Adhyaya 1

Verse 1

श्रीराजोवाच स्वायम्भुवस्येह गुरो वंशोऽयं विस्तराच्छ्रुत: । यत्र विश्वसृजां सर्गो मनूनन्यान्वदस्व न: ॥ १ ॥

રાજા પરીક્ષિતે કહ્યું: હે પ્રભુ, હે ગુરુદેવ! સ્વાયંભુવ મનુનો વંશવિસ્તાર મેં આપની કૃપાથી વિગતે સાંભળ્યો. હવે અન્ય મનુઓના વંશો પણ કૃપા કરીને અમને વર્ણવો.

Verse 2

मन्वन्तरे हरेर्जन्म कर्माणि च महीयस: । गृणन्ति कवयो ब्रह्मंस्तानि नो वद श‍ृण्वताम् ॥ २ ॥

હે વિદ્વાન બ્રાહ્મણ! વિવિધ મન્વંતરોમાં હરિ ભગવાનના અવતાર અને તેમના મહિમામય કર્મોનું વર્ણન જ્ઞાની કવિઓ કરે છે. અમે તે સાંભળવા અત્યંત ઉત્સુક છીએ; કૃપા કરીને અમને કહો.

Verse 3

यद्यस्मिन्नन्तरे ब्रह्मन्भगवान्विश्वभावन: । कृतवान्कुरुते कर्ता ह्यतीतेऽनागतेऽद्य वा ॥ ३ ॥

હે વિદ્વાન બ્રાહ્મણ! વિશ્વને સર્જી પોષનાર ભગવાને ભૂતકાળના મન્વંતરોમાં જે જે લીલાઓ કરી, આજે જે કરે છે અને ભવિષ્યમાં જે કરશે—તે બધું કૃપા કરીને અમને કહો.

Verse 4

श्रीऋषिरुवाच मनवोऽस्मिन्व्यतीता: षट् कल्पे स्वायम्भुवादय: । आद्यस्ते कथितो यत्र देवादीनां च सम्भव: ॥ ४ ॥

શ્રીશુકદેવ ગોસ્વામી બોલ્યા—આ વર્તમાન કલ્પમાં સ્વાયંભુવ વગેરે છ મનુ વીતી ગયા છે. જ્યાં મેં પ્રથમ મનુ સ્વાયંભુવ તથા દેવાદિની ઉત્પત્તિ વર્ણવી છે.

Verse 5

आकूत्यां देवहूत्यां च दुहित्रोस्तस्य वै मनो: । धर्मज्ञानोपदेशार्थं भगवान्पुत्रतां गत: ॥ ५ ॥

સ્વાયંભુવ મનુની બે પુત્રીઓ હતી—આકૂતિ અને દેવહૂતિ. ધર્મ અને જ્ઞાનનો ઉપદેશ આપવા ભગવાન તેમના ગર્ભમાંથી ક્રમે યજ્ઞમૂર્તિ અને કપિલ રૂપે પુત્ર બન્યા.

Verse 6

कृतं पुरा भगवत: कपिलस्यानुवर्णितम् । आख्यास्ये भगवान्यज्ञो यच्चकार कुरूद्वह ॥ ६ ॥

હે કુરુશ્રેષ્ઠ! મેં અગાઉ દેવહૂતિપુત્ર કપિલના કાર્યોનું વર્ણન કર્યું છે. હવે હું આકૂતિપુત્ર યજ્ઞપતિ (યજ્ઞ) ના કાર્યો વર્ણવીશ.

Verse 7

विरक्त: कामभोगेषु शतरूपापति: प्रभु: । विसृज्य राज्यं तपसे सभार्यो वनमाविशत् ॥ ७ ॥

શતરূপાના પતિ પ્રભુ સ્વાયંભુવ મનુ કામભોગોમાં વિરક્ત હતા. તેથી તેમણે રાજ્ય ત્યજી પત્ની સહિત તપ માટે વનમાં પ્રવેશ કર્યો.

Verse 8

सुनन्दायां वर्षशतं पदैकेन भुवं स्पृशन् । तप्यमानस्तपो घोरमिदमन्वाह भारत ॥ ८ ॥

હે ભારતવંશજ! વનમાં પ્રવેશ કર્યા પછી સ્વાયંભુવ મનુ સુનંદા નદીના કાંઠે એક પગથી જ ધરતીને સ્પર્શ કરતાં સો વર્ષ સુધી ઘોર તપ કરતા રહ્યા. તપ કરતાં તેમણે આ રીતે કહ્યું.

Verse 9

मनुरुवाच येन चेतयते विश्वं विश्वं चेतयते न यम् । यो जागर्ति शयानेऽस्मिन्नायं तं वेद वेद स: ॥ ९ ॥

મનુએ કહ્યું—જેનાથી આ વિશ્વ ચેતન બને છે તે પરમજીવ વિશ્વથી ઉત્પન્ન નથી. બધું મૌન અને શયન હોય ત્યારે તે સાક્ષીરૂપે જાગ્રત રહે છે. જીવ તેને જાણતો નથી, પરંતુ તે સર્વ જાણે છે.

Verse 10

आत्मावास्यमिदं विश्वं यत् किञ्चिज्ज‍गत्यां जगत् । तेन त्यक्तेन भुञ्जीथा मा गृध: कस्यस्विद्धनम् ॥ १० ॥

આ જગતમાં જે કંઈ ચર-અચર છે તે સર્વ પરમાત્માથી આવૃત છે. તેથી ત્યાગભાવથી ફક્ત પોતાને ફાળવાયેલું જ સ્વીકારો; બીજાના ધન પર લોભ ન કરો.

Verse 11

यं पश्यति न पश्यन्तं चक्षुर्यस्य न रिष्यति । तं भूतनिलयं देवं सुपर्णमुपधावत ॥ ११ ॥

ભગવાન સતત જગતની ક્રિયાઓ જુએ છે, પરંતુ કોઈ તેમને જોઈ શકતું નથી. તેથી એમ ન માનશો કે તેઓ નથી જોતા; તેમની દૃષ્ટિશક્તિ કદી ક્ષીણ થતી નથી. તેથી જીવ સાથે મિત્રરૂપે રહેનારા પરમાત્માની ઉપાસના કરો.

Verse 12

न यस्याद्यन्तौ मध्यं च स्व: परो नान्तरं बहि: । विश्वस्यामूनि यद् यस्माद् विश्वं च तद‍ृतं महत् ॥ १२ ॥

પરમેશ્વરને ન આરંભ છે, ન અંત, ન મધ્ય. તે કોઈનો ‘પોતાનો’ નથી, ‘પરાયો’ પણ નથી; તેને અંદર-બહારનો ભેદ નથી. જગતમાં દેખાતા દ્વૈત—આરંભ-અંત, મારું-તારું—તેમાં નથી. આ વિશ્વ પણ તેની જ એક રૂપતા છે; તે પરમ સત્ય અને પૂર્ણ મહાન છે.

Verse 13

स विश्वकाय: पुरुहूत ईश: सत्य: स्वयंज्योतिरज: पुराण: । धत्तेऽस्य जन्माद्यजयात्मशक्त्या तां विद्ययोदस्य निरीह आस्ते ॥ १३ ॥

તે જ ઈશ્વર, અનેક નામોથી આહ્વાનિત, સમગ્ર વિશ્વને પોતાના દેહરૂપે ધારણ કરે છે. તે સત્ય, સ્વયંપ્રકાશ, અજન્મા અને પુરાતન છે. અજય આત્મશક્તિથી તે સૃષ્ટિ-સ્થિતિ-પ્રલયનું પ્રપંચ ધારણ કરાવે છે; છતાં જ્ઞાનથી માયાને દૂર કરી પોતાની આધ્યાત્મિક શક્તિમાં નિર્લિપ્ત રહે છે.

Verse 14

अथाग्रे ऋषय: कर्माणीहन्तेऽकर्महेतवे । ईहमानो हि पुरुष: प्रायोऽनीहां प्रपद्यते ॥ १४ ॥

અતએવ મહર્ષિઓ પ્રથમ લોકોને શાસ્ત્રોક્ત ફળવાળા કર્મોમાં પ્રવૃત્ત કરે છે, જેથી તેઓ ક્રમે ફળાસક્તિ રહિત નિષ્કામ કર્મસ્થિતિ સુધી પહોંચે. શાસ્ત્રવિહિત કર્મનો આરંભ કર્યા વિના મનુષ્ય સામાન્ય રીતે મુક્તિ અથવા પ્રતિક્રિયા રહિત અવસ્થા પ્રાપ્ત કરી શકતો નથી।

Verse 15

ईहते भगवानीशो न हि तत्र विसज्जते । आत्मलाभेन पूर्णार्थो नावसीदन्ति येऽनु तम् ॥ १५ ॥

ભગવાન ઈશ્વર પોતાના આત્મલાભથી જ પૂર્ણ છે, છતાં તે જગતની સૃષ્ટિ, સ્થિતિ અને પ્રલયની લીલા કરે છે; તેમ છતાં તેમાં કદી ફસાતો નથી. તેથી તેમના પગલાં અનુસરતા ભક્તો પણ કર્મબંધનમાં બંધાતા નથી।

Verse 16

तमीहमानं निरहङ्‌कृतं बुधं निराशिषं पूर्णमनन्यचोदितम् । नृञ् शिक्षयन्तं निजवर्त्मसंस्थितं प्रभुं प्रपद्येऽखिलधर्मभावनम् ॥ १६ ॥

હું તે પ્રભુની શરણ લઉં છું—જે કર્મમાં પ્રવૃત્ત હોવા છતાં અહંકારરહિત, જ્ઞાની, ફળની આશા વિનાનો, પૂર્ણ અને અન્ય કોઈની પ્રેરણાથી અચલિત છે. તે મનુષ્યોને પોતાના જ આચરણમાર્ગથી શિક્ષા આપે છે અને સર્વ ધર્મનો સાચો પથ પ્રસ્થાપિત કરે છે; સૌએ તેનું અનુસરણ કરવું જોઈએ।

Verse 17

श्रीशुक उवाच इति मन्त्रोपनिषदं व्याहरन्तं समाहितम् । द‍ृष्ट्वासुरा यातुधाना जग्धुमभ्यद्रवन् क्षुधा ॥ १७ ॥

શ્રીશુકદેવ બોલ્યા—આ રીતે સ્વાયંભુવ મનુ સમાધિમાં સ્થિર રહી ઉપનિષદરૂપ વૈદિક મંત્રોનું જપ કરતા હતા. તેમને જોઈ ભૂખથી વ્યાકુળ રાક્ષસો અને અસુરો તેમને ગળી જવા ઈચ્છીને ભારે વેગે તેમની તરફ દોડ્યા।

Verse 18

तांस्तथावसितान् वीक्ष्य यज्ञ: सर्वगतो हरि: । यामै: परिवृतो देवैर्हत्वाशासत् त्रिविष्टपम् ॥ १८ ॥

તેમને આમ ઉદ્યત જોઈ સર્વવ્યાપી હરિ યજ્ઞપતિરૂપે મનુની રક્ષા માટે પ્રગટ થયા. યામ નામના પોતાના પુત્રો તથા અન્ય દેવતાઓથી ઘેરાઈ તેમણે રાક્ષસો અને અસુરોનો વધ કર્યો અને પછી ઇન્દ્રપદ ગ્રહણ કરીને સ્વર્ગલોકનું શાસન કર્યું।

Verse 19

स्वारोचिषो द्वितीयस्तु मनुरग्ने: सुतोऽभवत् । द्युमत्सुषेणरोचिष्मत्प्रमुखास्तस्य चात्मजा: ॥ १९ ॥

અગ્નિના પુત્ર સ્વારોચિષ નામે દ્વિતીય મનુ થયો. તેના પુત્રોમાં દ્યુમત, સુષેણ અને રોચિષ્મત વગેરે મુખ્ય હતા.

Verse 20

तत्रेन्द्रो रोचनस्त्वासीद् देवाश्च तुषितादय: । ऊर्जस्तम्भादय: सप्त ऋषयो ब्रह्मवादिन: ॥ २० ॥

સ્વારોચિષ મન્વંતરમાં રોચન ઇન્દ્ર બન્યો. તુષિત વગેરે દેવગણ મુખ્ય થયા, અને ઊર્જ, સ્તંભ વગેરે સાત ઋષિઓ બ્રહ્મવાદી તથા ભગવાનના ભક્ત હતા.

Verse 21

ऋषेस्तु वेदशिरसस्तुषिता नाम पत्‍न्यभूत् । तस्यां जज्ञे ततो देवो विभुरित्यभिविश्रुत: ॥ २१ ॥

વેદશિરા નામના ઋષિ અત્યંત પ્રસિદ્ધ હતા. તેમની તુષિતા નામની પત્નીના ગર્ભમાંથી ‘વિભુ’ નામે વિખ્યાત દેવાવતાર પ્રગટ થયો.

Verse 22

अष्टाशीतिसहस्राणि मुनयो ये धृतव्रता: । अन्वशिक्षन्व्रतं तस्य कौमारब्रह्मचारिण: ॥ २२ ॥

વિભુ જીવનભર કૌમાર બ્રહ્મચારી રહ્યા અને લગ્ન કર્યા નહીં. તેમની પાસેથી અઠ્ઠ્યાસી હજાર ધૃતવ્રત મુનિઓએ સંયમ, તપ વગેરેનું શિક્ષણ લીધું.

Verse 23

तृतीय उत्तमो नाम प्रियव्रतसुतो मनु: । पवन: सृञ्जयो यज्ञहोत्राद्यास्तत्सुता नृप ॥ २३ ॥

હે રાજન! ત્રીજો મનુ ‘ઉત્તમ’ નામે હતો, જે રાજા પ્રિયવ્રતનો પુત્ર હતો. આ મનુના પુત્રોમાં પવન, સૃઞ્જય અને યજ્ઞહોત્ર વગેરે હતા.

Verse 24

वसिष्ठतनया: सप्त ऋषय: प्रमदादय: । सत्या वेदश्रुता भद्रा देवा इन्द्रस्तु सत्यजित् ॥ २४ ॥

ત્રીજા મનુના રાજ્યમાં વસિષ્ઠના પ્રમદ વગેરે પુત્રો સપ્તર્ષિ બન્યા. સત્ય, વેદશ્રુત અને ભદ્ર દેવગણ બન્યા, અને સત્યજિત ઇન્દ્રપદે નિયુક્ત થયો।

Verse 25

धर्मस्य सूनृतायां तु भगवान्पुरुषोत्तम: । सत्यसेन इति ख्यातो जात: सत्यव्रतै: सह ॥ २५ ॥

આ મન્વંતરમાં ધર્મદેવની પત્ની સૂનૃતાના ગર્ભમાંથી ભગવાન પુરુષોત્તમ પ્રગટ થયા. તેઓ ‘સત્યસેન’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયા અને સત્યવ્રત નામના દેવો સાથે અવતર્યા।

Verse 26

सोऽनृतव्रतदु:शीलानसतो यक्षराक्षसान् । भूतद्रुहो भूतगणांश्चावधीत् सत्यजित्सख: ॥ २६ ॥

સત્યસેને પોતાના મિત્ર સત્યજિત (ઇન્દ્ર) સાથે અસત્યવ્રતી, અધાર્મિક અને દુર્વર્તન યક્ષો, રાક્ષસો તથા ભૂતગણોને સંહાર્યા, જે અન્ય જીવોને પીડા આપતા હતા।

Verse 27

चतुर्थ उत्तमभ्राता मनुर्नाम्ना च तामस: । पृथु: ख्यातिर्नर: केतुरित्याद्या दश तत्सुता: ॥ २७ ॥

ત્રીજા મનુના ભાઈ ઉત્તમ ‘તામસ’ નામે પ્રસિદ્ધ થયા અને ચોથા મનુ બન્યા. તામસને દસ પુત્રો હતા, જેમાં પૃથુ, ખ્યાતિ, નર અને કેતુ મુખ્ય હતા।

Verse 28

सत्यका हरयो वीरा देवास्त्रिशिख ईश्वर: । ज्योतिर्धामादय: सप्त ऋषयस्तामसेऽन्तरे ॥ २८ ॥

તામસ મનુના સમયમાં સત્યક, હરિ અને વીર દેવગણ હતા. ઇન્દ્ર ત્રિશિખ હતો. તે મન્વંતરમાં સપ્તર્ષિ-ધામના ઋષિઓમાં જ્યોતિર્ધામ વગેરે મુખ્ય હતા।

Verse 29

देवा वैधृतयो नाम विधृतेस्तनया नृप । नष्टा: कालेन यैर्वेदा विधृता: स्वेन तेजसा ॥ २९ ॥

હે નૃપ! વિધૃતિના પુત્રો ‘વૈધૃતય’ નામે દેવગણ બન્યા. કાળક્રમે વેદપ્રામાણ્ય લુપ્ત થતાં તેમણે પોતાના તેજથી વેદધર્મનું રક્ષણ કર્યું.

Verse 30

तत्रापि जज्ञे भगवान्हरिण्यां हरिमेधस: । हरिरित्याहृतो येन गजेन्द्रो मोचितो ग्रहात् ॥ ३० ॥

એ જ મન્વંતરમાં ભગવાન વિષ્ણુ હરિમેધાની પત્ની હરિણીના ગર્ભથી પ્રગટ થયા અને ‘હરી’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયા. એ હરીએ જ પોતાના ભક્ત ગજેન્દ્રને ગ્રાહના મોઢામાંથી મુક્ત કર્યો.

Verse 31

श्रीराजोवाच बादरायण एतत् ते श्रोतुमिच्छामहे वयम् । हरिर्यथा गजपतिं ग्राहग्रस्तममूमुचत् ॥ ३१ ॥

શ્રીરાજાએ કહ્યું—હે બાદરાયણિ! ગ્રાહે પકડેલા તે ગજપતિને હરીએ કેવી રીતે મુક્ત કર્યો તે અમે વિગતે સાંભળવા ઇચ્છીએ છીએ.

Verse 32

तत्कथासु महत् पुण्यं धन्यं स्वस्त्ययनं शुभम् । यत्र यत्रोत्तमश्लोको भगवान्गीयते हरि: ॥ ३२ ॥

જ્યાં જ્યાં ઉત્તમશ્લોક ભગવાન હરીનું ગાન અને સ્તુતિ થાય છે, તે કથાઓ નિશ્ચયે મહાપુણ્યદાયી, ધન્ય, મંગલકારી, શુભ અને સર્વકલ્યાણકારી છે.

Verse 33

श्रीसूत उवाच परीक्षितैवं स तु बादरायणि: प्रायोपविष्टेन कथासु चोदित: । उवाच विप्रा: प्रतिनन्द्य पार्थिवं मुदा मुनीनां सदसि स्म श‍ृण्वताम् ॥ ३३ ॥

શ્રીસૂત બોલ્યા—હે વિપ્રો! પ્રાયોપવેશમાં બેઠેલા પરીક્ષિત મહારાજે આ રીતે બાદરાયણિ (શુકદેવ)ને વિનંતી કરી ત્યારે, શુકદેવ ગોસ્વામીએ રાજાને આદર આપીને, સાંભળવા ઇચ્છુક મુનિઓની સભામાં આનંદથી કથા કહી।