Chapter 14: Gunatraya Vibhaga Yoga
गुणत्रयविभागयोग
The Yoga of the Three Gunas
અધ્યાય ૧૪ માં પ્રકૃતિનું સત્ત્વ, રજસ અને તમસ—આ ત્રણ ગુણો દ્વારા વિશ્લેષણ કરીને, તેઓ જ્ઞાન, પ્રેરણા અને દેહબંધ અનુભવને કેવી રીતે શરતબદ્ધ કરે છે તેનું સંક્ષિપ્ત અધ્યાત્મ-મનોભૌતિક ચિત્રણ કરવામાં આવે છે. શ્રીકૃષ્ણ આને મુક્તિદાયક જ્ઞાનનું ઉચ્ચ સ્પષ્ટીકરણ તરીકે રજૂ કરે છે: ગુણો અવિનાશી આત્માને (દેહી/આત્મન) કર્મક્ષેત્ર સાથે બાંધે છે—સત્ત્વ સુખ અને જ્ઞાન પ્રત્યેની આસક્તિથી, રજસ તૃષ્ણા અને અશાંત કર્મપ્રવૃત્તિથી, અને તમસ મોહ, જડતા તથા પ્રમાદથી. અધ્યાય દરેક ગુણની વૃદ્ધિના દેખાતા લક્ષણો, તેના નૈતિક તથા અનુભૂતિજન્ય પરિણામો, તેમજ મૃત્યુપશ્ચાત ગતિઓનું વર્ણન કરીને કર્મકારણભાવની સમજ આપે છે. ત્યારબાદ અર્જુન ગુણાતીત પુરુષના લક્ષણો અને આચરણ પૂછે છે; કૃષ્ણ સમત્વ, સ્થિરતા અને પ્રતિક્રિયારહિત ભાવનું સ્વરૂપ સમજાવે છે. અંતે અવ્યભિચારિણી ભક્તિને ગુણોને પાર કરીને બ્રહ્મભાવ પ્રાપ્ત કરવાની કાર્યકારી સાધના તરીકે સ્થાપિત કરવામાં આવે છે, અને કૃષ્ણને બ્રહ્મના અધિષ્ઠાન તથા શાશ્વત ધર્મના આધારરૂપે નિશ્ચિત કરવામાં આવે છે.
Speakers
Key Concepts
Philosophical Constructs
Shlokas in Chapter 14
Verse 1
श्रीभगवानुवाच । परं भूयः प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम् यज्ज्ञात्वा मुनयः सर्वे परां सिद्धिम...
શ્રીભગવાને કહ્યું: હવે ફરી હું જ્ઞાનોમાં શ્રેષ્ઠ એવા પરમ જ્ઞાનનું વર્ણન કરીશ; તેને જાણીને સર્વ મુનિઓ પરમ સિદ્ધિને પામ્યા છે.
Verse 2
इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः । सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च ॥ १४.२ ॥
આ જ્ઞાનનો આશ્રય લઈને તેઓ મારી સાથે સાધર્મ્ય પામે છે; સર્જન સમયે પણ તેઓ જન્મ લેતા નથી અને પ્રલય સમયે વ્યથિત પણ થતા નથી.
Verse 3
मम योनिर्महद्ब्रह्म तस्मिन्गर्भं दधाम्यहम् । संभवः सर्वभूतानां ततो भवति भारत ॥ १४.३ ॥
મહદ્બ્રહ્મ મારી યોનિ છે; તેમાં હું ગર્ભ સ્થાપું છું. તેમાંથી, હે ભારત, સર્વ ભૂતોનો ઉદ્ભવ થાય છે.
Verse 4
सर्वयोनिषु कौन्तेय मूर्तयः संभवन्ति याः । तासां ब्रह्म महद्योनिरहं बीजप्रदः पिता ॥ १४.४ ॥
હે કૌન્તેય, સર્વ યોનિઓમાં જે જે મૂર્તિઓ જન્મે છે, તેમની મહદ્બ્રહ્મ યોનિ છે અને હું બીજ આપનાર પિતા છું.
Verse 5
सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसंभवाः । निबध्नन्ति महाबाहो देहे देहिनमव्ययम् ॥ १४.५ ॥
સત્ત્વ, રજસ્ અને તમસ્—પ્રકૃતિમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા આ ગુણો—હે મહાબાહો—દેહમાં અવ્યય દેહીને બાંધે છે.
Verse 6
तत्र सत्त्वं निर्मलत्वात्प्रकाशकमनामयम् । सुखसङ्गेन बध्नाति ज्ञानसङ्गेन चानघ ॥ १४.६ ॥
તેમામાં સત્ત્વ નિર્મળતાને કારણે પ્રકાશક અને નિરામય છે; હે અનઘ, તે સુખાસક્તિથી અને જ્ઞાનાસક્તિથી બાંધે છે.
Verse 7
रजो रागात्मकं विद्धि तृष्णासङ्गसमुद्भवम् । तन्निबध्नाति कौन्तेय कर्मसङ्गेन देहिनम् ॥ १४.७ ॥
રજસ્ રાગાત્મક છે એમ જાણ; તે તૃષ્ણા અને આસક્તિમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે. હે કૌન્તેય, તે કર્માસક્તિ દ્વારા દેહીને બાંધે છે.
Verse 8
तमस्त्वज्ञानजं विद्धि मोहनं सर्वदेहिनाम् । प्रमादालस्यनिद्राभिस्तन्निबध्नाति भारत ॥ १४.८ ॥
તમસને અજ્ઞાનમાંથી ઉત્પન્ન થયેલું જાણ; તે સર્વ દેહધારીઓને મોહમાં નાખનાર છે. હે ભારત, પ્રમાદ, આળસ અને નિદ્રા દ્વારા તે બંધન કરે છે.
Verse 9
सत्त्वं सुखे संजयति रजः कर्मणि भारत । ज्ञानमावृत्य तु तमः प्रमादे संजयत्युत ॥ १४.९ ॥
હે ભારત, સત્ત્વ સુખમાં બાંધે છે; રજસ કર્મમાં બાંધે છે. પરંતુ તમસ જ્ઞાનને ઢાંકી પ્રમાદમાં બાંધે છે.
Verse 10
रजस्तमश्चाभिभूय सत्त्वं भवति भारत । रजः सत्त्वं तमश्चैव तमः सत्त्वं रजस्तथा ॥ १४.१० ॥
હે ભારત, રજસ અને તમસને પરાજિત કરીને સત્ત્વ પ્રબળ થાય છે; સત્ત્વ અને તમસને પરાજિત કરીને રજસ પ્રબળ થાય છે; તેમજ સત્ત્વ અને રજસને પરાજિત કરીને તમસ પણ પ્રબળ થાય છે.
Verse 11
सर्वद्वारेषु देहेऽस्मिन्प्रकाश उपजायते । ज्ञानं यदा तदा विद्याद्विवृद्धं सत्त्वमित्युत ॥ १४.११ ॥
આ દેહમાં સર્વ દ્વારોમાંથી પ્રકાશ ઉપજે, જ્યારે જ્ઞાન પ્રગટે, ત્યારે સત્ત્વ વધ્યું છે એમ જાણવું—એવું કહેવાયું છે.
Verse 12
लोभः प्रवृत्तिरारम्भः कर्मणामशमः स्पृहा । रजस्येतानि जायन्ते विवृद्धे भरतर्षभ ॥ १४.१२ ॥
હે ભરતશ્રેષ્ઠ, રજસ વધે ત્યારે લોભ, પ્રવૃત્તિ, કર્મોના આરંભ, અશાંતિ અને સ્પૃહા—આ બધું ઉત્પન્ન થાય છે.
Verse 13
अप्रकाशोऽप्रवृत्तिश्च प्रमादो मोह एव च । तमस्येतानि जायन्ते विवृद्धे कुरुनन्दन ॥ १४.१३ ॥
કુરુનંદન, જ્યારે તમસ વધે છે ત્યારે અપ્રકાશ (પ્રકાશનો અભાવ), અપ્રવૃત્તિ, પ્રમાદ અને મોહ—આ બધાં ઉત્પન્ન થાય છે.
Verse 14
यदा सत्त्वे प्रवृद्धे तु प्रलयं याति देहभृत् । तदोत्तमविदां लोकानमलान्प्रतिपद्यते ॥ १४.१४ ॥
જ્યારે સત્ત્વ પ્રબળ હોય ત્યારે દેહધારી પ્રલય (મૃત્યુ) પામે, ત્યારે તે ઉત્તમવિદોને પ્રાપ્ત થતા નિર્મળ લોકોને પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 15
रजसि प्रलयं गत्वा कर्मसङ्गिषु जायते । तथा प्रलीनस्तमसि मूढयोनिषु जायते ॥ १४.१५ ॥
રજસમાં પ્રલય (મૃત્યુ) પામી તે કર્મસંગિષુ—કર્મમાં આસક્ત લોકોમાં જન્મ લે છે; તેમજ તમસમાં લીન થયેલો મૂઢયોનિષુ જન્મ લે છે.
Verse 16
कर्मणः सुकृतस्याहुः सात्त्विकं निर्मलं फलम् । रजसस्तु फलं दुःखमज्ञानं तमसः फलम् ॥ १४.१६ ॥
સુકૃત કર્મનું ફળ સાત્ત્વિક અને નિર્મળ કહેવાય છે; રજસનું ફળ દુઃખ છે; તમસનું ફળ અજ્ઞાન છે.
Verse 17
सत्त्वात्संजायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च । प्रमादमोहौ तमसो भवतोऽज्ञानमेव च ॥ १४.१७ ॥
સત્ત્વમાંથી જ્ઞાન ઉત્પન્ન થાય છે; રજસમાંથી લોભ; અને તમસમાંથી પ્રમાદ તથા મોહ, તેમજ અજ્ઞાન પણ ઉત્પન્ન થાય છે.
Verse 18
ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः । जघन्यगुणवृत्तिस्था अधो गच्छन्ति तामसाः ॥ १४.१८ ॥
સત્ત્વમાં સ્થિત રહેનારા ઉપર ગતિ કરે છે; રાજસિકો મધ્યમાં રહે છે; અધમ ગુણ એવા તમસની પ્રવૃત્તિમાં સ્થિત રહેનારા નીચે ગતિ કરે છે.
Verse 19
नान्यं गुणेभ्यः कर्तारं यदा द्रष्टानुपश्यति । गुणेभ्यश्च परं वेत्ति मद्भावं सोऽधिगच्छति ॥ १४.१९ ॥
જ્યારે દ્રષ્ટા ગુણો સિવાય બીજો કોઈ કર્તા નથી એમ જુએ છે, અને ગુણોથી પર એવા તત્ત્વને જાણે છે, ત્યારે તે મારા ભાવને (સ્થિતિને) પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 20
गुणानेतानतीत्य त्रीन्देही देहसमुद्भवान् । जन्ममृत्युजरादुःखैर्विमुक्तोऽमृतमश्नुते ॥ १४.२० ॥
દેહમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા આ ત્રણ ગુણોને અતિક્રમીને દેહધારી જન્મ-મૃત્યુ-જરા-દુઃખના ક્લેશથી મુક્ત થઈ અમૃતત્વને પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 21
अर्जुन उवाच । कैर्लिङ्गैस्त्रीन्गुणानेतानतीतो भवति प्रभो किमाचारः कथं चैतांस्त्रीन्गुणानतिवर्तते ॥ १४.२१ ॥
અર્જુને કહ્યું: પ્રભો, આ ત્રણ ગુણોને અતિક્રમ કરનાર પુરુષ કયા લક્ષણોથી ઓળખાય છે? તેનો આચાર કેવો હોય છે? અને તે આ ત્રણ ગુણોને કેવી રીતે વટાવે છે?
Verse 22
श्रीभगवानुवाच । प्रकाशं च प्रवृत्तिं च मोहमेव च पाण्डव न द्वेष्टि संप्रवृत्तानि न निवृत्तानि काङ्क्षति ॥ १४.२२ ॥
શ્રીભગવાને કહ્યું: હે પાંડવ, પ્રકાશ, પ્રવૃત્તિ અને મોહ—આ ઉદ્ભવે ત્યારે તે તેમનો દ્વેષ કરતો નથી; અને તે નિવૃત્ત થાય ત્યારે તેમનો લાલસો પણ રાખતો નથી.
Verse 23
उदासीनवदासीनो गुणैर्यो न विचाल्यते । गुणा वर्तन्त इत्येव योऽवतिष्ठति नेङ्गते ॥ १४.२३ ॥
ગુણોથી જે વિચલિત થતો નથી, તે ઉદાસીન સમાન બેઠો રહે છે; ‘ગુણો જ કાર્ય કરે છે’ એમ જાણીને તે સ્થિર રહે છે, ડગમગતો નથી.
Verse 24
समदुःखसुखः स्वस्थः समलोष्टाश्मकाञ्चनः । तुल्यप्रियाप्रियो धीरस्तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः ॥ १४.२४ ॥
દુઃખ-સુખમાં સમ, સ્વસ્થ; માટીનો ઢેલો, પથ્થર અને સોનું સમાન માનનાર; પ્રિય-અપ્રિય સમાન એવા ધીર; નિંદા અને આત્મસંસ્તુતિ (સ્તુતિ) સમાન માનનાર.
Verse 25
मानापमानयोस्तुल्यस्तुल्यो मित्रारिपक्षयोः । सर्वारम्भपरित्यागी गुणातीतः स उच्यते ॥ १४.२५ ॥
માન-અપમાનમાં સમાન; મિત્રપક્ષ અને શત્રુપક્ષમાં સમાન; સર્વ સ્વાર્થપ્રેરિત આરંભોનો પરિત્યાગ કરનાર—તેને ગુણાતીત કહેવામાં આવે છે.
Verse 26
मां च योऽव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते । स गुणान्समतीत्यैतान्ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ १४.२६ ॥
અને જે અવ્યભિચારી ભક્તિયોગથી મારી સેવા કરે છે—તે આ ગુણોને સમ્યક્ અતિક્રમીને બ્રહ્મભૂય માટે યોગ્ય બને છે.
Verse 27
ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहममृतस्याव्ययस्य च । शाश्वतस्य च धर्मस्य सुखस्यैकान्तिकस्य च ॥ १४.२७ ॥
કારણ બ્રહ્મની પ્રતિષ્ઠા (આધાર) હું જ છું; અમૃતત્વ અને અવ્યયત્વની, શાશ્વત ધર્મની અને એકાંતિક (નિર્મિશ્ર) સુખની પણ પ્રતિષ્ઠા હું જ છું.
Frequently Asked Questions
It offers a precise map of mental conditioning: clarity and contentment can still bind through attachment (sattva), agitation binds through craving and over-activity (rajas), and avoidance binds through inertia and confusion (tamas). Freedom begins by observing these modes without self-identification.
The self (dehin/ātman) is distinct from prakṛti’s guṇas; bondage and experience arise from guṇic operations, while liberation is knowing the guṇas as processes and realizing what is beyond them—culminating in brahma-bhāva.
By shifting the locus of agency: the seeker learns to see guṇas as the operative forces in thought and behavior, reducing guilt, confusion, and reactive emotion, and replacing them with steadiness, discernment, and a workable path (bhakti with equanimity).
Use the guṇas as a self-audit: when clarity becomes pride or comfort-seeking (sattva), re-center on service; when restlessness drives compulsive productivity (rajas), reduce craving-based goals; when procrastination and doom-scrolling dominate (tamas), restore structure and light. Practice non-reactivity to praise/blame and anchor daily discipline in devotion or value-based commitment.
Read Bhagavad Gita in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.