Chapter 5: Karma Sannyasa Yoga

Verse 1

अर्जुन उवाच । संन्यासं कर्मणां कृष्ण पुनर्योगं च शंससि यच्छ्रेय एतयोरेकं तन्मे ब्रूहि सुनिश्चितम् ॥ ५.१ ॥

અર્જુન બોલ્યો: હે કૃષ્ણ, તમે કર્મોના સંન્યાસની પણ અને ફરી યોગની પણ પ્રશંસા કરો છો; આ બંનેમાંથી એક કયું શ્રેયસ્કર છે તે મને નિશ્ચિત રીતે કહો.

Verse 2

श्रीभगवानुवाच । संन्यासः कर्मयोगश्च निःश्रेयसकरावुभौ तयोस्तु कर्मसंन्यासात्कर्मयोगो विशिष्यते ॥ ५.२ ॥

શ્રીભગવાન બોલ્યા: સંન્યાસ અને કર્મયોગ—બંને પરમ શ્રેય કરાવનારા છે; પરંતુ તેમાં કર્મસંન્યાસ કરતાં કર્મયોગ વિશેષ શ્રેષ્ઠ છે.

Verse 3

ज्ञेयः स नित्यसंन्यासी यो न द्वेष्टि न काङ्क्षति । निर्द्वन्द्वो हि महाबाहो सुखं बन्धात्प्रमुच्यते ॥ ५.३ ॥

હે મહાબાહો, જે ન દ્વેષ કરે છે ન કાંક્ષા કરે છે—તેને નિત્યસંન્યાસી તરીકે જાણવો; કારણ કે દ્વંદ્વોથી રહિત એવો તે બંધનમાંથી સહેલાઈથી મુક્ત થાય છે.

Verse 4

सांख्ययोगौ पृथग्बालाः प्रवदन्ति न पण्डिताः । एकमप्यास्थितः सम्यगुभयोर्विन्दते फलम् ॥ ५.४ ॥

સાંખ્ય અને યોગ જુદા છે એમ બાળબુદ્ધિ લોકો કહે છે; પંડિતો એમ નથી કહેતા. બંનેમાંથી એકને પણ સમ્યક રીતે આચરવાથી બંનેનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 5

यत्सांख्यैः प्राप्यते स्थानं तद्योगैरपि गम्यते । एकं सांख्यं च योगं च यः पश्यति स: पश्यति ॥ ५.५ ॥

સાંખ્યોથી જે સ્થાન પ્રાપ્ત થાય છે તે યોગીઓથી પણ પ્રાપ્ત થાય છે. જે સાંખ્ય અને યોગને એકરૂપે જુએ છે, તે જ સાચે જુએ છે.

Verse 6

संन्यासस्तु महाबाहो दुःखमाप्तुमयोगतः । योगयुक्तो मुनिर्ब्रह्म नचिरेणाधिगच्छति ॥ ५.६ ॥

મહાબાહો, યોગ વિના સંન્યાસ પ્રાપ્ત કરવો દુષ્કર અને દુઃખદ છે. યોગયુક્ત મુનિ અલ્પ સમયમાં જ બ્રહ્મને પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 7

योगयुक्तो विशुद्धात्मा विजितात्मा जितेन्द्रियः । सर्वभूतात्मभूतात्मा कुर्वन्नपि न लिप्यते ॥ ५.७ ॥

યોગયુક્ત, શુદ્ધ અંતઃકરણવાળો, આત્મસંયમી અને ઇન્દ્રિયજयी, જેનું આત્મા સર્વભૂતોના આત્મરૂપ બની ગયું છે—તે કર્મ કરતો હોવા છતાં લિપ્ત થતો નથી.

Verse 8

नैव किंचित्करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्ववित् । पश्यञ्श्रृण्वन्स्पृशञ्जिघ्रन्नश्नन्गच्छन्स्वपन्... प्रलपन्विसृजन्गृह्णन्नुन्मिषन्निमिषन्नपि । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेषु वर्तन्त इति धारयन् ॥ ५.९ ॥

તત્ત્વજ્ઞ યુક્ત પુરુષ એમ માને: ‘હું કશું જ કરતો નથી.’ જોતા, સાંભળતા, સ્પર્શ કરતા, સુઘતા, ખાતા, ચાલતા, સૂતા, બોલતા, છોડતા, લેતા તથા આંખો ખોલતા-મિટાવતા પણ—ઇન્દ્રિયો જ ઇન્દ્રિયવિષયોમાં પ્રવર્તે છે, એવી દૃઢ ધારણા રાખે છે.

Verse 9

ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा करोति यः । लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा ॥ ५.१० ॥

જે પુરુષ સર્વ કર્મો બ્રહ્મમાં અર્પણ કરીને અને આસક્તિ ત્યજીને કર્મ કરે છે, તે પાપથી લિપ્ત થતો નથી—જેમ કમળનું પાન પાણીથી ભીંજાતું નથી.

Verse 10

कायेन मनसा बुद्ध्या केवलैरिन्द्रियैरपि । योगिनः कर्म कुर्वन्ति सङ्गं त्यक्त्वात्मशुद्धये ॥ ५.११ ॥

યોગીઓ શરીરથી, મનથી, બુદ્ધિથી તથા માત્ર ઇન્દ્રિયો દ્વારા પણ આસક્તિ ત્યજીને આત્મશુદ્ધિ માટે કર્મ કરે છે.

Verse 11

युक्तः कर्मफलं त्यक्त्वा शान्तिमाप्नोति नैष्ठिकीम् । अयुक्तः कामकारेण फले सक्तो निबध्यते ॥ ५.१२ ॥

યુક્ત પુરુષ કર્મફળનો ત્યાગ કરીને નૈષ્ઠિક શાંતિ પ્રાપ્ત કરે છે; અયુક્ત પુરુષ કામનાના વશમાં પડી ફળમાં આસક્ત થઈ બંધાય છે.

Verse 12

सर्वकर्माणि मनसा संन्यस्यास्ते सुखं वशी । नवद्वारे पुरे देही नैव कुर्वन्न कारयन् ॥ ५.१३ ॥

મનથી સર્વ કર્મોનો સંન્યાસ કરીને વશીભૂત દેહી નવદ્વારવાળી પુરીમાં (શરીરમાં) સુખપૂર્વક રહે છે—ન તે કરે છે, ન કરાવે છે.

Verse 13

न कर्तृत्वं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभुः । न कर्मफलसंयोगं स्वभावस्तु प्रवर्तते ॥ ५.१४ ॥

પ્રભુ ન તો લોકનું કર્તૃત્વ રચે છે, ન કર્મોને, અને ન કર્મફળના સંયોગને; સ્વભાવ જ પ્રવૃત્ત થાય છે.

Verse 14

नादत्ते कस्यचित्पापं न चैव सुकृतं विभुः । अज्ञानेनावृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तवः ॥ ५.१५ ॥

વિભુ કોઈનું પાપ ગ્રહણ કરતા નથી અને પુણ્ય પણ નહીં. જ્ઞાન અજ્ઞાનથી ઢાંકાયેલું છે; તેથી જીવ મોહમાં પડે છે.

Verse 15

ज्ञानेन तु तदज्ञानं येषां नाशितमात्मनः । तेषामादित्यवज्ज्ञानं प्रकाशयति तत्परम् ॥ ५.१६ ॥

પરંતુ જેમનું તે અજ્ઞાન આત્મજ્ઞાનથી નાશ પામ્યું છે, તેમનું તે જ્ઞાન સૂર્ય સમાન તે પરમ તત્ત્વને પ્રકાશિત કરે છે.

Verse 16

तद्बुद्धयस्तदात्मानस्तन्निष्ठास्तत्परायणा: । गच्छन्त्यपुनरावृत्तिं ज्ञाननिर्धूतकल्मषा: ॥ ५.१७ ॥

જેઓની બુદ્ધિ તેમાં (પરમમાં) સ્થિર છે, જેઓનું મન તેમાં (પરમમાં) લીન છે, જેઓ તેમાં જ નિષ્ઠાવાન છે, જેઓ તેને જ પરમ આશ્રય/લક્ષ્ય માને છે—જ્ઞાનથી પાપમલ ધોઈ નાખેલા તેઓ અપુનરાવૃત્તિ (પુનર્જન્મ-રહિત અવસ્થા) પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 17

तद्बुद्धयस्तदात्मानस्तन्निष्ठास्तत्परायणा: | गच्छन्त्यपुनरावृत्तिं ज्ञाननिर्धूतकल्मषा:॥ ५.१७॥

જેઓની બુદ્ધિ પરમાત્મામાં સ્થિર છે, જેમનું અંતઃકરણ પરમાત્મામાં તન્મય છે, જેઓ પરમાત્મામાં નિષ્ઠાવાન છે અને જેમનું પરમ લક્ષ્ય પરમાત્મા જ છે—તે જ્ઞાન દ્વારા પાપરૂપ મલને ધોઈને અપુનરાવૃત્તિ (ફરી ન ફરવાની) અવસ્થાને પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 18

विद्याविनयसंपन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि । शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः ॥ ५.१८ ॥

વિદ્યા અને વિનયથી યુક્ત બ્રાહ્મણમાં, ગાયમાં, હાથીમાં, કૂતરામાં અને શ્વપાક (ચાંડાલ)માં પણ પંડિતો સમદૃષ્ટિથી સમાન ભાવથી જુએ છે.

Verse 19

इहैव तैर्जितः सर्गो येषां साम्ये स्थितं मनः । निर्दोषं हि समं ब्रह्म तस्माद्ब्रह्मणि ते स्थिताः ॥ ५.१९ ॥

જેઓનું મન સમત્વમાં સ્થિર છે, તેમણે અહીં જ (આ જીવનમાં) સર્ગ—જન્મ-મરણરૂપ સંસાર—જીત્યો છે; કારણ કે બ્રહ્મ નિર્દોષ અને સમ છે; તેથી તેઓ બ્રહ્મમાં સ્થિત છે.

Verse 20

न प्रहृष्येत्प्रियं प्राप्य नोद्विजेत्प्राप्य चाप्रियम् । स्थिरबुद्धिरसंमूढो ब्रह्मविद्ब्रह्मणि स्थितः ॥

પ્રિય વસ્તુ પ્રાપ્ત થતાં હર્ષિત ન થાય અને અપ્રિય પ્રાપ્ત થતાં ઉદ્વિગ્ન ન થાય; જેના બુદ્ધિ સ્થિર છે, જે મોહરહિત છે, એવો બ્રહ્મવિદ્ બ્રહ્મમાં સ્થિત રહે છે.

Verse 21

बाह्यस्पर्शेष्वसक्तात्मा विन्दत्यात्मनि यत् सुखम् । स ब्रह्मयोगयुक्तात्मा सुखमक्षयमश्नुते ॥ ५.२१ ॥

બાહ્ય વિષયોના સ્પર્શોમાં જેના અંતઃકરણને આસક્તિ નથી, તે આત્મામાં રહેલું સુખ પામે છે; બ્રહ્મયોગથી યુક્ત એવો પુરુષ અક્ષય સુખનો અનુભવ કરે છે.

Verse 22

ये हि संस्पर्शजा भोगा दुःखयोनय एव ते । आद्यन्तवन्तः कौन्तेय न तेषु रमते बुधः ॥ ५.२२ ॥

ઇન્દ્રિય-વિષયોના સ્પર્શથી ઉત્પન્ન થતા ભોગો ખરેખર દુઃખના કારણ છે; કૌન્તેય, તેમને આરંભ અને અંત છે; તેથી બુદ્ધિમાન તેમાં રમે નહીં.

Verse 23

शक्नोतीहैव यः सोढुं प्राक्शरीरविमोक्षणात् । कामक्रोधोद्भवं वेगं स युक्तः स सुखी नरः ॥ ५.२३ ॥

જે પુરુષ આ શરીરમાં જ રહેતાં, શરીર છોડતાં પહેલાં, કામ અને ક્રોધથી ઉત્પન્ન થતો વેગ સહન કરવા સમર્થ થાય છે—એ જ યોગયુક્ત છે અને એ જ સુખી મનુષ્ય છે.

Verse 24

योऽन्तःसुखोऽन्तरारामस्तथान्तर्ज्योतिरेव यः । स योगी ब्रह्मनिर्वाणं ब्रह्मभूतोऽधिगच्छति ॥ ५.२४ ॥

જે અંતઃકરણમાં જ સુખ ધરાવે છે, અંતરાત્મામાં જ રમે છે અને જેના અંતઃકરણમાં જ જ્ઞાનનો પ્રકાશ છે—એ યોગી બ્રહ્મભૂત થઈ બ્રહ્મનિર્વાણ (પરમ શાંતિ) પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 25

लभन्ते ब्रह्मनिर्वाणमृषयः क्षीणकल्मषाः । छिन्नद्वैधा यतात्मानः सर्वभूतहिते रताः ॥ ५.२५ ॥

જેનાં પાપ ક્ષીણ થયા છે, જેમનાં સંશયો છિન્ન થયા છે, જેમણે મનને વશમાં કર્યું છે અને જે સર્વ ભૂતોના હિતમાં રત છે—એવા ઋષિજન બ્રહ્મનિર્વાણ (પરમ શાંતિ/મોક્ષ) પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 26

कामक्रोधवियुक्तानां यतीनां यतचेतसाम् । अभितो ब्रह्मनिर्वाणं वर्तते विदितात्मनाम् ॥ ५.२६ ॥

કામ અને ક્રોધથી રહિત, સંયમી અને ચિત્તને વશમાં રાખનાર, આત્મતત્ત્વને જાણનાર યતિઓ માટે—ચારેય તરફ (સર્વદા) બ્રહ્મનિર્વાણ (પરમ શાંતિ/મોક્ષ) વિદ્યમાન રહે છે.

Verse 27

स्पर्शान्कृत्वा बहिर्बाह्यांश्चक्षुश्चैवान्तरे भ्रुवोः । प्राणापानौ समौ कृत्वा नासाभ्यन्तरचारिणौ ॥

બાહ્ય વિષય-સ્પર્શોને બહાર રાખીને, દૃષ્ટિને બંને ભ્રૂમધ્યે સ્થિર કરીને તથા નાસિકાની અંદર વિચરતા પ્રાણ અને અપાનને સમ કરીને (ધ્યાન-યોગનો અભ્યાસ કરે છે).

Verse 28

यतेन्द्रियमनोबुद्धिर्मुनिर्मोक्षपरायणः । विगतेच्छाभयक्रोधो यः सदा मुक्त एव सः ॥ ५.२८ ॥

જેણાં ઇન્દ્રિયો, મન અને બુદ્ધિ સંયમિત છે, જે મોક્ષને જ પરમ લક્ષ્ય માને છે, અને જેના ઇચ્છા, ભય તથા ક્રોધ નષ્ટ થઈ ગયા છે—એ મુનિ સદા મુક્ત જ છે.

Verse 29

भोक्तारं यज्ञतपसां सर्वलोकमहेश्वरम् । सुहृदं सर्वभूतानां ज्ञात्वा मां शान्तिमृच्छति ॥ ५.२९ ॥

મને યજ્ઞ અને તપસ્યાઓના ભોક્તા, સર્વ લોકોના મહેશ્વર તથા સર્વ પ્રાણીઓના સુહૃદ્ (હિતૈષી) તરીકે જાણીને સાધક શાંતિ પ્રાપ્ત કરે છે.