Adhyaya 11
Indra Slays Namuci—The Limits of Power and the Triumph of Divine Strategy
અમૃતપ્રસંગ પછી શ્રીહરિની કૃપાથી દેવતાઓ પુનર્જીવિત થઈ યુદ્ધભૂમિમાં પલટવાર કરે છે અને અસુરોને દબાવે છે. ક્રોધિત ઇન્દ્ર બલિને મારવા દોડે છે, પરંતુ બલી સ્થિર તત્ત્વજ્ઞાનથી કહે છે—જય-પરાજય અહંકારથી નહીં, કાળના અધિન છે; જ્ઞાની ન હર્ષ કરે ન શોક. યુદ્ધ ઉગ્ર બને છે: બલી ઇન્દ્ર પર પ્રહાર કરે છે; વચ્ચે આવેલા જંભાસુરને વજ્રથી મારવામાં આવે છે. નમુચિ, બલ અને પાક અદભુત બાણવર્ષાથી ઇન્દ્રને ક્ષણભર ઢાંકી દે છે; ઇન્દ્ર ફરી પ્રગટ થઈ બલ અને પાકનો વધ કરે છે. પરંતુ નમુચિ અવિદ્ય—વજ્ર તેને ભેદી શકતું નથી. આકાશવાણી જણાવે છે કે તેના વર મુજબ ‘સૂકા કે ભીના’ કશાથી પણ તે મરતો નથી. ઇન્દ્ર ધ્યાન કરીને ફેન (ઝાગ) ને ન સૂકું ન ભીનું જાણે છે અને તેનાથી નમુચિનું મસ્તક છેદી દે છે. દેવતાઓ આનંદ કરે છે; પછી બ્રહ્મા નારદને મોકલી વધુ સંહાર રોકાવે છે. દેવતાઓ સ્વર્ગે પરત જાય છે; બચેલા અસુરો બલિને અષ્ટગિરિ લઈ જાય છે, જ્યાં શુક્રાચાર્ય સંજીવની મંત્રથી પડેલાઓને જીવંત કરે છે; બલી શોક વિના, ભગવાનની યોજનામાં પોતાના આગલા ભાગ્યની રાહ જુએ છે.
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच अथो सुरा: प्रत्युपलब्धचेतस: परस्य पुंस: परयानुकम्पया । जघ्नुर्भृशं शक्रसमीरणादय- स्तांस्तान्रणे यैरभिसंहता: पुरा ॥ १ ॥
શ્રીશુકદેવ બોલ્યા—ત્યારબાદ પરમ પુરુષ શ્રીહરીની પરમ કૃપાથી ઇન્દ્ર, વાયુ વગેરે બધા દેવતાઓ ફરી ચેતના અને બળ પ્રાપ્ત કરીને જીવંત થયા. ઉત્સાહિત થઈ તેઓ યુદ્ધમાં એ જ અસુરોને કઠોર રીતે મારવા લાગ્યા, જેમણે પહેલાં તેમને પરાજિત કર્યા હતા.
Verse 2
वैरोचनाय संरब्धो भगवान्पाकशासन: । उदयच्छद् यदा वज्रं प्रजा हा हेति चुक्रुशु: ॥ २ ॥
જ્યારે અત્યંત શક્તિશાળી ઈન્દ્રએ ક્રોધિત થઈને મહારાજા બલિને મારવા માટે વજ્ર ઉગામ્યું, ત્યારે દાનવો 'હાય! હાય!' કહીને વિલાપ કરવા લાગ્યા.
Verse 3
वज्रपाणिस्तमाहेदं तिरस्कृत्य पुर:स्थितम् । मनस्विनं सुसम्पन्नं विचरन्तं महामृधे ॥ ३ ॥
ધીરજવાન, સહનશીલ અને યુદ્ધ માટે સુસજ્જ બલિ મહારાજ રણમેદાનમાં ઈન્દ્રની સામે આવ્યા. હાથમાં વજ્ર ધારણ કરનાર ઈન્દ્રએ બલિ મહારાજને ઠપકો આપતાં આ પ્રમાણે કહ્યું.
Verse 4
नटवन्मूढ मायाभिर्मायेशान् नो जिगीषसि । जित्वा बालान् निबद्धाक्षान् नटो हरति तद्धनम् ॥ ४ ॥
ઈન્દ્રએ કહ્યું: અરે મૂર્ખ! જેમ કોઈ જાદુગર બાળકની આંખો પર પટ્ટી બાંધીને તેને છેતરી લે છે, તેમ તું તારી માયાથી અમને જીતવા માંગે છે, જ્યારે કે અમે જ આવી બધી માયાવી શક્તિઓના સ્વામી છીએ.
Verse 5
आरुरुक्षन्ति मायाभिरुत्सिसृप्सन्ति ये दिवम् । तान्दस्यून्विधुनोम्यज्ञान्पूर्वस्माच्च पदादध: ॥ ५ ॥
જે મૂર્ખાઓ અને દુष्टો માયાવી શક્તિ દ્વારા ઉચ્ચ લોકમાં જવા ઈચ્છે છે, અથવા મુક્તિ પામવાનો પ્રયાસ કરે છે, તેઓને હું બ્રહ્માંડના સૌથી નીચલા સ્તરે ધકેલી દઉં છું.
Verse 6
सोऽहं दुर्मायिनस्तेऽद्य वज्रेण शतपर्वणा । शिरो हरिष्ये मन्दात्मन्घटस्व ज्ञातिभि: सह ॥ ६ ॥
આજે હું મારા સો ધારવાળા વજ્રથી તારું મસ્તક કાપી નાખીશ. તું માયાવી હોવા છતાં મંદબુદ્ધિ છે. હવે તારા સગા-સંબંધીઓ સાથે આ રણમેદાનમાં ટકી રહેવાનો પ્રયાસ કર.
Verse 7
श्रीबलिरुवाच सङ्ग्रामे वर्तमानानां कालचोदितकर्मणाम् । कीर्तिर्जयोऽजयो मृत्यु: सर्वेषां स्युरनुक्रमात् ॥ ७ ॥
શ્રીબલિ મહારાજ બોલ્યા—યુદ્ધમાં રહેલા બધા જ કાળપ્રેરિત કર્મના અધિન છે; તેથી ક્રમે કરીને સૌને કીર્તિ, વિજય, પરાજય અને મૃત્યુ મળે છે.
Verse 8
तदिदं कालरशनं जगत् पश्यन्ति सूरय: । न हृष्यन्ति न शोचन्ति तत्र यूयमपण्डिता: ॥ ८ ॥
કાળની દોરીથી બંધાયેલ આ જગતની ગતિને જે સત્યજ્ઞ જુએ છે, તેઓ ન હર્ષે ન શોકે; તેથી વિજયથી ઉલ્લાસિત તમે અલ્પપંડિત છો.
Verse 9
न वयं मन्यमानानामात्मानं तत्र साधनम् । गिरो व: साधुशोच्यानां गृह्णीमो मर्मताडना: ॥ ९ ॥
તમે દેવતાઓ પોતાને જ કીર્તિ અને વિજયનું કારણ માનો છો; તમારી અજ્ઞાનતા પર સાધુજન કરુણા કરે છે. તેથી હૃદયને ઘાયલ કરતી તમારી વાતો અમે સ્વીકારતા નથી.
Verse 10
श्रीशुक उवाच इत्याक्षिप्य विभुं वीरो नाराचैर्वीरमर्दन: । आकर्णपूर्णैरहनदाक्षेपैराहतं पुन: ॥ १० ॥
શ્રીશુકદેવ ગોસ્વામી બોલ્યા—આ રીતે તીખા શબ્દોથી સ્વર્ગરાજ ઇન્દ્રને ઠપકો આપી, વીરમર્દન બલિ મહારાજે કાન સુધી ખેંચેલા નારાચ બાણોથી ઇન્દ્ર પર પ્રહાર કર્યો અને ફરી કઠોર વચનોથી તેને તાડિત કર્યો.
Verse 11
एवं निराकृतो देवो वैरिणा तथ्यवादिना । नामृष्यत् तदधिक्षेपं तोत्राहत इव द्विप: ॥ ११ ॥
આ રીતે સત્ય બોલનાર શત્રુ દ્વારા ઠપકો મળ્યો છતાં દેવરાજ ઇન્દ્રે તે આક્ષેપને મનમાં ન લીધો; જેમ અંકુશથી મારેલો હાથી ઉશ્કેરાતો નથી.
Verse 12
प्राहरत् कुलिशं तस्मा अमोघं परमर्दन: । सयानो न्यपतद् भूमौ छिन्नपक्ष इवाचल: ॥ १२ ॥
ત્યારે શત્રુદમન ઇન્દ્રે બલી મહારાજને મારવાની ઇચ્છાથી પોતાનું અચૂક વજ્ર પ્રહાર્યું. બલી પોતાના વિમાનসহ ધરતી પર પડ્યા, જાણે પાંખ કપાયેલો પર્વત।
Verse 13
सखायं पतितं दृष्ट्वा जम्भो बलिसख: सुहृत् । अभ्ययात् सौहृदं सख्युर्हतस्यापि समाचरन् ॥ १३ ॥
પોતાનો મિત્ર બલી પડેલો જોઈ, બલીનો સખા અને સુહૃદ જંભાસુર શત્રુ ઇન્દ્ર સામે આગળ આવ્યો, હત થયેલા મિત્ર પ્રત્યે પણ સખ્યનું સૌહાર્દ નિભાવવા।
Verse 14
स सिंहवाह आसाद्य गदामुद्यम्य रंहसा । जत्रावताडयच्छक्रं गजं च सुमहाबल: ॥ १४ ॥
સિંહ પર સવાર મહાબલી જંભાસુર ઝડપથી ઇન્દ્ર પાસે આવી ગદા ઉંચકી તેના ખભા પર જોરથી પ્રહાર કર્યો; તેણે ઇન્દ્રના હાથીને પણ માર્યો।
Verse 15
गदाप्रहारव्यथितो भृशं विह्वलितो गज: । जानुभ्यां धरणीं स्पृष्ट्वा कश्मलं परमं ययौ ॥ १५ ॥
જંભાસુરની ગદાના પ્રહારે ઇન્દ્રનો હાથી અત્યંત પીડિત અને ગભરાઈ ગયો. તે ઘૂંટણ ટેકીને ધરતીને સ્પર્શ કરી પરમ મૂર્છામાં પડી ગયો।
Verse 16
ततो रथो मातलिना हरिभिर्दशशतैर्वृत: । आनीतो द्विपमुत्सृज्य रथमारुरुहे विभु: ॥ १६ ॥
ત્યારબાદ ઇન્દ્રના સારથી માતલિ એક હજાર ઘોડાઓથી જોડાયેલો ઇન્દ્રનો રથ લઈને આવ્યો. ઇન્દ્રે હાથીને છોડીને તે રથ પર ચઢ્યા।
Verse 17
तस्य तत् पूजयन् कर्म यन्तुर्दानवसत्तम: । शूलेन ज्वलता तं तु स्मयमानोऽहनन्मृधे ॥ १७ ॥
માતલિની સેવાને વખાણી દાનવશ્રેષ્ઠ જંભાસુર હસ્યો; છતાં યુદ્ધમાં તેણે જ્વલંત ત્રિશૂલથી માતલિ પર પ્રહાર કર્યો।
Verse 18
सेहे रुजं सुदुर्मर्षां सत्त्वमालम्ब्य मातलि: । इन्द्रो जम्भस्य सङ्क्रुद्धो वज्रेणापाहरच्छिर: ॥ १८ ॥
અતિ દુષ્કર પીડા છતાં માતલિએ ધૈર્યથી સહન કરી. પરંતુ ઇન્દ્ર જંભાસુર પર અત્યંત ક્રોધિત થયો અને વજ્રથી પ્રહાર કરી તેનું શિર ધડથી અલગ કર્યું।
Verse 19
जम्भं श्रुत्वा हतं तस्य ज्ञातयो नारदादृषे: । नमुचिश्च बल: पाकस्तत्रापेतुस्त्वरान्विता: ॥ १९ ॥
નારદ ઋષિએ જંભાસુર હણાયો છે એમ જણાવતાં જ તેના સગા-સંબંધીઓ અને મિત્રો—નમુચિ, બલ અને પાક—અતિ ઉતાવળે યુદ્ધભૂમિ પર આવી પહોંચ્યા।
Verse 20
वचोभि: परुषैरिन्द्रमर्दयन्तोऽस्य मर्मसु । शरैरवाकिरन् मेघा धाराभिरिव पर्वतम् ॥ २० ॥
હૃદયને ભેદે એવા કઠોર શબ્દોથી ઇન્દ્રને દબાવતા, તે દાનવોએ તેના પર બાણોની વરસાત કરી—જેમ મેઘો પર્વત પર ધોધમાર વરસાદ વરસાવે।
Verse 21
हरीन्दशशतान्याजौ हर्यश्वस्य बल: शरै: । तावद्भिरर्दयामास युगपल्लघुहस्तवान् ॥ २१ ॥
યુદ્ધમાં ઝડપી હાથ ધરનાર દાનવ બલે ઇન્દ્રના એક હજાર હરિ-અશ્વોને એટલાં જ બાણોથી એકસાથે ભેદી ભારે કષ્ટમાં મૂક્યા।
Verse 22
शताभ्यां मातलिं पाको रथं सावयवं पृथक् । सकृत्सन्धानमोक्षेण तदद्भुतमभूद् रणे ॥ २२ ॥
પાક નામના અસુરે ધનુષ્યમાં બે સો બાણ એકસાથે ચઢાવી એક જ વખતમાં છોડ્યા અને રથને તેના સર્વ ઉપકરણો સહિત તથા સારથી માતલિને અલગ અલગ ઘા માર્યા. રણમાં આ ખરેખર અદ્ભુત કૃત્ય હતું.
Verse 23
नमुचि: पञ्चदशभि: स्वर्णपुङ्खैर्महेषुभि: । आहत्य व्यनदत्सङ्ख्ये सतोय इव तोयद: ॥ २३ ॥
પછી નમુચિ નામના અસુરે સોનાના પાંખવાળા પંદર મહાબાણોથી શક્ર પર પ્રહાર કરી તેને ઘાયલ કર્યો અને યુદ્ધમાં તે જળભર્યા મેઘની જેમ ગર્જ્યો.
Verse 24
सर्वत: शरकूटेन शक्रं सरथसारथिम् । छादयामासुरसुरा: प्रावृट्सूर्यमिवाम्बुदा: ॥ २४ ॥
બીજા અસુરોએ ચારેય તરફથી બાણોની અવિરત વર્ષા કરીને રથ અને સારથી સહિત શક્રને ઢાંકી દીધો, જેમ વરસાદી ઋતુમાં વાદળો સૂર્યને ઢાંકી લે છે.
Verse 25
अलक्षयन्तस्तमतीव विह्वला विचुक्रुशुर्देवगणा: सहानुगा: । अनायका: शत्रुबलेन निर्जिता वणिक्पथा भिन्ननवो यथार्णवे ॥ २५ ॥
યુદ્ધમાં ઇન્દ્ર દેખાતો ન હોવાથી દેવગણો પોતાના અનુચરો સાથે અત્યંત વ્યાકુળ થઈ રડવા લાગ્યા. શત્રુબળથી પરાજિત અને નાયક વિના તેઓ સમુદ્રમાં તૂટી ગયેલી નાવમાં આવેલા વેપારીઓની જેમ વિલાપ કરવા લાગ્યા.
Verse 26
ततस्तुराषाडिषुबद्धपञ्जराद् विनिर्गत: साश्वरथध्वजाग्रणी: । बभौ दिश: खं पृथिवीं च रोचयन् स्वतेजसा सूर्य इव क्षपात्यये ॥ २६ ॥
પછી ઇન્દ્ર બાણોના જાળથી બંધાયેલા પાંજરામાંથી છૂટીને બહાર આવ્યો. ઘોડા, રથ, ધ્વજ અને સારથી સહિત પ્રગટ થઈ તેણે પોતાના તેજથી આકાશ, પૃથ્વી અને દિશાઓને પ્રકાશિત કરી; રાત્રિના અંતે સૂર્ય જેમ તેજસ્વી થાય તેમ તે ઝળહળ્યો.
Verse 27
निरीक्ष्य पृतनां देव: परैरभ्यर्दितां रणे । उदयच्छद् रिपुं हन्तुं वज्रं वज्रधरो रुषा ॥ २७ ॥
જ્યારે વજ્રધારી ઈન્દ્રએ રણમેદાનમાં પોતાના સૈનિકોને શત્રુઓ દ્વારા પીડાતા જોયા, ત્યારે તેઓ અત્યંત ક્રોધિત થયા અને શત્રુઓને મારવા માટે પોતાનું વજ્ર ઉઠાવ્યું.
Verse 28
स तेनैवाष्टधारेण शिरसी बलपाकयो: । ज्ञातीनां पश्यतां राजञ्जहार जनयन्भयम् ॥ २८ ॥
હે રાજા પરીક્ષિત, રાજા ઈન્દ્રએ પોતાના વજ્ર વડે બલ અને પાક બંનેના મસ્તક તેમના સગાસંબંધીઓ અને અનુયાયીઓની હાજરીમાં જ કાપી નાખ્યા. આ રીતે તેમણે રણમેદાનમાં અત્યંત ભયાનક વાતાવરણ સર્જી દીધું.
Verse 29
नमुचिस्तद्वधं दृष्ट्वा शोकामर्षरुषान्वित: । जिघांसुरिन्द्रं नृपते चकार परमोद्यमम् ॥ २९ ॥
હે રાજા, જ્યારે નમુચિ નામના અન્ય અસુરે બલ અને પાકનો વધ જોયો, ત્યારે તે શોક અને વિલાપથી ભરાઈ ગયો. આ રીતે તેણે ક્રોધિત થઈને ઈન્દ્રને મારવાનો મહાન પ્રયાસ કર્યો.
Verse 30
अश्मसारमयं शूलं घण्टावद्धेमभूषणम् । प्रगृह्याभ्यद्रवत् क्रुद्धो हतोऽसीति वितर्जयन् । प्राहिणोद् देवराजाय निनदन् मृगराडिव ॥ ३० ॥
ક્રોધિત થઈને અને સિંહની જેમ ગર્જના કરતા, અસુર નમુચિએ એક લોખંડનો ભાલો ઉપાડ્યો, જે ઘંટડીઓથી બંધાયેલો હતો અને સોનાના આભૂષણોથી સુશોભિત હતો. તે જોરથી બૂમ પાડી, 'હવે તું મરી ગયો!' આ રીતે ઈન્દ્રને મારવા માટે સામે આવીને, નમુચિએ પોતાનું શસ્ત્ર છોડ્યું.
Verse 31
तदापतद् गगनतले महाजवंविचिच्छिदे हरिरिषुभि: सहस्रधा । तमाहनन्नृप कुलिशेन कन्धरेरुषान्वितस्त्रिदशपति: शिरो हरन् ॥ ३१ ॥
હે રાજા, જ્યારે સ્વર્ગના રાજા ઈન્દ્રએ તે અત્યંત વેગવાન ભાલાને આકાશમાંથી પડતો જોયો, ત્યારે તેમણે તરત જ પોતાના બાણોથી તેના હજારો ટુકડા કરી નાખ્યા. પછી, અત્યંત ક્રોધિત થઈને, તેમણે નમુચિનું મસ્તક કાપવા માટે પોતાના વજ્ર વડે તેના ખભા પર પ્રહાર કર્યો.
Verse 32
न तस्य हि त्वचमपि वज्र ऊर्जितो बिभेद य: सुरपतिनौजसेरित: । तदद्भुतं परमतिवीर्यवृत्रभित् तिरस्कृतो नमुचिशिरोधरत्वचा ॥ ३२ ॥
દેવરાજ ઇન્દ્રએ મહાબળથી નમુચિ પર વજ્ર ફેંક્યો, છતાં તે તેની ચામડી પણ ભેદી શક્યો નહીં. અદભુત છે કે જે વજ્રે વૃત્રાસુરનું શરીર ચીરી નાખ્યું હતું, તે નમુચિના ગળાની ચામડીને પણ જરાય ઇજા કરી શક્યો નહીં.
Verse 33
तस्मादिन्द्रोऽबिभेच्छत्रोर्वज्र: प्रतिहतो यत: । किमिदं दैवयोगेन भूतं लोकविमोहनम् ॥ ३३ ॥
શત્રુ દ્વારા વજ્ર પ્રતિહત થઈ પાછો ફર્યો તે જોઈ ઇન્દ્ર અત્યંત ભયભીત થયો. તેણે વિચાર્યું—આ કયા દૈવયોગથી બન્યું છે, જે લોકોને મોહીત કરનારું અદભુત લાગે છે?
Verse 34
येन मे पूर्वमद्रीणां पक्षच्छेद: प्रजात्यये । कृतो निविशतां भारै: पतत्त्रै: पततां भुवि ॥ ३४ ॥
ઇન્દ્રએ વિચાર્યું—પહેલાં પ્રલયકાળે આ જ વજ્રથી મેં પાંખવાળા પર્વતોની પાંખો કાપી નાખી હતી; તેઓ આકાશમાં ઉડતા અને ભારથી નીચે પડી લોકોને કચડી નાખતા.
Verse 35
तप:सारमयं त्वाष्ट्रं वृत्रो येन विपाटित: । अन्ये चापि बलोपेता: सर्वास्त्रैरक्षतत्वच: ॥ ३५ ॥
આ જ વજ્રથી ત્વષ્ટાના તપનો સારરૂપ વૃત્ર પણ ચીરી નાખાયો હતો. અને ઘણા અન્ય બલવાન વીર, જેમની ચામડી સર્વ અસ્ત્રોથી પણ અક્ષત રહેતી, તેઓ પણ આ જ વજ્રથી માર્યા ગયા હતા.
Verse 36
सोऽयं प्रतिहतो वज्रो मया मुक्तोऽसुरेऽल्पके । नाहं तदाददे दण्डं ब्रह्मतेजोऽप्यकारणम् ॥ ३६ ॥
હવે એ જ વજ્ર મેં એક નગણ્ય અસુર પર છોડ્યો, તો તે પ્રતિહત થઈ નિષ્ફળ રહ્યો. તેથી બ્રહ્માસ્ત્ર સમાન હોવા છતાં હવે તે સામાન્ય લાકડી જેવી નિષ્પ્રયોજક બની ગયો છે; હું હવે તેને ધારણ નહીં કરું.
Verse 37
इति शक्रं विषीदन्तमाह वागशरीरिणी । नायं शुष्कैरथो नार्द्रैर्वधमर्हति दानव: ॥ ३७ ॥
આ રીતે શોકગ્રસ્ત ઇન્દ્ર વિલાપ કરતો હતો ત્યારે આકાશમાંથી એક અશરીરી વાણી સંભળાઈ—“આ દાનવ નમુચિ ન સૂકી વસ્તુથી ન ભીની વસ્તુથી વધ પામે.”
Verse 38
मयास्मै यद् वरो दत्तो मृत्युर्नैवार्द्रशुष्कयो: । अतोऽन्यश्चिन्तनीयस्ते उपायो मघवन् रिपो: ॥ ३८ ॥
વાણી ફરી બોલી—“હે મઘવન ઇન્દ્ર! મેં આ દાનવને એવો વર આપ્યો છે કે સૂકી કે ભીની કોઈ પણ વસ્તુથી તેનું મૃત્યુ નહીં થાય; તેથી શત્રુને મારવાનો બીજો ઉપાય વિચાર.”
Verse 39
तां दैवीं गिरमाकर्ण्य मघवान्सुसमाहित: । ध्यायन् फेनमथापश्यदुपायमुभयात्मकम् ॥ ३९ ॥
તે દૈવી વાણી સાંભળી મઘવન ઇન્દ્ર અત્યંત એકાગ્ર થયો. ઉપાયનું ધ્યાન કરતાં તેણે ફેન જોયો—જે ન સૂકું છે ન ભીનું; બંનેનું સ્વરૂપ ધરાવે છે.
Verse 40
न शुष्केण न चार्द्रेण जहार नमुचे: शिर: । तं तुष्टुवुर्मुनिगणा माल्यैश्चावाकिरन्विभुम् ॥ ४० ॥
ત્યારે ઇન્દ્રએ ન સૂકી વસ્તુથી, ન ભીનીથી, પરંતુ ફેનથી જ નમુચિનું શિર કાપી નાખ્યું. પછી મુનિગણોએ પ્રસન્ન થઈ ઇન્દ્રની સ્તુતિ કરી અને ફૂલો તથા માળાઓ વરસાવી તેને જાણે ઢાંકી દીધો.
Verse 41
गन्धर्वमुख्यौ जगतुर्विश्वावसुपरावसू । देवदुन्दुभयो नेदुर्नर्तक्यो ननृतुर्मुदा ॥ ४१ ॥
ગંધર્વોના મુખ્ય વિશ્વાવસુ અને પરાવસુ આનંદથી ગાવા લાગ્યા. દેવદુન્દુભિઓ ગુંજી ઉઠ્યાં અને અપ્સરાઓ હર્ષથી નૃત્ય કરવા લાગી.
Verse 42
अन्येऽप्येवं प्रतिद्वन्द्वान्वाय्वग्निवरुणादय: । सूदयामासुरसुरान् मृगान्केसरिणो यथा ॥ ४२ ॥
વાયુ, અગ્નિ, વરુણ વગેરે અન્ય દેવતાઓએ પણ પોતાના વિરોધી દાનવોનો સંહાર શરૂ કર્યો; જેમ વનમાં સિંહો હરણોને મારી નાખે છે તેમ।
Verse 43
ब्रह्मणा प्रेषितो देवान्देवर्षिर्नारदो नृप । वारयामास विबुधान्दृष्ट्वा दानवसङ्क्षयम् ॥ ४३ ॥
હે રાજા, દાનવોનો સંપૂર્ણ નાશ થતો જોઈ બ્રહ્માજીએ દેવર્ષિ નારદને મોકલ્યા; નારદે દેવતાઓ પાસે જઈને યુદ્ધ રોકાવ્યું।
Verse 44
श्रीनारद उवाच भवद्भिरमृतं प्राप्तं नारायणभुजाश्रयै: । श्रिया समेधिता: सर्व उपारमत विग्रहात् ॥ ४४ ॥
શ્રી નારદ બોલ્યા—નારાયણના ભુજાશ્રયથી તમે અમૃત પ્રાપ્ત કર્યું છે. લક્ષ્મીદેવીની કૃપાથી તમે સર્વ રીતે સમૃદ્ધ અને તેજસ્વી છો; તેથી આ વિગ્રહ બંધ કરો।
Verse 45
श्रीशुक उवाच संयम्य मन्युसंरम्भं मानयन्तो मुनेर्वच: । उपगीयमानानुचरैर्ययु: सर्वे त्रिविष्टपम् ॥ ४५ ॥
શ્રી શુકદેવ બોલ્યા—નારદ મુનિના વચનને માન આપી દેવતાઓએ ક્રોધ અને આવેશ સંયમ્યા અને યુદ્ધ બંધ કર્યું. પોતાના અનુચરોના સ્તુતિગાન વચ્ચે તેઓ બધા સ્વર્ગલોકમાં પરત ગયા।
Verse 46
येऽवशिष्टा रणे तस्मिन् नारदानुमतेन ते । बलिं विपन्नमादाय अस्तं गिरिमुपागमन् ॥ ४६ ॥
નારદ મુનિના આદેશ મુજબ તે યુદ્ધભૂમિમાં જે દાનવો બચ્યા હતા, તેઓ દુર્દશામાં રહેલા બલિ મહારાજને લઈને અસ્તગિરિ નામના પર્વત પાસે ગયા।
Verse 47
तत्राविनष्टावयवान् विद्यमानशिरोधरान् । उशना जीवयामास संजीवन्या स्वविद्यया ॥ ४७ ॥
ત્યાં તે પર્વત પર શુક્રાચાર્યે જેમના શિર, ધડ અને અંગો નષ્ટ થયા ન હતા એવા મૃત દૈત્યસૈનિકોને પોતાની સંજીવની મંત્રવિદ્યા વડે ફરી જીવંત કર્યા।
Verse 48
बलिश्चोशनसा स्पृष्ट: प्रत्यापन्नेन्द्रियस्मृति: । पराजितोऽपि नाखिद्यल्लोकतत्त्वविचक्षण: ॥ ४८ ॥
શુક્રાચાર્યના સ્પર્શથી બલિની ઇન્દ્રિય-સ્મૃતિ પાછી આવી. લોકતત્ત્વમાં નિપુણ હોવાથી તેણે બધું સમજી લીધું; તેથી પરાજિત થયો છતાં શોક ન કર્યો।
Frequently Asked Questions
Namuci was protected by a boon that he would not be killed by anything “dry or moist.” The vajra, though famed for killing Vṛtrāsura and other invulnerable beings, is still subordinate to the higher law created by boons, karma, and divine sanction. The episode teaches that raw power is constrained by providence and by the precise terms of destiny.
After an ākāśa-vāṇī disclosed the condition of Namuci’s boon, Indra meditated and realized that foam is neither dry nor moist; using foam as a weapon, he severed Namuci’s head. Symbolically, victory comes through buddhi guided by higher revelation—not merely through force—and shows that dharma can require intelligent compliance with cosmic law rather than impulsive aggression.
Bali states that all combatants are under kāla, receiving fame, victory, defeat, and death according to prescribed action (karma). Therefore, the wise do not become elated or depressed by outcomes. His critique targets Indra’s pride—assuming personal agency as the sole cause of success—presenting a Bhagavata view of humility and metaphysical realism.
Lord Brahmā, seeing the danger of total asura annihilation, sent Nārada to instruct the devas to stop. The reason is cosmic balance and dharmic restraint: even justified victory should not become uncontrolled slaughter. Nārada reminds the devas that their success came by Nārāyaṇa’s protection and Lakṣmī’s grace, not by independent might.
Śukrācārya revived dead asura soldiers who had not lost heads, trunks, or limbs by using his mantra called Saṁjīvanī. In-context, Saṁjīvanī demonstrates the asuras’ access to powerful brāhmaṇa-śakti (mantric potency) and keeps the narrative tension alive—showing that conflict persists until the Lord’s broader plan (including Bali’s later surrender to Vāmana) unfolds.