Adhyaya 10
Deva–Asura Battle after the Nectar; Bali’s Illusions and Hari’s Intervention
ક્ષીરસાગર મથન પછી દેવોને અમૃત મળતાં, પરિશ્રમ છતાં અમૃતથી વંચિત અસુરો ઈર્ષ્યાથી શસ્ત્ર લઈને ચઢી આવે છે. અમૃતબળથી સમર્થ અને નારાયણના આશ્રયમાં સ્થિત દેવો પ્રતિઆક્રમણ કરે છે; સમાન વિભાગોની સેનાઓ, વિચિત્ર વાહનો અને યુદ્ધવાદ્યોના ગર્જન સાથે વિશાળ સમર ફાટી નીકળે છે. આ અધ્યાયમાં મહારાજ બલિના મુખ્ય અસુરસેનાપતિઓનું વર્ણન છે; બલી માયાના અદ્ભુત, ક્યારેક દેખાતું-ક્યારેક અદૃશ્ય વિમાન લઈને પ્રગટ થાય છે, જ્યારે ઇન્દ્ર ઐરાવત પર સ્થિત છે. સૂર્ય, ચંદ્ર, વાયુ, વરુણ, શિવ, બૃહસ્પતિ, શુક્ર, દુર્ગા/ભદ્રકાળી વગેરે પદો અનુસાર જોડિયા દ્વંદ્વયુદ્ધો ગોઠવાય છે—જાણે વિશ્વની પ્રશાસકી શક્તિઓ સામસામે અથડાય. બલી ઇન્દ્ર સાથે સીધો યુદ્ધ કરી માયાથી ભયંકર ભ્રમો ઊભા કરે છે—અગ્નિવર્ષા, પૂર, પડતાં પશુઓ, દૈત્ય દર્શનો—દેવો પ્રતિકાર ન કરી શકે ત્યારે પરમેશ્વરનું ધ્યાન કરે છે. ત્યારે ગરુડારૂઢ શ્રીહરી આવે છે; તેમની હાજરીથી સ્વપ્ન તૂટે તેમ માયા વિલીન થાય છે. પછી ભગવાન મુખ્ય અસુરોનો સંહાર શરૂ કરી દેવરક્ષણને પુનઃસ્થાપિત કરે છે અને દૈત્યબળના આગળના પરાભવની ભૂમિકા રચે છે.
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच इति दानवदैतेया नाविन्दन्नमृतं नृप । युक्ता: कर्मणि यत्ताश्च वासुदेवपराङ्मुखा: ॥ १ ॥
શ્રીશુકદેવ બોલ્યા—હે રાજન! દાનવ અને દૈત્ય સમુદ્રમંથનના કાર્યમાં પૂરા પ્રયત્ન અને એકાગ્રતાથી જોડાયા હતા, પરંતુ વાસુદેવ (શ્રીકૃષ્ણ) પ્રત્યે વિમુખ હોવાથી તેઓ અમૃત મેળવી શક્યા નહીં।
Verse 2
साधयित्वामृतं राजन्पाययित्वा स्वकान्सुरान् । पश्यतां सर्वभूतानां ययौ गरुडवाहन: ॥ २ ॥
હે રાજન! ભગવાને સમુદ્રમંથનનું કાર્ય પૂર્ણ કરીને પોતાના પ્રિય ભક્ત દેવોને અમૃત પિવડાવ્યું; અને સર્વ પ્રાણીઓ જોઈ રહ્યા હતા ત્યારે ગરુડવાહન બની પોતાના ધામે પ્રસ્થાન કર્યું।
Verse 3
सपत्नानां परामृद्धिं दृष्ट्वा ते दितिनन्दना: । अमृष्यमाणा उत्पेतुर्देवान्प्रत्युद्यतायुधा: ॥ ३ ॥
પોતાના શત્રુ દેવોની પરમ સમૃદ્ધિ જોઈ દિતિના પુત્ર દૈત્યો સહન ન કરી શક્યા; ક્રોધથી ઉછળી ઊઠ્યા અને ઉંચા કરેલા શસ્ત્રો સાથે દેવો પર ચઢાઈ કરવા નીકળ્યા।
Verse 4
तत: सुरगणा: सर्वे सुधया पीतयैधिता: । प्रतिसंयुयुधु: शस्त्रैर्नारायणपदाश्रया: ॥ ४ ॥
પછી અમૃત પીને પ્રફુલ્લિત થયેલા સર્વ દેવગણ, જે સદા નારાયણના ચરણકમળના આશ્રયમાં છે, વિવિધ શસ્ત્રોથી દૈત્યો પર પ્રતિઆક્રમણ કરવા લાગ્યા।
Verse 5
तत्र दैवासुरो नाम रण: परमदारुण: । रोधस्युदन्वतो राजंस्तुमुलो रोमहर्षण: ॥ ५ ॥
હે રાજન, ક્ષીરસાગરના કિનારે દેવો અને અસુરો વચ્ચે અત્યંત ભયંકર યુદ્ધ થયું; તે એટલું તુમુલ હતું કે માત્ર સાંભળતાં જ રોમાંચ ઊભો થાય।
Verse 6
तत्रान्योन्यं सपत्नास्ते संरब्धमनसो रणे । समासाद्यासिभिर्बाणैर्निजघ्नुर्विविधायुधै: ॥ ६ ॥
તે યુદ્ધમાં બંને પક્ષો શત્રુભાવથી અંતરમાં ક્રોધિત હતા; તેઓ એકબીજાને સામસામે આવી તલવાર, બાણ અને વિવિધ શસ્ત્રોથી પ્રહાર કરવા લાગ્યા।
Verse 7
शङ्खतूर्यमृदङ्गानां भेरीडमरिणां महान् । हस्त्यश्वरथपत्तीनां नदतां निस्वनोऽभवत् ॥ ७ ॥
શંખ, તૂર્ય, મૃદંગ, ભેરી અને ડમરીઓના ધ્વનિ, તેમજ હાથી-ઘોડા, રથસ્થ અને પદાતિ સૈનિકોના ગર્જન—આ બધાનો મહાન તુમુલ નાદ થયો।
Verse 8
रथिनो रथिभिस्तत्र पत्तिभि: सह पत्तय: । हया हयैरिभाश्चेभै: समसज्जन्त संयुगे ॥ ८ ॥
તે યુદ્ધભૂમિમાં રથી રથી સાથે, પદાતિ પદાતિ સાથે, અશ્વારોહી અશ્વારોહી સાથે અને ગજારોહી ગજારોહી સાથે સમાન રીતે સામસામે અથડાયા; આમ સમકક્ષો વચ્ચે યુદ્ધ થયું।
Verse 9
उष्ट्रै: केचिदिभै: केचिदपरे युयुधु: खरै: । केचिद्गौरमुखैरृक्षैर्द्वीपिभिर्हरिभिर्भटा: ॥ ९ ॥
કેટલાક સૈનિકો ઊંટ પર ચઢીને લડ્યા, કેટલાક હાથી પર, કેટલાક ગધેડા પર. કેટલાક શ્વેતમુખ વાનરો પર, કેટલાક વાઘ પર અને કેટલાક સિંહ પર આરુઢ થઈ સૌએ યુદ્ધ કર્યું।
Verse 10
गृध्रै: कङ्कैर्बकैरन्ये श्येनभासैस्तिमिङ्गिलै: । शरभैर्महिषै: खड्गैर्गोवृषैर्गवयारुणै: ॥ १० ॥ शिवाभिराखुभि: केचित् कृकलासै: शशैर्नरै: । बस्तैरेके कृष्णसारैर्हंसैरन्ये च सूकरै: ॥ ११ ॥ अन्ये जलस्थलखगै: सत्त्वैर्विकृतविग्रहै: । सेनयोरुभयो राजन्विविशुस्तेऽग्रतोऽग्रत: ॥ १२ ॥
હે રાજન, કેટલાક સૈનિકો ગિધ, કંક, બગલા, શ્યેન અને ભાસ પક્ષીઓ પર ચઢીને લડ્યા. કેટલાક તિમિંગિલ, કેટલાક શરભ, કેટલાક ભેંસ, ગેંડા, ગાય, બળદ, જંગલી ગાય અને અરુણ પર આરુઢ થઈ સમરમાં પ્રવેશ્યા।
Verse 11
गृध्रै: कङ्कैर्बकैरन्ये श्येनभासैस्तिमिङ्गिलै: । शरभैर्महिषै: खड्गैर्गोवृषैर्गवयारुणै: ॥ १० ॥ शिवाभिराखुभि: केचित् कृकलासै: शशैर्नरै: । बस्तैरेके कृष्णसारैर्हंसैरन्ये च सूकरै: ॥ ११ ॥ अन्ये जलस्थलखगै: सत्त्वैर्विकृतविग्रहै: । सेनयोरुभयो राजन्विविशुस्तेऽग्रतोऽग्रत: ॥ १२ ॥
કેટલાક સૈનિકો શિયાળીઓ પર, કેટલાક ઉંદરો પર, કેટલાક છિપકલીઓ પર, કેટલાક સસલાં પર અને કેટલાક મનુષ્યો પર ચઢીને લડ્યા. કેટલાક બકરાં પર, કેટલાક કૃષ્ણસાર હરણ પર, કેટલાક હંસ પર અને કેટલાક સૂઅર પર આરુઢ થઈ સમરમાં જોડાયા।
Verse 12
गृध्रै: कङ्कैर्बकैरन्ये श्येनभासैस्तिमिङ्गिलै: । शरभैर्महिषै: खड्गैर्गोवृषैर्गवयारुणै: ॥ १० ॥ शिवाभिराखुभि: केचित् कृकलासै: शशैर्नरै: । बस्तैरेके कृष्णसारैर्हंसैरन्ये च सूकरै: ॥ ११ ॥ अन्ये जलस्थलखगै: सत्त्वैर्विकृतविग्रहै: । सेनयोरुभयो राजन्विविशुस्तेऽग्रतोऽग्रत: ॥ १२ ॥
હે રાજન, જળ-સ્થળ-આકાશના પ્રાણીઓ પર—વિકૃત દેહવાળા જીવ પર પણ—આરુઢ થઈ બંને સેનાના યોદ્ધાઓ સામસામે આવ્યા અને આગળ આગળ વધ્યા।
Verse 13
चित्रध्वजपटै राजन्नातपत्रै: सितामलै: । महाधनैर्वज्रदण्डैर्व्यजनैर्बार्हचामरै: ॥ १३ ॥ वातोद्धूतोत्तरोष्णीषैरर्चिर्भिर्वर्मभूषणै: । स्फुरद्भिर्विशदै: शस्त्रै: सुतरां सूर्यरश्मिभि: ॥ १४ ॥ देवदानववीराणां ध्वजिन्यौ पाण्डुनन्दन । रेजतुर्वीरमालाभिर्यादसामिव सागरौ ॥ १५ ॥
હે રાજન, પાંડુનંદન! દેવો અને દાનવોની બંને સેનાઓ રંગબેરંગી ધ્વજપટો અને નિર્મળ શ્વેત છત્રોથી શોભિત હતી; મૂલ્યવાન રત્ન-મોતીઓથી જડિત દંડવાળા છત્રો, મોરપંખના વ્યજન અને ચામરના ચામર લહેરાતા હતા. પવનથી તેમના વસ્ત્રો ફડફડતા, અને સૂર્યકિરણોમાં તેમની ઢાલો, આભૂષણો તથા સ્વચ્છ તીક્ષ્ણ શસ્ત્રો ઝગમગતા. આમ બંને ધ્વજિન્યો જળચરોની પંક્તિઓથી ભરેલા બે સાગર જેવી દીપ્તિમાન લાગી।
Verse 14
चित्रध्वजपटै राजन्नातपत्रै: सितामलै: । महाधनैर्वज्रदण्डैर्व्यजनैर्बार्हचामरै: ॥ १३ ॥ वातोद्धूतोत्तरोष्णीषैरर्चिर्भिर्वर्मभूषणै: । स्फुरद्भिर्विशदै: शस्त्रै: सुतरां सूर्यरश्मिभि: ॥ १४ ॥ देवदानववीराणां ध्वजिन्यौ पाण्डुनन्दन । रेजतुर्वीरमालाभिर्यादसामिव सागरौ ॥ १५ ॥
હે રાજન, પાંડુનંદન! દેવો અને દાનવોની બંને સેનાઓ રંગબેરંગી ધ્વજપટો, શુદ્ધ શ્વેત છત્રો, રત્ન-મોતી જડિત દંડવાળા આતપત્રો તથા મયૂરપંખના ચામરો અને વ્યજનો વડે શોભિત હતી. પવનથી તેમના ઉત્તરીય અને ઉષ્ણીષ લહેરાતા; સૂર્યકિરણોમાં તેમના કવચ, ભૂષણ અને નિર્મળ તીક્ષ્ણ શસ્ત્ર ઝગમગતા. તેથી બંને ધ્વજિન્યો જળચરોની માળાઓ સાથે બે સમુદ્ર સમાન દીપ્તિમાન લાગી।
Verse 15
चित्रध्वजपटै राजन्नातपत्रै: सितामलै: । महाधनैर्वज्रदण्डैर्व्यजनैर्बार्हचामरै: ॥ १३ ॥ वातोद्धूतोत्तरोष्णीषैरर्चिर्भिर्वर्मभूषणै: । स्फुरद्भिर्विशदै: शस्त्रै: सुतरां सूर्यरश्मिभि: ॥ १४ ॥ देवदानववीराणां ध्वजिन्यौ पाण्डुनन्दन । रेजतुर्वीरमालाभिर्यादसामिव सागरौ ॥ १५ ॥
હે રાજન, પાંડુનંદન! દેવ-દાનવ વીરોની બંને ધ્વજિન્યો રંગબેરંગી ધ્વજપટો અને શુદ્ધ શ્વેત છત્રોથી શોભિત હતી; પવનથી વસ્ત્રો અને ઉષ્ણીષ લહેરાતા, અને સૂર્યકિરણોમાં કવચ, ભૂષણ તથા નિર્મળ તીક્ષ્ણ શસ્ત્ર ઝગમગતા. તે બંને સેનાસાગર જળચરમાળાઓ સાથે બે સમુદ્ર સમાન પ્રકાશિત થયા।
Verse 16
वैरोचनो बलि: सङ्ख्ये सोऽसुराणां चमूपति: । यानं वैहायसं नाम कामगं मयनिर्मितम् ॥ १६ ॥ सर्वसाङ्ग्रामिकोपेतं सर्वाश्चर्यमयं प्रभो । अप्रतर्क्यमनिर्देश्यं दृश्यमानमदर्शनम् ॥ १७ ॥ आस्थितस्तद् विमानाग्र्यं सर्वानीकाधिपैर्वृत: । बालव्यजनछत्राग्र्यै रेजे चन्द्र इवोदये ॥ १८ ॥
તે યુદ્ધમાં વૈરોચનપુત્ર મહારાજ બલી—અસુરોનો મુખ્ય સેનાપતિ—મય દાનવે બનાવેલું, ઇચ્છાનુસાર ગતિ કરતું ‘વૈહાયસ’ નામનું અદ્ભુત વિમાન આરુઢ થયો. હે રાજન, તે વિમાન સર્વ પ્રકારના યુદ્ધસાધનો વડે સજ્જ, અતિ આશ્ચર્યમય, અચિંત્ય અને અવર્ણનીય હતું; ક્યારેક દેખાતું, ક્યારેક અદૃશ્ય થઈ જતું. શ્રેષ્ઠ છત્રની છાયામાં અને ઉત્તમ ચામરોના પવનથી સેવિત, પોતાના સેનાનાયકો વડે ઘેરાયેલો બલી સાંજના ઉદયમાન ચંદ્ર સમાન સર્વ દિશાઓને પ્રકાશિત કરતો શોભ્યો।
Verse 17
वैरोचनो बलि: सङ्ख्ये सोऽसुराणां चमूपति: । यानं वैहायसं नाम कामगं मयनिर्मितम् ॥ १६ ॥ सर्वसाङ्ग्रामिकोपेतं सर्वाश्चर्यमयं प्रभो । अप्रतर्क्यमनिर्देश्यं दृश्यमानमदर्शनम् ॥ १७ ॥ आस्थितस्तद् विमानाग्र्यं सर्वानीकाधिपैर्वृत: । बालव्यजनछत्राग्र्यै रेजे चन्द्र इवोदये ॥ १८ ॥
હે પ્રભો, હે રાજન! મય દાનવે બનાવેલું, ઇચ્છાનુસાર ગતિ કરતું ‘વૈહાયસ’ નામનું વિમાન સર્વ પ્રકારના યુદ્ધસાધનો વડે સજ્જ અને અત્યંત આશ્ચર્યમય હતું. તે અચિંત્ય અને અવર્ણનીય; ક્યારેક દેખાતું, ક્યારેક અદૃશ્ય થઈ જતું।
Verse 18
वैरोचनो बलि: सङ्ख्ये सोऽसुराणां चमूपति: । यानं वैहायसं नाम कामगं मयनिर्मितम् ॥ १६ ॥ सर्वसाङ्ग्रामिकोपेतं सर्वाश्चर्यमयं प्रभो । अप्रतर्क्यमनिर्देश्यं दृश्यमानमदर्शनम् ॥ १७ ॥ आस्थितस्तद् विमानाग्र्यं सर्वानीकाधिपैर्वृत: । बालव्यजनछत्राग्र्यै रेजे चन्द्र इवोदये ॥ १८ ॥
તે શ્રેષ્ઠ વિમાનમાં આસનસ્થ બલી સર્વ દળાધિપતિઓથી ઘેરાયેલો હતો. ઉત્તમ છત્રની છાયામાં, কোমળ વ્યજન અને શ્રેષ્ઠ ચામરોના પવનથી સેવિત, તે ઉદયમાન ચંદ્ર સમાન સર્વ દિશાઓને પ્રકાશિત કરતો શોભ્યો।
Verse 19
तस्यासन्सर्वतो यानैर्यूथानां पतयोऽसुरा: । नमुचि: शम्बरो बाणो विप्रचित्तिरयोमुख: ॥ १९ ॥ द्विमूर्धा कालनाभोऽथ प्रहेतिर्हेतिरिल्वल: । शकुनिर्भूतसन्तापो वज्रदंष्ट्रो विरोचन: ॥ २० ॥ हयग्रीव: शङ्कुशिरा: कपिलो मेघदुन्दुभि: । तारकश्चक्रदृक् शुम्भो निशुम्भो जम्भ उत्कल: ॥ २१ ॥ अरिष्टोऽरिष्टनेमिश्च मयश्च त्रिपुराधिप: । अन्ये पौलोमकालेया निवातकवचादय: ॥ २२ ॥ अलब्धभागा: सोमस्य केवलं क्लेशभागिन: । सर्व एते रणमुखे बहुशो निर्जितामरा: ॥ २३ ॥ सिंहनादान्विमुञ्चन्त: शङ्खान्दध्मुर्महारवान् । दृष्ट्वा सपत्नानुत्सिक्तान्बलभित् कुपितो भृशम् ॥ २४ ॥
મહારાજ બલિની ચારે બાજુ રથો પર સવાર અસુર સેનાપતિઓ હતા. તેમાં નમુચિ, શમ્બર, બાણ, વિપ્રચિત્તિ અને અયોમુખ મુખ્ય હતા.
Verse 20
तस्यासन्सर्वतो यानैर्यूथानां पतयोऽसुरा: । नमुचि: शम्बरो बाणो विप्रचित्तिरयोमुख: ॥ १९ ॥ द्विमूर्धा कालनाभोऽथ प्रहेतिर्हेतिरिल्वल: । शकुनिर्भूतसन्तापो वज्रदंष्ट्रो विरोचन: ॥ २० ॥ हयग्रीव: शङ्कुशिरा: कपिलो मेघदुन्दुभि: । तारकश्चक्रदृक् शुम्भो निशुम्भो जम्भ उत्कल: ॥ २१ ॥ अरिष्टोऽरिष्टनेमिश्च मयश्च त्रिपुराधिप: । अन्ये पौलोमकालेया निवातकवचादय: ॥ २२ ॥ अलब्धभागा: सोमस्य केवलं क्लेशभागिन: । सर्व एते रणमुखे बहुशो निर्जितामरा: ॥ २३ ॥ सिंहनादान्विमुञ्चन्त: शङ्खान्दध्मुर्महारवान् । दृष्ट्वा सपत्नानुत्सिक्तान्बलभित् कुपितो भृशम् ॥ २४ ॥
ત્યાં દ્વિમૂર્ધા, કાલનાભ, પ્રહેતિ, હેતિ, ઇલ્વલ, શકુનિ, ભૂતસંતાપ, વજ્રદંષ્ટ્ર અને વિરોચન પણ ઉપસ્થિત હતા.
Verse 21
तस्यासन्सर्वतो यानैर्यूथानां पतयोऽसुरा: । नमुचि: शम्बरो बाणो विप्रचित्तिरयोमुख: ॥ १९ ॥ द्विमूर्धा कालनाभोऽथ प्रहेतिर्हेतिरिल्वल: । शकुनिर्भूतसन्तापो वज्रदंष्ट्रो विरोचन: ॥ २० ॥ हयग्रीव: शङ्कुशिरा: कपिलो मेघदुन्दुभि: । तारकश्चक्रदृक् शुम्भो निशुम्भो जम्भ उत्कल: ॥ २१ ॥ अरिष्टोऽरिष्टनेमिश्च मयश्च त्रिपुराधिप: । अन्ये पौलोमकालेया निवातकवचादय: ॥ २२ ॥ अलब्धभागा: सोमस्य केवलं क्लेशभागिन: । सर्व एते रणमुखे बहुशो निर्जितामरा: ॥ २३ ॥ सिंहनादान्विमुञ्चन्त: शङ्खान्दध्मुर्महारवान् । दृष्ट्वा सपत्नानुत्सिक्तान्बलभित् कुपितो भृशम् ॥ २४ ॥
હયગ્રીવ, શંકુશિરા, કપિલ, મેઘદુંદુભિ, તારક, ચક્રદૃક, શુંભ, નિશુંભ, જંભ અને ઉત્કલ પણ ત્યાં હતા.
Verse 22
तस्यासन्सर्वतो यानैर्यूथानां पतयोऽसुरा: । नमुचि: शम्बरो बाणो विप्रचित्तिरयोमुख: ॥ १९ ॥ द्विमूर्धा कालनाभोऽथ प्रहेतिर्हेतिरिल्वल: । शकुनिर्भूतसन्तापो वज्रदंष्ट्रो विरोचन: ॥ २० ॥ हयग्रीव: शङ्कुशिरा: कपिलो मेघदुन्दुभि: । तारकश्चक्रदृक् शुम्भो निशुम्भो जम्भ उत्कल: ॥ २१ ॥ अरिष्टोऽरिष्टनेमिश्च मयश्च त्रिपुराधिप: । अन्ये पौलोमकालेया निवातकवचादय: ॥ २२ ॥ अलब्धभागा: सोमस्य केवलं क्लेशभागिन: । सर्व एते रणमुखे बहुशो निर्जितामरा: ॥ २३ ॥ सिंहनादान्विमुञ्चन्त: शङ्खान्दध्मुर्महारवान् । दृष्ट्वा सपत्नानुत्सिक्तान्बलभित् कुपितो भृशम् ॥ २४ ॥
અરિષ્ટ, અરિષ્ટનેમિ, મય દાનવ, ત્રિપુરાધિપ તથા પૌલોમ, કાલેય અને નિવાતકવચ વગેરે અન્ય અસુરો પણ ઉપસ્થિત હતા.
Verse 23
तस्यासन्सर्वतो यानैर्यूथानां पतयोऽसुरा: । नमुचि: शम्बरो बाणो विप्रचित्तिरयोमुख: ॥ १९ ॥ द्विमूर्धा कालनाभोऽथ प्रहेतिर्हेतिरिल्वल: । शकुनिर्भूतसन्तापो वज्रदंष्ट्रो विरोचन: ॥ २० ॥ हयग्रीव: शङ्कुशिरा: कपिलो मेघदुन्दुभि: । तारकश्चक्रदृक् शुम्भो निशुम्भो जम्भ उत्कल: ॥ २१ ॥ अरिष्टोऽरिष्टनेमिश्च मयश्च त्रिपुराधिप: । अन्ये पौलोमकालेया निवातकवचादय: ॥ २२ ॥ अलब्धभागा: सोमस्य केवलं क्लेशभागिन: । सर्व एते रणमुखे बहुशो निर्जितामरा: ॥ २३ ॥ सिंहनादान्विमुञ्चन्त: शङ्खान्दध्मुर्महारवान् । दृष्ट्वा सपत्नानुत्सिक्तान्बलभित् कुपितो भृशम् ॥ २४ ॥
આ બધા અસુરોને અમૃતનો ભાગ મળ્યો ન હતો, માત્ર પરિશ્રમનો ક્લેશ જ મળ્યો હતો. તેમણે યુદ્ધમાં દેવતાઓને અનેકવાર પરાજિત કર્યા હતા.
Verse 24
तस्यासन्सर्वतो यानैर्यूथानां पतयोऽसुरा: । नमुचि: शम्बरो बाणो विप्रचित्तिरयोमुख: ॥ १९ ॥ द्विमूर्धा कालनाभोऽथ प्रहेतिर्हेतिरिल्वल: । शकुनिर्भूतसन्तापो वज्रदंष्ट्रो विरोचन: ॥ २० ॥ हयग्रीव: शङ्कुशिरा: कपिलो मेघदुन्दुभि: । तारकश्चक्रदृक् शुम्भो निशुम्भो जम्भ उत्कल: ॥ २१ ॥ अरिष्टोऽरिष्टनेमिश्च मयश्च त्रिपुराधिप: । अन्ये पौलोमकालेया निवातकवचादय: ॥ २२ ॥ अलब्धभागा: सोमस्य केवलं क्लेशभागिन: । सर्व एते रणमुखे बहुशो निर्जितामरा: ॥ २३ ॥ सिंहनादान्विमुञ्चन्त: शङ्खान्दध्मुर्महारवान् । दृष्ट्वा सपत्नानुत्सिक्तान्बलभित् कुपितो भृशम् ॥ २४ ॥
મહારાજ બલિને ચારે બાજુ પોતાના-પોતાના રથોમાં બેઠેલા અસુરોના સેનાપતિઓ અને નાયકો ઘેરી રહ્યા હતા—નમુચિ, શમ્બર, બાણ, વિપ્રચિત્તિ, અયોಮುಖ, દ્વિમૂર્ધા, કાલનાભ, પ્રહેતિ, હેતિ, ઇલ્વલ, શકુની, ભૂતસંતાપ, વજ્રદંષ્ટ્ર, વિરોચન, હયગ્રીવ, શંકુશિરા, કપિલ, મેઘદુન્દુભિ, તારક, ચક્રદૃક, શુમ્ભ, નિશુમ્ભ, જમ્ભ, ઉત્કલ, અરિષ્ટ, અરિષ્ટનેમિ, ત્રિપુરાધિપ મય, પૌલોમપુત્રો, કાલેયો અને નિવાતકવચ વગેરે। અમૃતનો ભાગ ન મળતાં તેઓ માત્ર સમુદ્રમંથનના ક્લેશના ભાગીદાર બન્યા હતા; છતાં રણમાં તેમણે દેવોને અનેક વાર જીત્યા હતા। સેનાને ઉત્સાહિત કરવા તેઓ સિંહનાદ કરતા અને મહારવથી શંખ ફૂંકતા। આ ઉન્મત્ત પ્રતિસ્પર્ધીઓને જોઈ બલભિદ્ ઇન્દ્ર અત્યંત ક્રોધિત થયો।
Verse 25
ऐरावतं दिक्करिणमारूढ: शुशुभे स्वराट् । यथा स्रवत्प्रस्रवणमुदयाद्रिमहर्पति: ॥ २५ ॥
દિગ્ગજ ઐરાવત પર આરૂઢ સ્વર્ગરાજ ઇન્દ્ર એવો શોભિત થયો, જેમ જળાશયો અને ઝરણાંથી સમૃદ્ધ ઉદયગિરિ પરથી સૂર્ય ઉગે તેમ।
Verse 26
तस्यासन्सर्वतो देवा नानावाहध्वजायुधा: । लोकपाला: सहगणैर्वाय्वग्निवरुणादय: ॥ २६ ॥
સ્વર્ગરાજ ઇન્દ્રની આસપાસ દેવતાઓ વિવિધ વાહનો પર બેઠા હતા, ધ્વજો અને આયુધોથી શોભિત। વાયુ, અગ્નિ, વરુણ વગેરે લોકપાલો પણ પોતાના ગણો સાથે ત્યાં હાજર હતા।
Verse 27
तेऽन्योन्यमभिसंसृत्य क्षिपन्तो मर्मभिर्मिथ: । आह्वयन्तो विशन्तोऽग्रे युयुधुर्द्वन्द्वयोधिन: ॥ २७ ॥
દેવો અને અસુરો એકબીજાની સામે આવી હૃદયને ભેદે એવા વચનોથી પરસ્પર અપમાન કરવા લાગ્યા. પછી નજીક આવી જોડે જોડે સામસામે યુદ્ધ કરવા લાગ્યા.
Verse 28
युयोध बलिरिन्द्रेण तारकेण गुहोऽस्यत । वरुणो हेतिनायुध्यन्मित्रो राजन्प्रहेतिना ॥ २८ ॥
હે રાજન, બલિએ ઇન્દ્ર સાથે યુદ્ધ કર્યું; ગુહ (કાર્ત્તિકેય) તારક સાથે; વરુણે હેતિ સાથે અને મિત્રએ પ્રહેતિ સાથે સંઘર્ષ કર્યો।
Verse 29
यमस्तु कालनाभेन विश्वकर्मा मयेन वै । शम्बरो युयुधे त्वष्ट्रा सवित्रा तु विरोचन: ॥ २९ ॥
યમરાજ કાલનાભ સાથે યુદ્ધ કર્યો, વિશ્વકર્મા મય દાનવ સાથે, ત્વષ્ટા શમ્બર સાથે, અને સૂર્યદેવે વિરોચન સાથે સમર કર્યો।
Verse 30
अपराजितेन नमुचिरश्विनौ वृषपर्वणा । सूर्यो बलिसुतैर्देवो बाणज्येष्ठै: शतेन च ॥ ३० ॥ राहुणा च तथा सोम: पुलोम्ना युयुधेऽनिल: । निशुम्भशुम्भयोर्देवी भद्रकाली तरस्विनी ॥ ३१ ॥
અપરાજિતે નમુચિ સાથે યુદ્ધ કર્યું, અને બંને અશ્વિનીકુમારોએ વૃષપર્વા સાથે. સૂર્યદેવે બાણને અગ્રે રાખી બલિરાજાના સો પુત્રો સાથે સમર કર્યો, અને ચંદ્રદેવે રાહુ સાથે. વાયુદેવે પુલોમા સાથે યુદ્ધ કર્યું, અને અતિ પરાક્રમી દુર્ગાદેવી—ભદ્રકાળી—શુમ્ભ-નિશુમ્ભ સાથે લડી।
Verse 31
अपराजितेन नमुचिरश्विनौ वृषपर्वणा । सूर्यो बलिसुतैर्देवो बाणज्येष्ठै: शतेन च ॥ ३० ॥ राहुणा च तथा सोम: पुलोम्ना युयुधेऽनिल: । निशुम्भशुम्भयोर्देवी भद्रकाली तरस्विनी ॥ ३१ ॥
અપરાજિતે નમુચિ સાથે યુદ્ધ કર્યું, અને બંને અશ્વિનીકુમારોએ વૃષપર્વા સાથે. સૂર્યદેવે બાણને અગ્રે રાખી બલિરાજાના સો પુત્રો સાથે સમર કર્યો, અને ચંદ્રદેવે રાહુ સાથે. વાયુદેવે પુલોમા સાથે યુદ્ધ કર્યું, અને અતિ પરાક્રમી દુર્ગાદેવી—ભદ્રકાળી—શુમ્ભ-નિશુમ્ભ સાથે લડી।
Verse 32
वृषाकपिस्तु जम्भेन महिषेण विभावसु: । इल्वल: सह वातापिर्ब्रह्मपुत्रैररिन्दम ॥ ३२ ॥ कामदेवेन दुर्मर्ष उत्कलो मातृभि: सह । बृहस्पतिश्चोशनसा नरकेण शनैश्चर: ॥ ३३ ॥ मरुतो निवातकवचै: कालेयैर्वसवोऽमरा: । विश्वेदेवास्तु पौलोमै रुद्रा: क्रोधवशै: सह ॥ ३४ ॥
હે અરિંદમ મહારાજ પરીક્ષિત! વૃષાકપિ એટલે શિવજી જંભ સાથે યુદ્ધ કર્યા, અને વિભાવસુ (અગ્નિદેવ) મહિષાસુર સાથે લડ્યા. ઇલ્વલે પોતાના ભાઈ વાતાપિ સાથે બ્રહ્માના પુત્રો સામે સમર કર્યો. દુર્મર્ષે કામદેવ સાથે, દૈત્ય ઉત્કલે માતૃકાઓ સાથે, બૃહસ્પતિએ ઉશનસ (શુક્રાચાર્ય) સાથે, અને શનૈશ્ચરે (શનિ) નરકાસુર સાથે યુદ્ધ કર્યું. મરુતોએ નિવાતકવચો સાથે, વસુઓએ કાલકેય દૈત્યો સાથે, વિશ્વેદેવોએ પૌલોમ દૈત્યો સાથે, અને રુદ્રોએ ક્રોધવશ દૈત્યો સાથે યુદ્ધ કર્યું।
Verse 33
वृषाकपिस्तु जम्भेन महिषेण विभावसु: । इल्वल: सह वातापिर्ब्रह्मपुत्रैररिन्दम ॥ ३२ ॥ कामदेवेन दुर्मर्ष उत्कलो मातृभि: सह । बृहस्पतिश्चोशनसा नरकेण शनैश्चर: ॥ ३३ ॥ मरुतो निवातकवचै: कालेयैर्वसवोऽमरा: । विश्वेदेवास्तु पौलोमै रुद्रा: क्रोधवशै: सह ॥ ३४ ॥
હે અરિંદમ મહારાજ પરીક્ષિત! વૃષાકપિ એટલે શિવજી જંભ સાથે યુદ્ધ કર્યા, અને વિભાવસુ (અગ્નિદેવ) મહિષાસુર સાથે લડ્યા. ઇલ્વલે પોતાના ભાઈ વાતાપિ સાથે બ્રહ્માના પુત્રો સામે સમર કર્યો. દુર્મર્ષે કામદેવ સાથે, દૈત્ય ઉત્કલે માતૃકાઓ સાથે, બૃહસ્પતિએ ઉશનસ (શુક્રાચાર્ય) સાથે, અને શનૈશ્ચરે (શનિ) નરકાસુર સાથે યુદ્ધ કર્યું. મરુતોએ નિવાતકવચો સાથે, વસુઓએ કાલકેય દૈત્યો સાથે, વિશ્વેદેવોએ પૌલોમ દૈત્યો સાથે, અને રુદ્રોએ ક્રોધવશ દૈત્યો સાથે યુદ્ધ કર્યું।
Verse 34
वृषाकपिस्तु जम्भेन महिषेण विभावसु: । इल्वल: सह वातापिर्ब्रह्मपुत्रैररिन्दम ॥ ३२ ॥ कामदेवेन दुर्मर्ष उत्कलो मातृभि: सह । बृहस्पतिश्चोशनसा नरकेण शनैश्चर: ॥ ३३ ॥ मरुतो निवातकवचै: कालेयैर्वसवोऽमरा: । विश्वेदेवास्तु पौलोमै रुद्रा: क्रोधवशै: सह ॥ ३४ ॥
હે અરિંદમ મહારાજ પરીક્ષિત, ભગવાન શિવે જંભ સાથે અને અગ્નિદેવે મહિષાસુર સાથે યુદ્ધ કર્યું. ઇલ્વલ અને વાતાપિએ બ્રહ્માના પુત્રો સાથે યુદ્ધ કર્યું. દુર્મર્ષે કામદેવ સાથે, ઉત્કલે માતૃકાઓ સાથે, બૃહસ્પતિએ શુક્રાચાર્ય સાથે અને શનિદેવે નરકાસુર સાથે યુદ્ધ કર્યું. મરુતોએ નિવાતકવચો સાથે, વસુઓએ કાલેય અસુરો સાથે, વિશ્વેદેવોએ પૌલોમ અસુરો સાથે અને રુદ્રોએ ક્રોધવશ અસુરો સાથે યુદ્ધ કર્યું.
Verse 35
त एवमाजावसुरा: सुरेन्द्रा द्वन्द्वेन संहत्य च युध्यमाना: । अन्योन्यमासाद्य निजघ्नुरोजसा जिगीषवस्तीक्ष्णशरासितोमरै: ॥ ३५ ॥
આમ તે તમામ દેવો અને દાનવો યુદ્ધભૂમિ પર એકત્ર થયા અને વિજયની ઈચ્છા સાથે એકબીજા પર તૂટી પડ્યા. તેઓ દ્વંદ્વ યુદ્ધ કરતા તીક્ષ્ણ બાણો, તલવારો અને ભાલાઓ વડે એકબીજા પર પ્રહાર કરવા લાગ્યા.
Verse 36
भुशुण्डिभिश्चक्रगदर्ष्टिपट्टिशै: शक्त्युल्मुकै: प्रासपरश्वधैरपि । निस्त्रिंशभल्लै: परिघै: समुद्गरै: सभिन्दिपालैश्च शिरांसि चिच्छिदु: ॥ ३६ ॥
તેઓએ ભુશુંડિ, ચક્ર, ગદા, ઋષ્ટિ, પટ્ટિશ, શક્તિ, ઉલ્મુક, પ્રાસ, પરશ્વધ, નિસ્ત્રિંશ, ભલ્લ, પરિઘ, મુદ્ગર અને ભિન્દિપાલ જેવા શસ્ત્રોનો ઉપયોગ કરીને એકબીજાના મસ્તક કાપી નાખ્યા.
Verse 37
गजास्तुरङ्गा: सरथा: पदातय: सारोहवाहा विविधा विखण्डिता: । निकृत्तबाहूरुशिरोधराङ्घ्रय- श्छिन्नध्वजेष्वासतनुत्रभूषणा: ॥ ३७ ॥
હાથીઓ, ઘોડાઓ, રથો, સારથીઓ, પાયદળ સૈનિકો અને વિવિધ પ્રકારના વાહનો, તેમના સવારો સહિત ટુકડે-ટુકડા થઈ ગયા. સૈનિકોના હાથ, સાથળ, ગરદન અને પગ કપાઈ ગયા, અને તેમના ધ્વજ, ધનુષ્ય, કવચ અને આભૂષણો છિન્ન-ભિન્ન થઈ ગયા.
Verse 38
तेषां पदाघातरथाङ्गचूर्णिता- दायोधनादुल्बण उत्थितस्तदा । रेणुर्दिश: खं द्युमणिं च छादयन् न्यवर्ततासृक् स्रुतिभि: परिप्लुतात् ॥ ३८ ॥
રાક્ષસો અને દેવોના પગ તથા રથના પૈડાંના આઘાતથી ધૂળના રજકણો આકાશમાં ઉડ્યા અને સૂર્ય સહિત બધી દિશાઓને ઢાંકી દીધી. પરંતુ જ્યારે તે ધૂળ પર લોહીના ટીપાં પડ્યા, ત્યારે ધૂળના વાદળો આકાશમાં ટકી શક્યા નહીં અને નીચે બેસી ગયા.
Verse 39
शिरोभिरुद्धूतकिरीटकुण्डलै: संरम्भदृग्भि: परिदष्टदच्छदै: । महाभुजै: साभरणै: सहायुधै: सा प्रास्तृता भू: करभोरुभिर्बभौ ॥ ३९ ॥
યુદ્ધ દરમિયાન, રણભૂમિ વીરોના કપાયેલા મસ્તકોથી છવાઈ ગઈ હતી, જેમની આંખો હજુ પણ તાકી રહી હતી અને દાંત ક્રોધમાં હોઠ દબાવી રહ્યા હતા. આ મસ્તકો પરથી મુગટ અને કુંડળ ખરી પડ્યા હતા. તેવી જ રીતે, આભૂષણો અને શસ્ત્રો સાથેના અનેક હાથ અને હાથીની સૂંઢ જેવી જાંઘો અહીં-તહીં વેરાયેલી હતી.
Verse 40
कबन्धास्तत्र चोत्पेतु: पतितस्वशिरोऽक्षिभि: । उद्यतायुधदोर्दण्डैराधावन्तो भटान् मृधे ॥ ४० ॥
તે રણમેદાનમાં અનેક માથા વગરના ધડ (કબંધ) ઉભા થયા. હાથમાં શસ્ત્રો સાથે, તે ભૂતિયા ધડ, જે પોતાના પડેલા માથાની આંખોથી જોઈ શકતા હતા, દુશ્મન સૈનિકો પર તૂટી પડ્યા.
Verse 41
बलिर्महेन्द्रं दशभिस्त्रिभिरैरावतं शरै: । चतुर्भिश्चतुरो वाहानेकेनारोहमार्च्छयत् ॥ ४१ ॥
મહારાજ બલિએ ત્યારે ઇન્દ્ર પર દસ બાણોથી અને ઇન્દ્રના વાહન ઐરાવત પર ત્રણ બાણોથી પ્રહાર કર્યો. ચાર બાણોથી તેમણે ઐરાવતના પગનું રક્ષણ કરતા ચાર ઘોડેસવારો પર અને એક બાણથી હાથીના મહાવત પર હુમલો કર્યો.
Verse 42
स तानापतत: शक्रस्तावद्भि: शीघ्रविक्रम: । चिच्छेद निशितैर्भल्लैरसम्प्राप्तान्हसन्निव ॥ ४२ ॥
મહારાજ બલિના બાણો તેમના સુધી પહોંચે તે પહેલાં જ, બાણવિદ્યામાં નિપુણ સ્વર્ગના રાજા ઇન્દ્ર હસ્યા અને 'ભલ્લ' નામના અત્યંત તીક્ષ્ણ બાણો વડે તે બાણોને કાપી નાખ્યા.
Verse 43
तस्य कर्मोत्तमं वीक्ष्य दुर्मर्ष: शक्तिमाददे । तां ज्वलन्तीं महोल्काभां हस्तस्थामच्छिनद्धरि: ॥ ४३ ॥
જ્યારે મહારાજ બલિએ ઇન્દ્રની કુશળ યુદ્ધ પ્રવૃત્તિઓ જોઈ, ત્યારે તેઓ તેમનો ક્રોધ રોકી શક્યા નહીં. તેથી તેમણે 'શક્તિ' નામનું બીજું શસ્ત્ર ઉપાડ્યું, જે એક વિશાળ ઉલ્કાની જેમ સળગી રહ્યું હતું. પરંતુ ઇન્દ્રએ તે શસ્ત્ર બલિના હાથમાં હતું ત્યારે જ કાપી નાખ્યું.
Verse 44
तत: शूलं तत: प्रासं ततस्तोमरमृष्टय: । यद् यच्छस्त्रं समादद्यात्सर्वं तदच्छिनद् विभु: ॥ ४४ ॥
ત્યારબાદ બલી મહારાજાએ ક્રમે શૂલ, પ્રાસ, તોમર, ઋષ્ટિ વગેરે શસ્ત્રો ઉઠાવ્યાં; પરંતુ જે જે શસ્ત્ર તેણે લીધું, તે બધું ઇન્દ્રએ તરત જ કાપી ટુકડા કરી નાખ્યું।
Verse 45
ससर्जाथासुरीं मायामन्तर्धानगतोऽसुर: । तत: प्रादुरभूच्छैल: सुरानीकोपरि प्रभो ॥ ४५ ॥
હે રાજન, ત્યારબાદ બલી મહારાજ અદૃશ્ય થઈ આસુરી માયાનો આશ્રય લેવા લાગ્યા. તે માયાથી ઉત્પન્ન થયેલો એક વિશાળ પર્વત દેવસેનાના મસ્તક ઉપર પ્રગટ થયો।
Verse 46
ततो निपेतुस्तरवो दह्यमाना दवाग्निना । शिला: सटङ्कशिखराश्चूर्णयन्त्यो द्विषद्बलम् ॥ ४६ ॥
તે પર્વત પરથી દાવાનળમાં બળતા વૃક્ષો પડવા લાગ્યા. કૂદાળ જેવી તીક્ષ્ણ ધારવાળી શિલાના ટુકડાઓ પણ વરસી દેવસેનાના મસ્તકને ચૂરચૂર કરવા લાગ્યા।
Verse 47
महोरगा: समुत्पेतुर्दन्दशूका: सवृश्चिका: । सिंहव्याघ्रवराहाश्च मर्दयन्तो महागजा: ॥ ४७ ॥
પછી મહાસર્પો, દન્દશૂક અને વિચ્છુઓ ઉછળી પડ્યા. સિંહ, વાઘ, વરાહ તથા મહાગજો પણ પડતાં પડતાં દેવસેનાને રુંદવા લાગ્યા।
Verse 48
यातुधान्यश्च शतश: शूलहस्ता विवासस: । छिन्धि भिन्धीति वादिन्यस्तथा रक्षोगणा: प्रभो ॥ ४८ ॥
હે રાજન, ત્યારે સૈકડો પુરુષ-સ્ત્રી યાતુધાન અને રાક્ષસગણ પ્રગટ થયા—સંપૂર્ણ નગ્ન, હાથમાં ત્રિશૂલ લઈને—અને બૂમ પાડવા લાગ્યા: “કાપી નાખો! ભેદી નાખો!”
Verse 49
ततो महाघना व्योम्नि गम्भीरपरुषस्वना: । अङ्गारान्मुमुचुर्वातैराहता: स्तनयित्नव: ॥ ४९ ॥
ત્યારે આકાશમાં મહાઘન વાદળો પ્રબળ પવનથી આઘાત પામી, ગંભીર ગર્જના કરતાં જ્વલંત અંગારાઓ વરસાવવા લાગ્યા।
Verse 50
सृष्टो दैत्येन सुमहान्वह्नि: श्वसनसारथि: । सांवर्तक इवात्युग्रो विबुधध्वजिनीमधाक् ॥ ५० ॥
બલિ દૈત્યે સર્જેલો અતિમહાન અગ્નિ, પ્રચંડ પવનને સાથી બનાવી, પ્રલયકાળના સાંવર્તક અગ્નિ સમાન ઉગ્ર બની દેવસેનાને દહન કરવા લાગ્યો।
Verse 51
तत: समुद्र उद्वेल: सर्वत: प्रत्यदृश्यत । प्रचण्डवातैरुद्धूततरङ्गावर्तभीषण: ॥ ५१ ॥
પછી સમુદ્ર ઉછળી પડ્યો; પ્રચંડ પવનથી ઊઠેલી તરંગો અને ભયંકર ભમરાઓ સાથે તે સર્વત્ર સૌની નજરે પડ્યો।
Verse 52
एवं दैत्यैर्महामायैरलक्ष्यगतिभीरणे । सृज्यमानासु मायासु विषेदु: सुरसैनिका: ॥ ५२ ॥
આ રીતે અદૃશ્ય ગતિ ધરાવતા, મહામાયામાં નિપુણ દૈત્યો દ્વારા યુદ્ધમાં સર્જાતી માયાઓ વચ્ચે દેવસેનાના સૈનિકો નિરાશ થઈ ગયા।
Verse 53
न तत्प्रतिविधिं यत्र विदुरिन्द्रादयो नृप । ध्यात: प्रादुरभूत् तत्र भगवान्विश्वभावन: ॥ ५३ ॥
હે રાજા, જ્યારે ઇન્દ્ર આદિ દેવતાઓ દૈત્યોની ક્રિયાઓનો કોઈ પ્રતિઉપાય જાણ્યા નહીં, ત્યારે તેમણે વિશ્વના સર્જક-પાલક ભગવાનનું પૂર્ણ હૃદયથી ધ્યાન કર્યું; અને ભગવાન ત્યાં તત્ક્ષણે પ્રગટ થયા।
Verse 54
तत: सुपर्णांसकृताङ्घ्रिपल्लव: पिशङ्गवासा नवकञ्जलोचन: । अदृश्यताष्टायुधबाहुरुल्लस- च्छ्रीकौस्तुभानर्घ्यकिरीटकुण्डल: ॥ ५४ ॥
ત્યારે ગરુડની પીઠ પર બિરાજમાન, ગરુડના ખભા પર પોતાના કમળપલ્લવ સમ ચરણો વિસ્તારી, પીતાંબરધારી, નવકમળનેત્ર શ્રીહરી દેવતાઓને દર્શન આપ્યા। કૌસ્તુભમણિ અને શ્રીલક્ષ્મીની શોભા, અમૂલ્ય કિરીટ-કુંડળ અને અષ્ટભુજામાં વિવિધ આયુધોથી તેઓ તેજસ્વી થયા।
Verse 55
तस्मिन्प्रविष्टेऽसुरकूटकर्मजा माया विनेशुर्महिना महीयस: । स्वप्नो यथा हि प्रतिबोध आगते हरिस्मृति: सर्वविपद्विमोक्षणम् ॥ ५५ ॥
પરમ મહિમાવાન ભગવાન રણભૂમિમાં પ્રવેશતાં જ અસુરોની કૂટકર્મજન્ય માયા ક્ષણમાં નાશ પામી—જેમ જાગૃતિ આવતા સ્વપ્નના ભય ઓસરિ જાય. ખરેખર શ્રીહરીનું સ્મરણ જ સર્વ વિપત્તિમાંથી મુક્તિ આપે છે.
Verse 56
दृष्ट्वा मृधे गरुडवाहमिभारिवाह आविध्य शूलमहिनोदथ कालनेमि: । तल्लीलया गरुडमूर्ध्नि पतद् गृहीत्वा तेनाहनन्नृप सवाहमरिं त्र्यधीश: ॥ ५६ ॥
હે રાજન, સિંહવાહન અસુર કાલનેમિએ રણમાં ગરુડવાહન ત્રિલોકાધીશ ભગવાનને જોઈ તરત જ પોતાનું ત્રિશૂલ ઘુમાવી ગરુડના મસ્તક પર ફેંક્યું. પરંતુ શ્રીહરીએ લીલાથી તેને પકડી લીધું અને એ જ શસ્ત્રથી શત્રુ કાલનેમિને તેના વાહન સિંહ સહિત સંહાર્યો।
Verse 57
माली सुमाल्यतिबलौ युधि पेततुर्य च्चक्रेण कृत्तशिरसावथ माल्यवांस्तम् । आहत्य तिग्मगदयाहनदण्डजेन्द्र तावच्छिरोऽच्छिनदरेर्नदतोऽरिणाद्य: ॥ ५७ ॥
પછી અત્યંત બળવાન માલી અને સુમાલી યુદ્ધમાં ભગવાનના ચક્રથી શિરચ્છેદ થઈ મરી ગયા. ત્યારબાદ બીજો અસુર માલ્યવાન સિંહનાદ કરતો તીક્ષ્ણ ગદાથી ગરુડરાજ પર તૂટી પડ્યો. પરંતુ આદ્યપુરુષ શ્રીહરીએ સुदર્શન ચક્રથી તે શત્રુનું પણ મસ્તક કાપી નાખ્યું.
Frequently Asked Questions
The chapter states the theological reason: they were not devotees of Vāsudeva. In Bhāgavata logic, eligibility for the highest fruit is not based on labor alone but on consciousness and surrender. The asuras’ participation is instrumental, yet their intent is exploitative; thus providence (poṣaṇa) ensures amṛta serves the Lord’s devotees and cosmic order.
Bali employs māyā—battlefield jugglery producing mountains, fire, floods, beasts, and terror—to destabilize the devas’ morale. These effects succeed only while the devas lack a countermeasure within their own power. They fail the moment Hari appears, because the Lord’s transcendental potency is ontologically prior to material illusion; His presence nullifies māyā just as awakening ends a dream.
The text pairs major devas with major asuras (e.g., Bali–Indra; Kārttikeya–Tāraka; Varuṇa–Heti; Mitra–Praheti; Yama–Kālanābha; Viśvakarmā–Maya; Bṛhaspati–Śukra; Śiva–Jambha; moon–Rāhu; Durgā/Bhadrakālī vs Śumbha–Niśumbha). The purpose is to portray the entire cosmic administration engaged, emphasizing that dharma’s defense involves all levels of universal governance, yet remains ultimately dependent on Bhagavān’s intervention.
Hari’s arrival marks the turning point from contested power to decisive protection (poṣaṇa). Garuḍa symbolizes swift, sovereign intervention, and the Lord’s appearance demonstrates that remembrance and surrender invoke divine presence. The narrative underscores that when devotees are overwhelmed, the Supreme Lord personally dispels fear and restores order.
Kālanemi is an asura who attacks Garuḍa with a trident. Hari catches the weapon and kills Kālanemi with it, along with his lion mount. The episode illustrates the futility of aggression against the Supreme: the asura’s own instrument becomes the means of his defeat, highlighting the Lord’s mastery over all weapons and all worlds.