते सहोमया ॥ १७ ॥
શ્રીશુકદેવ બોલ્યા—આમ કહીને ભગવાન વિષ્ણુ ત્યાં જ અંતર્ધાન થયા. ત્યારબાદ ઉમા સહિત શિવ ચંચળ નજરે ચારે તરફ તેમને શોધતા રહ્યા.
Verse 18
ततो ददर्शोपवने वरस्त्रियंविचित्रपुष्पारुणपल्लवद्रुमे । विक्रीडतीं कन्दुकलीलया लसद्-दुकूलपर्यस्तनितम्बमेखलाम् ॥ १८ ॥
પછી નજીકના સુંદર ઉપવનમાં—લાલછાંયાં પલ્લવો અને વિવિધ ફૂલોથી ભરેલા વૃક્ષો વચ્ચે—શિવે એક અતિસુંદર સ્ત્રીને બોલથી રમતી જોઈ; ઝગમગતું વસ્ત્ર તેના નિતંબ પર ઢળી રહ્યું હતું અને કમરપટ્ટો શોભતો હતો.
Verse 19
आवर्तनोद्वर्तनकम्पितस्तन-प्रकृष्टहारोरुभरै: पदे पदे । प्रभज्यमानामिव मध्यतश्चलत्-पदप्रवालं नयतीं ततस्तत: ॥ १९ ॥
કંદુક નીચે પડતો અને ઉપર ઉછળતો હોવાથી રમતાં રમતાં તેના સ્તન કંપ્યા. સ્તનના ભાર અને ભારે પુષ્પહારોથી દરેક પગલે તેની કમર જાણે તૂટી જશે એવી લાગી. પ્રવાળ જેવી લાલાશ ધરાવતા કોમળ પગ ઇધર‑ઉધર હલ્યા.
Verse 20
दिक्षु भ्रमत्कन्दुकचापलैर्भृशंप्रोद्विग्नतारायतलोललोचनाम् । स्वकर्णविभ्राजितकुण्डलोल्लसत्-कपोलनीलालकमण्डिताननाम् ॥ २० ॥
દિશાદિશામાં ફરતા કંદુકની ચપળતાથી તેના વિશાળ સુંદર નેત્રો અત્યંત ચંચળ બન્યા. કાનમાં ઝગમગતા કુંડળોની કાંતિએ તેના તેજસ્વી ગાલોને શોભાવ્યા, અને ચહેરા પર છૂટા પડેલા નીલવર્ણ વાળે તેને વધુ મનોહર બનાવ્યા.
Verse 21
श्लथद् दुकूलं कबरीं च विच्युतांसन्नह्यतीं वामकरेण वल्गुना । विनिघ्नतीमन्यकरेण कन्दुकंविमोहयन्तीं जगदात्ममायया ॥ २१ ॥
કંદુક રમતાં રમતાં તેનું દુપૂલ ઢીલું પડી ગયું અને કબરી પણ છૂટીને વિખેરાઈ ગઈ. તે પોતાના સુંદર ડાબા હાથથી વાળ બાંધવા લાગી અને એ જ સમયે જમણા હાથથી કંદુકને આઘાત કરીને રમતી રહી. જગદાત્મા ભગવાને પોતાની આંતરિક માયાથી આ રીતે સૌને મોહીત કર્યા.
Verse 22
तां वीक्ष्य देव इति कन्दुकलीलयेषद्-व्रीडास्फुटस्मितविसृष्टकटाक्षमुष्ट: । स्त्रीप्रेक्षणप्रतिसमीक्षणविह्वलात्मानात्मानमन्तिक उमां स्वगणांश्च वेद ॥ २२ ॥
દેવ શંકરે તેને કંદુક‑લીલા કરતી જોઈ. તે ક્યારેક લાજથી હળવું સ્મિત કરીને તેની તરફ કટાક્ષ કરતી. સ્ત્રીના દર્શન અને તેના પ્રતિદર્શનમાં શિવનું મન વિહ્વળ થયું; તેણે પોતાને, પોતાની પ્રિય ઉમાને અને નજીકના ગણોને પણ ભૂલી ગયો.
Verse 23
तस्या: कराग्रात् स तु कन्दुको यदागतो विदूरं तमनुव्रजत्स्त्रिया: । वास: ससूत्रं लघु मारुतोऽहरद्भवस्य देवस्य किलानुपश्यत: ॥ २३ ॥
જ્યારે તેના હાથમાંથી કંદુક ઉછળી દૂર જઈ પડ્યો, ત્યારે તે સ્ત્રી તેની પાછળ ગઈ. એ સમયે દેવ ભવ (શિવ) જોઈ રહ્યા હતા ત્યારે જ હળવા પવનએ તેના સૂક્ષ્મ વસ્ત્ર અને કટિસૂત્રને અચાનક ઉડાવી લીધાં.
Verse 24
एवं तां रुचिरापाङ्गीं दर्शनीयां मनोरमाम् । दृष्ट्वा तस्यां मनश्चक्रे विषज्जन्त्यां भव: किल ॥ २४ ॥
આ રીતે ભગવાન શિવે સુંદર અપાંગવાળી, દર્શનીય અને મનોહર સ્ત્રીને જોઈ; તેણીએ પણ તેમને જોયા. તે પોતે પર આસક્ત છે એમ વિચારી, શિવનું મન પણ તેણી તરફ અત્યંત આકર્ષિત થયું.
Verse 25
तयापहृतविज्ञानस्तत्कृतस्मरविह्वल: । भवान्या अपि पश्यन्त्या गतह्रीस्तत्पदं ययौ ॥ २५ ॥
તે સ્ત્રીએ કામભાવથી શિવનું વિવેક હરી લીધું અને તેના કારણે તેઓ કામથી વ્યાકુળ થયા. ભવાની જોઈ રહી હોવા છતાં, લાજ છોડીને તેઓ તેની પાસે ગયા.
Verse 26
सा तमायान्तमालोक्य विवस्त्रा व्रीडिता भृशम् । निलीयमाना वृक्षेषु हसन्ती नान्वतिष्ठत ॥ २६ ॥
એ સુંદર સ્ત્રી પહેલેથી જ નિર્વસ્ત્ર હતી. શિવને પોતાની તરફ આવતાં જોઈ તે અત્યંત લજ્જિત થઈ. હસતી હસતી તે વૃક્ષોમાં છુપાતી ગઈ અને એક જગ્યાએ ઊભી રહી નહીં.
Verse 27
तामन्वगच्छद् भगवान् भव: प्रमुषितेन्द्रिय: । कामस्य च वशं नीत: करेणुमिव यूथप: ॥ २७ ॥
ઇન્દ્રિયો ઉથલપાથલ થતાં ભગવાન ભવ (શિવ) કામના વશમાં પડી તેણીના પાછળ ચાલ્યા, જેમ કામાતુર હાથી હાથીણીના પાછળ જાય છે.
Verse 28
सोऽनुव्रज्यातिवेगेन गृहीत्वानिच्छतीं स्त्रियम् । केशबन्ध उपानीय बाहुभ्यां परिषस्वजे ॥ २८ ॥
અતિ વેગથી પાછળ જઈ શિવે અનિચ્છુક સ્ત્રીને વાળની વેણીથી પકડી નજીક ખેંચી લીધી અને પોતાની બાહુઓથી તેને આલિંગન કર્યું.
Verse 29
सोपगूढा भगवता करिणा करिणी यथा । इतस्तत: प्रसर्पन्ती विप्रकीर्णशिरोरुहा ॥ २९ ॥ आत्मानं मोचयित्वाङ्ग सुरर्षभभुजान्तरात् । प्राद्रवत्सा पृथुश्रोणी माया देवविनिर्मिता ॥ ३० ॥
જેમ નર હાથી માદા હાથીને આલિંગે છે તેમ ભગવાન શિવે તેણીને ભેળવી લીધી; વિખરાયેલા વાળવાળી તે સર્પિણી જેવી ઇધર-ઉધર સરકતી રહી।
Verse 30
सोपगूढा भगवता करिणा करिणी यथा । इतस्तत: प्रसर्पन्ती विप्रकीर्णशिरोरुहा ॥ २९ ॥ आत्मानं मोचयित्वाङ्ग सुरर्षभभुजान्तरात् । प्राद्रवत्सा पृथुश्रोणी माया देवविनिर्मिता ॥ ३० ॥
હે રાજા, ઊંચા અને વિશાળ નિતંબવાળી તે સ્ત્રી પરમ પુરુષ ભગવાને પ્રગટ કરેલી યોગમાયા હતી. તેણે શિવના સ્નેહાળ આલિંગનમાંથી કઈ રીતેક પોતાને છોડાવી દોડી ગઈ।
Verse 31
तस्यासौ पदवीं रुद्रो विष्णोरद्भुतकर्मण: । प्रत्यपद्यत कामेन वैरिणेव विनिर्जित: ॥ ३१ ॥
કામરૂપ શત્રુથી પરાજિત થયો હોય તેમ રુદ્ર, અદ્ભુત કર્મ કરનાર ભગવાન વિષ્ણુ (મોહિની-રૂપ) ના માર્ગને અનુસરવા લાગ્યો।
Verse 32
तस्यानुधावतो रेतश्चस्कन्दामोघरेतस: । शुष्मिणो यूथपस्येव वासितामनुधावत: ॥ ३२ ॥
જેમ મસ્ત નર હાથી ગર્ભધારણક્ષમ માદા હાથીની પાછળ દોડે, તેમ શક્તિશાળી રુદ્ર તે સુંદર સ્ત્રીની પાછળ દોડ્યો અને તેનું અમોઘ વીર્ય સ્ખલિત થયું।
Verse 33
यत्र यत्रापतन्मह्यां रेतस्तस्य महात्मन: । तानि रूप्यस्य हेम्नश्च क्षेत्राण्यासन्महीपते ॥ ३३ ॥
હે મહીપતે, પૃથ્વી પર જ્યાં જ્યાં તે મહાત્મા શિવનું વીર્ય પડ્યું, ત્યાં ત્યાં પછી સોનાં અને ચાંદીની ખાણો પ્રગટ થઈ।
Verse 34
सरित्सर:सु शैलेषु वनेषूपवनेषु च । यत्र क्व चासन्नृषयस्तत्र सन्निहितो हर: ॥ ३४ ॥
મોહિનીના અનુસરણમાં ભગવાન શિવ સર્વત્ર ગયા—નદીઓ અને સરોવરોના કાંઠે, પર્વતો પાસે, વનો અને ઉપવનોમાં; જ્યાં જ્યાં મહર્ષિઓ વસતા હતા ત્યાં ત્યાં હર (શિવ) પણ સન્નિહિત થયા।
Verse 35
स्कन्ने रेतसि सोऽपश्यदात्मानं देवमायया । जडीकृतं नृपश्रेष्ठ सन्न्यवर्तत कश्मलात् ॥ ३५ ॥
હે નૃપશ્રેષ્ઠ પરિક્ષિત! જ્યારે શિવજીનું વીર્ય સંપૂર્ણ સ્ખલિત થયું, ત્યારે તેમણે જોયું કે પરમ પુરુષની દેવમાયાએ તેમને જડપ્રાય કરી દીધા હતા. તેથી તેઓ તે મોહ-કલુષમાંથી પાછા વળ્યા અને આગળ માયાના વશમાં ન રહ્યા।
Verse 36
अथावगतमाहात्म्य आत्मनो जगदात्मन: । अपरिज्ञेयवीर्यस्य न मेने तदुहाद्भुतम् ॥ ३६ ॥
ત્યારે શિવજીએ પોતાની સ્થિતિ અને જગદાત્મા, અપરિમેય શક્તિ ધરાવતા પરમ પુરુષનું માહાત્મ્ય સમજી લીધું. આ સમજણ પછી વિષ્ણુએ તેમના પર કરેલી અદ્ભુત લીલા તેમને જરાય આશ્ચર્યજનક લાગી નહીં।
Verse 37
तमविक्लवमव्रीडमालक्ष्य मधुसूदन: । उवाच परमप्रीतो बिभ्रत्स्वां पौरुषीं तनुम् ॥ ३७ ॥
શિવજીને અચળ અને નિર્વ્રીડ જોઈ મધુસૂદન વિષ્ણુ અત્યંત પ્રસન્ન થયા. ત્યારબાદ તેમણે પોતાનું પૌરુષી (મૂળ) સ્વરૂપ ધારણ કરી આ રીતે કહ્યું।
Verse 38
श्रीभगवानुवाच दिष्टया त्वं विबुधश्रेष्ठ स्वां निष्ठामात्मना स्थित: । यन्मे स्त्रीरूपया स्वैरं मोहितोऽप्यङ्ग मायया ॥ ३८ ॥
શ્રીભગવાન બોલ્યા—હે વિબુધશ્રેષ્ઠ! શુભ છે કે મારી સ્ત્રીરૂપિણી સ્વૈર માયાથી મોહિત થયાં છતાં તું આત્મબળથી પોતાની નિષ્ઠામાં સ્થિર રહ્યો. તેથી તને સર્વમંગલ થાઓ।
Verse 39
को नु मेऽतितरेन्मायां विषक्तस्त्वदृते पुमान् । तांस्तान्विसृजतीं भावान्दुस्तरामकृतात्मभि: ॥ ३९ ॥
હે પ્રભુ શંભુ! આ ભૌતિક જગતમાં તમારાં સિવાય મારી માયાને કોણ પાર કરી શકે? વિષયભોગમાં આસક્ત લોકો તેના પ્રભાવથી જીતાઈ જાય છે; પ્રકૃતિનો પ્રભાવ અસંયમી માટે અતિ દુસ્તર છે।
Verse 40
सेयं गुणमयी माया न त्वामभिभविष्यति । मया समेता कालेन कालरूपेण भागश: ॥ ४० ॥
સૃષ્ટિમાં મારી સાથે સહકાર આપતી અને ત્રિગુણમયી એવી આ માયા, કાળરૂપે ભાગભાગે પ્રગટ થતી હોવા છતાં, હવે તમને ફરી મોહી શકશે નહીં।
Verse 41
श्रीशुक उवाच एवं भगवता राजन् श्रीवत्साङ्केन सत्कृत: । आमन्त्र्य तं परिक्रम्य सगण: स्वालयं ययौ ॥ ४१ ॥
શ્રીશુકદેવ ગોસ્વામી બોલ્યા—હે રાજન! શ્રીવત્સચિહ્નધારી ભગવાને આ રીતે સન્માનિત કર્યા પછી ભગવાન શિવે તેમની પરિક્રમા કરી. પછી પરવાનગી લઈને, ગણો સહિત પોતાના ધામ કૈલાસ પર પાછા ગયા।
Verse 42
आत्मांशभूतां तां मायां भवानीं भगवान्भव: । सम्मतामृषिमुख्यानां प्रीत्याचष्टाथ भारत ॥ ४२ ॥
હે ભરતવંશજ! ત્યારે આનંદિત ભગવાન શિવે, સર્વ મુખ્ય ઋષિઓ દ્વારા વિષ્ણુની શક્તિરૂપ માયા તરીકે સ્વીકારાયેલી પોતાની પત્ની ભવાનીને પ્રેમપૂર્વક સંબોધી।
Verse 43
अयि व्यपश्यस्त्वमजस्य मायांपरस्य पुंस: परदेवताया: । अहं कलानामृषभोऽपि मुह्येययावशोऽन्ये किमुतास्वतन्त्रा: ॥ ४३ ॥
શિવ બોલ્યા—હે દેવી! તું હવે અજ, પરમ પુરુષ, પરદેવતાની માયાને જોઈ ચૂકી છે. હું તેમની કલાઓમાં મુખ્ય હોવા છતાં તેના વશમાં મોહિત થયો; તો પછી સંપૂર્ણ પરતંત્ર અન્ય લોકો વિશે શું કહેવું!
Verse 44
यं मामपृच्छस्त्वमुपेत्य योगात्समासहस्रान्त उपारतं वै । स एष साक्षात् पुरुष: पुराणोन यत्र कालो विशते न वेद: ॥ ४४ ॥
જ્યારે મેં યોગસમાધિ દ્વારા એક હજાર વર્ષનું તપ પૂર્ણ કર્યું, ત્યારે તું પાસે આવીને પૂછ્યું કે હું કોના પર ધ્યાન કરતો હતો. હવે એ જ સाक्षાત્ પુરાણ પુરુષ અહીં છે—જેમા કાળ પ્રવેશતો નથી અને જેને વેદો પણ સંપૂર્ણ રીતે જાણી શકતા નથી।
Verse 45
श्रीशुक उवाच इति तेऽभिहितस्तात विक्रम: शार्ङ्गधन्वन: । सिन्धोर्निर्मथने येन धृत: पृष्ठे महाचल: ॥ ४५ ॥
શ્રીશુકદેવ બોલ્યા—હે રાજન! શારઙ્ગધન્વા એ જ ભગવાન છે, જેમણે ક્ષીરસમુદ્રના મથનમાં મહાપર્વતને પોતાની પીઠ પર ધારણ કર્યો. તેમનો પરાક્રમ મેં તને વર્ણવ્યો છે।
Verse 46
एतन्मुहु: कीर्तयतोऽनुशृण्वतो न रिष्यते जातु समुद्यम: क्वचित् । यदुत्तमश्लोकगुणानुवर्णनं समस्तसंसारपरिश्रमापहम् ॥ ४६ ॥
આ કથાનું વારંવાર કીર્તન કરનાર અથવા ભક્તિપૂર્વક સાંભળનારનો પ્રયત્ન કદી નિષ્ફળ થતો નથી. કારણ કે ઉત્તમશ્લોક ભગવાનના ગુણગાનથી સંસારના સર્વ દુઃખ અને પરિશ્રમ નાશ પામે છે।
Verse 47
असदविषयमङ्घ्रिं भावगम्यं प्रपन्ना- नमृतममरवर्यानाशयत् सिन्धुमथ्यम् । कपटयुवतिवेषो मोहयन्य: सुरारीं- स्तमहमुपसृतानां कामपूरं नतोऽस्मि ॥ ४७ ॥
અસત્ વિષયોથી પરે એવા અને ભાવથી જ પ્રાપ્ત થનારા તેમના ચરણોમાં શરણ ગયેલાં દેવતારૂપી ભક્તોને, ક્ષીરસમુદ્ર મથનથી ઉત્પન્ન અમૃત ભગવાને વહેંચ્યું. કપટી યુવતીનો વેશ ધારણ કરીને દૈત્યોને મોહીત કરનાર અને શરણાગતોની ઇચ્છા પૂર્ણ કરનાર તે પ્રભુને હું નમસ્કાર કરું છું।
Frequently Asked Questions
Śiva’s request is framed as wonder and theological inquiry: Mohinī is not ordinary beauty but Viṣṇu’s yoga-māyā that accomplished an impossible task—bewildering the asuras and securing amṛta for the devas. Śiva’s desire to witness it highlights that even the greatest devas seek direct darśana of the Lord’s līlā-śakti, and it sets up a teaching moment about māyā’s supremacy under Bhagavān.
The chapter’s point is not Śiva’s “weakness” but Viṣṇu’s limitless potency. Māyā here is explicitly the Lord’s own yoga-māyā; it can overwhelm even elevated beings when the Lord chooses to demonstrate His sovereignty. Śiva’s restoration of composure and his lack of shame underscore his greatness, while the incident establishes that no one surpasses the Lord’s illusory energy without His grace.
Śiva identifies Viṣṇu as Parameśvara beyond material change, the source of manifestation and dissolution, and the inner knower present like air within all beings. He also integrates multiple darśanas—showing how various schools partially apprehend the Supreme—while affirming Bhagavān as the complete reality. This culminates in rejecting a simplistic ‘Brahman true, world false’ reading by asserting the world’s dependence as an effect of the Lord’s real qualities.
Within Purāṇic symbolism, the detail functions as a cosmological etiological note (explaining origins of substances) and as a theological marker: even what is involuntarily emitted by a mahādeva is potent and consequential. It also emphasizes the extraordinary intensity of the Lord’s māyā-display, while keeping the narrative’s focus on Viṣṇu’s supremacy and Śiva’s eventual self-mastery.
The chapter uses sensual description to demonstrate the binding force of kāma under māyā, even for the exalted, thereby warning conditioned beings against complacency. Its resolution is explicitly devotional: recognition of the Lord’s śakti, humility before māyā, and the prescription of śravaṇa-kīrtana as the means to destroy suffering and re-center the mind on Bhagavān rather than sense objects.